A Comparative and contrast Study of Intra-Urban and Suburban Caravansaries in Isfahan (Iran) within the field of architectural form
Subject Areas : architecture
Shoeleh Vahdatpour
1
(M.A. Student of Architecture, Department of Architecture, Sepehr institute of Higher Educational, Isfahan, Iran.)
Nima Valibeig
2
(Ph.D., Architectural & Urban Conservation, Assis tant Professor and faculty member of Art University of Isfahan, Faculty of Conservation.)
Afrooz Rahimi Ariaei
3
(Assistant Professor,, Faculty of architecture, Sepehr Higher Education institute of Isfahan, Isfahan, Iran.)
Keywords: Intra-urban caravansaries, Spatial circulation structure, Geometric proportions, Suburban caravansaries, Spatial organization,
Abstract :
Abstract: The field of the architectural form is an area for categorizing the characteristics of intra-urban and suburban caravansaries in Isfahan (Iran), which reveals its similarities and differences, in a way that in the process of these analyzes they can characterize the specific and general features of the above mentioned buildings in Isfahan. Despite the similarities, this methodology provides a solution for the status and the reason of the differences between intra-urban and suburban caravansaries of Isfahan in the context of the architectural form. Due to the fact that this method for a comparative study to classify these types of buildings is used less in researches, Therefore, this research has used it based on library and field studies, on the one hand, and the processing of information in a quantitative, applied way, in the retrospective time and in a deductive manner, on the other hand, to diagnose the geometric proportions, the form of spatial organization and the structure of the spatial circulation of the architecture of the intra-urban and suburban caravansaries of Isfahan and also to examine the estate and the reason of the similarity or diversity of the subject matter studied. Analysis and studies revealed that although Intra-Urban and Suburban Caravansaries in Isfahan like other Caravansaries are created with two or four square yard in hot and dry weather with a specified rhythm of number of chambers around the intermediate, so due to the lack of today’s ability of factorial computation, the architect based on ancestors’ experiences has used different geometric analogies similar to linear and traverse inequality of the intermediate or the way of inner squares for determining the width of the entrance of the yards of the basic intermediate in order to create a commensurate building. On the other hand, in the design of the aerial figure of the studied Caravansaries plot integrity and legibility through the use of central layout in the plan layout, Input location relative to the ambassador (in the intra-urban caravansaries beside the intermediate axis and in the suburban caravansaries in the middle or the corner) and the form of access of the main intermediate to the corners of the building, with some tricks such as multi-chamber design or access locating, have been some of the measures taken in the design of the urban and suburban caravansaries in Isfahan. It is worth noting that, based on the results of the research, the design based on the climate orientation is only used where the architect had more freedom in designing the plan (Lack of ground constraints); Also, the location of the suburban and inland caravansaries of Isfahan has affected the formation of its longitudinal axis relative to the main motorway or market order; In a way that beside the factors such as the functional system of neighborhoods or the performance of the caravanserai construction index in determining the shape of the route and the access hierarchy of the main entrance and the input form have been influential to the original route at the outset.
_||_
مطالعه مقایسهای کاروانسراهای درونشهری و برونشهری اصفهان
در گسترهی کالبد معماری1
شعله وحدت پور**، نیما ولی بیگ***، افروز رحیمی آریایی****
چکیده
گسترهی کالبد معماری عرصهای است برای دستهبندی ویژگی کاروانسراهای درونشهری و برونشهری اصفهان که شباهتها و تفاوت های گوناگون آن را آشکار ساخته، به گونهای که در روند این تحلیلها بتواند ویژگیهای خاص و عام بناهای مذکور را مشخص نماید. به سبب آنکه این شیوه برای یک مطالعه مقایسهای جهت دسته بندی این قسم از بناها درکمتر پژوهشی به کار بسته شده است؛ لذا این پژوهش آن را بر پایهی مطالعات کتابخانهای و میدانی و پردازش اطلاعات به روش کمی- کاربردی، جهت واکاوی تناسبات هندسی، شکل سازماندهی فضایی و ساختار سیرکولاسیون فضایی کالبد معماری این بناها به کار گرفته است. تحلیلها آشکار ساخت عملکرد بنا (استراحتگاهی یا تجاری)، طرح اندامهای گوناگون بنا برپایهی نیاز کاربران (اصل مردمواری) و موقعیت بنا به واسطهی تأثیر پذیری از همجواریها، به قسمی که بنایی متناسب و پایدار پدید آید از اصول طراحی معماری کاروانسراهای برونشهری و درونشهری اصفهان بوده است.
