بررسی نظام ولایت قهری در فقه و حقوق مدنی از اصول نظری تا چالش های عملی و راهکارهای اصلاح آن.
محورهای موضوعی : فقه و حقوق اسلامیعرفانه محمدزاده 1 * , کیانوش نریمان 2 , محمد تقی زاده 3
1 - گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 - استادیار گروه آموزشی علوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
3 - استادیار گروه حقوق،دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
کلید واژه: ولایت قهری, پدر و جد پدری, وصی, مولی علیه, محجور.,
چکیده مقاله :
یکی از مسائل مورد توجه در فقه و حقوق مدنی، مسئله ولایت بر کودک و حمایت از او است. از آنجا که کودک توان رسیدگی به امور خود را ندارد، نیازمند حمایت کسی است که سرپرستی او را برعهده گیرد. در همه کشورها شخص یا اشخاصی که بیشتر میتوانند مصالح کودک را برآورده سازند، سرپرستی او را بر عهده دارند. در کشور ما مطابق با فقه امامیه و قانون مدنی، ولایت بر کودک، بر عهده پدر و جدّ پدری است. مسئله ولایت پدر و جدّ پدری قبل از اسلام وجود داشته و چون در عصر تشریع، نظام پدرسالاری حاکم بوده و مصلحت کودک با این حکم تأمین میشده، شارع مقدس آن را پذیرفته و تاکنون ادامه داشته است؛ اما در عصر حاضر که بنیاد خانواده پدرسالار ضعیف شده، مشکلاتی از ناحیه این قوانین در خانواده بهوجود آمده است. مسئله اصلی این پژوهش این است که چه مشکلات و چالشهایی از ناحیه قوانین ولایت قهری در خانواده امروزی بهوجود آمده است؟ و چه راهکاری میتوان برای حل این مشکلات در نظر گرفت؟ در این پژوهش با روش توصیفی، تحلیلی و انتقادی و مراجعه به کتابهای فقهی و حقوقی، ابتدا مبانی و اصول حاکم بر نهاد ولایت قهری در فقه و قانون مدنی توصیف شده، سپس نواقص آن بیان شده، و در پایان پیشنهادهای اصلاحی جهت تدوین بهتر قوانین ولایت قهری ذکر شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد در عصر حاضر که ساختار خانواده تغییر پیدا کرده، این قوانین نمیتواند پاسخگوی نیازهای واقعی خانواده باشد و از آنجا که این حکم از احکام امضایی اسلام است، قانونگذار محترم میتواند با بازنگری و اصلاح این قوانین، مشکلاتی که در خانواده و جامعه امروزی از ناحیه این قوانین بهوجود آمده را برطرف نماید.
One of the central issues in Islamic jurisprudence and civil law is the guardianship of a child and their protection. Given that a child is incapable of managing their own affairs, they require a guardian to oversee their well-being. In most societies, the individual or individuals best positioned to serve the child's interests are granted guardianship. In Iran, according to Shia jurisprudence and civil law, guardianship of a child is vested in the father and paternal grandfather. This practice predates Islam. As patriarchal systems were prevalent at the time of the revelation of Islamic law, this ruling was deemed to be in the best interests of the child and was thus accepted by the divine lawgiver. However, in the contemporary era, with the decline of patriarchal family structures, these laws have given rise to various problems.
Most previous research has focused on proving the legal guardianship of the father, paternal grandfather, or mother, neglecting the challenges arising from these laws and potential solutions. This study examines the problems caused by these laws in modern families and societies, and then proposes reforms to better formulate guardianship laws. The research method is descriptive, analytical, and critical. By referring to electronic libraries, the foundations and principles governing the institution of legal guardianship in Islamic jurisprudence and civil law are first described. After analyzing these laws, their shortcomings are stated. The findings of the research show that in the present era, when the structure of the family has changed, these laws cannot meet the real needs of the family. Given that this ruling is one of the definitive rulings of Islam, the honorable legislator can address the problems arising from these regulations by reforming these laws.
1. ابن ادریس حلی، محمد (1410). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
2. ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
3. ارشدی، علییار (1384). شرح حقوق مدنی ایران. تهران: انتشارات سایه روشن.
4. اصفهانی، سید ابوالحسن (1381). وسیلة النجاه (چاپ اول). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
5. امامي، سيد حسن (1366). حقوق مدني. تهران: انتشارات اسلاميه.
6. باریکلو، علیرضا (1378). حقوق مدنی1: اشخاص و حمایتهای حقوقی آنان. تهران: انتشارات مجد.
7. بحرانی، یوسف بن احمد (1405). الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره. تصحیح از محمد تقی ایروانی و عبدالرزاق مقرم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
8. بحر العلوم، سید محمد بن محمد تقی (1329). بلغة الفقیه. تهران: چاپ مشهدی خداداد.
9. جعفر پور، جواد (1398). بررسی اختیارات ولیّ قهری و وصی در فقه و حقوق ایران با نگاهی به آرای امام (ره)، پژوهشنامه متین. شماره 34.
10. جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1377). ترمینولوژی حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش.
11. حر عاملي، محمد بن حسن (1403). وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه. بیروت: دار الإحیاء التراث العربیه.
12. حسینی شیرازی، سید محمد صادق (1414ه ق). توضیح المسائل. قم: مؤسسه دارالکتاب.
13. حسینی عاملی، جواد بن محمد (1419ق). مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه. قم: دفتر نشر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
14. حلی، حسن بن يوسف «علامه حلی». (1369). إرشاد الأذهان الی الأحکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
15.------------------------ (1420ه.ق). تذکره الفقها (چاپ اول). قم: مؤسسه آل البیت.
16.------------------------ (1378). تحریرالاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه. تهران: مؤسسه تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق (ع).
17. ----------------------- (1372). تبصره المتعلمین فی احکام الدین (چاپ دوم). تهران: کتابفروشی اسلامیه.
18. ----------------------- (1413)، قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام، قم: دفتر انتشارات وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
19. حلي، جعفر بن حسن «محقق حلی» (بیتا). مختصر النافع فی فقه الامامیه. قم: مؤسسه مطبوعات دینی.
20. ----------------------- (1409). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. محقق صادق شیرازی، تهران: مؤسسه الوفا.
21. خميني، سید روح الله (1409). تحریر الوسیله. قم: انتشارات دارالكتاب الاسلاميه.
22. ------------- (1368). صحیفه سجادیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
23. خویی، ابوالقاسم (1992م). مصباح الفقاهه. بیروت: انتشارات دارالهادي.
24. راغب اصفهاني، حسین (1420). المفردات في غریب القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
25. سیستانی، سید علی (1393). توضیح المسائل (چاپ سوم). مشهد: نشر مشهد.
26. صفايي، سيد حسين و امامی، اسدلله (1376). مختصر حقوق خانواده. تهران: نشر دادگستر.
27. صفايي، سيد حسین و قاسم زاده، سيد مرتضي (1375). حقوق مدني اشخاص و محجورين. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتاب علوم انساني.
28. طباطبایی، سید محمد حسین (1398). تفسیر المیزان. ترجمه موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
29. طباطبایی، علی (1419ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
30. طوسی، محمد بن حسن (1388ه.ق). المبسوط فی فقه الإمامیه (چاپ دوم). تهران: مکتبة المرتضویه.
31. --------------- (1400). النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی (چاپ دوم). بیروت: دارالکتاب العربی.
32. عترت دوست، محمد و وزیری فرد، سید محمدجواد (1392). بررسی ادله فقهی مخالفان ولایت سیاسی زنان در فقه شیعه. فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی. سال نهم. شماره 31. صفحات 79-94.
33. عاملی، زین الدین بن علی «شهید ثانی» (1367). الروضه البهیه فی شرح اللمة الدمشقیه (چاپ سوم). قم: مرکز نشر دفتر تبلیغات اسلامی.
34. -------------------------- (1413). مسالك الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلاميه.
35. عمید زنجانی، عباسعلی (1377). فقه سیاسی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
36. فاضل مقداد، ابو عبدالله مقداد بن عبدالله (1403). نضد القواعد الفقیهه علی مذهب الامامیه. قم: مکتب آیت اله مرعشی.
37. قمی، میرزا ابو القاسم (1324). جامع الشتات. قم: افست.
38. كاتوزیان، ناصر (1372). حقوق مدني (چاپ سوم). تهران: شركت انتشار و بهمن برنا.
39. کرکی، علی بن حسین (1414). جامع المقاصد فی شرح القواعد (چاپ دوم). قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
40. -------------- (1390). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
41. گلپایگانی، محمدرضا (1413). هدایه العباد. قم: دارالقرآن الکریم.
42. ------------- (1409ق). مجمع المسائل. قم: دارالقران الکریم.
43. لنکرانی، محمد فاضل (1425). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله. قم: مرکز فقه ائمه اطهار (علیهم السلام).
44. محقق داماد، مصطفی (1378ق). وصیت تحلیل فقهی حقوقی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
45. مغنیه، محمد جواد (1421ه). الفقه علی مذاهب الخمسه. بیروت: دارالجواد.
46. مفید، ابی عبدالله محمد بن محمد بن النعمان العکبری البغدادی (1417). المقنعه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
47. منصور، جهانگیر (1395). قانون مدنی. تهران: انتشارات بیدار.
48. موسوی خلخالی، محمد مهدی (1422ه.ق). حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
49. نائینی، محمد حسن (1422ه.ق). المکاسب و البیع (چاپ دوم). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
50. نجفي، محمد حسن (1412). جواهر الكلام. بیروت: مؤسسه المرتضي العالميه.
51. یثربی قمی، سید علی محمد (1387). حقوق خانواده در قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران.
52. یزدی، سید محمد کاظم (1409). العروه الوثقی فیما تعم به البلوی. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.