واژه های کلیدی
کاروانسرای برونشهری، کاروانسرای درونشهری، تناسبات هندسی، شکل سازماندهی فضایی، ساختار سیرکولاسیون فضایی
مقدمه
در گذر زمان پایداری، هماهنگی و به تبع آن زیبایی بنا با به کارگیری اصول هندسی مبتنی بر تجربهی پیشینیان از راهکردهای اصلی معماران سنتی ایرانی در طرح و اجرای بناهای گوناگون بوده است؛ در این میان، کاروانسراهای ایرانی به دو گونهی برونشهری (بنای استراحتگاهی- بینراهی)و درونشهری (مراکز تجاری پخش و انبارکالا)بخش پذیرند (سیرو، 1363، 209). کاروانسراهای برونشهری بناهایی هستند بیشتر در یک طبقه، با دیوارهای بلند و برجهایی درگوشه به منظور تامین امنیت بنا و به عنوان آزادترین فضا در طراحی معماری که محدودیت ناشی از کاربریهای همجوار را ندارند شناخته میشوند؛ اما کاروانسراهای درونشهری بناهایی هستند که بیشتر در دو طبقه بنا میگردند و در ارتباط با راستهی اصلی بازارهای شهری بوده و از همجواریها تأثیر پذیرفتهاند و تنها برخی از آنها در صورت نزدیکی به دروازههای شهر و یا ساخته شدن در دوره های تاریخیِ بدون ثبات امنیتی، دارای برجهای امنیتی بودهاند.
در روزگار معاصر کاروانسراهای برونشهری و درونشهری، در گسترهی کالبد معماری دچار ساخت و سازهای ناهمخوان با بستر طرح تاریخی خود گشته و یا به سبب بی توجهی حاصل از تغییر شیوهی زندگی (از دست دادن عملکرد) رو به زوال و ویرانی هستند.
شایان ذکر است، اگرچه شکل کالبدی کاروانسراهای اصفهان به تبعیت از راهکردهای معماری سنتی اقلیم گرم و خشک درونگرا و از چینش با ریتم مشخصِ تعدادی حجره و ایوانچه در اطراف میانسرا (حیاط مرکزی) تشکیل یافتهاند و چون دیگر بناهای ایرانی دارای نظم مشخص و تقویت شده با خطوط تقارن (یک یا چند محور) بودهاند و عناصر شاخص بنا در طرح پلان و نما در امتداد محورهای مرکزی قرار گرفتهاند لیکن، به سبب آنکه درمیان طرح اندامهای داخلی بناهای کاروانسراهای ایرانی(حجره، ایوانچه، بهاربند، ایوان و غیره) و گونهی عملکردی بنا روابط معناداری وجود دارد؛ لذا این نوشتار تلاش داشته است تا در راستای دستیابی به اهداف زیر بخشی از ویژگیهای کالبد معماری این بناها را آشکارسازد.
اهداف پژوهش عبارتند از:
1. یافتن نسبت های ویژهی اندامهای مختلف شکل دهندهی کاروانسراهای برونشهری و درونشهری اصفهان.
2. یافتن راهکارهای سازماندهی فضایی (جهتگیری پلان بنا، محور طولی و محور ورودی اصلی نسبت به مسیر حرکتی اصلی، محل ورودی اصلی نسبت به میانسرا و شکل دسترسی میانسرا به گوشههای بنا) در کاروانسراهای برونشهری و درونشهری اصفهان.
3. شناخت ساختارسیرکولاسیون فضایی (سلسله مراتب درون و برون، شکل مسیر و شکل ورودی نسبت به بدنهی مسیر حرکتی) کاروانسراهای برونشهری و درون-شهری اصفهان.
پرسشهای پژوهش
1- چه ارتباطی بین روابط شکلی طولی و عرضی میانسرا، بهرهگیری از نظام پیمون در میانسرا و نسبت ویژه اندامهای مختلف بر کل فضا در کاروانسراهای برونشهری و درونشهری اصفهان وجود دارد؟
2-چه راهکارهایی درشکل سازماندهی فضایی کاروانسراهای برونشهری و درونشهری اصفهان (جهتگیری پلان بنا، محور طولی و محور ورودی اصلی نسبت به مسیر حرکتی اصلی، محل ورودی اصلی نسبت به میانسرا و شکل دسترسی میانسرا به گوشههای بنا) بیشتر به کار رفته است؟
3-ساختار سیرکولاسیون فضایی (سلسله مراتب درون و برون، شکل مسیر و شکل ورودی نسبت به بدنهی مسیر حرکتی) در شکلگیری کاروانسراهای برونشهری و درونشهری اصفهان چگونه تأثیر داشته است؟
پیشینهی پژوهش
تاکنون پژوهشگران بسیاری به بررسی کاروانسراهای ایرانی پرداختهاند. این پژوهشگران درگسترهی مفاهیمی چون گونهشناسی کاروانسراها بر پایهی عملکرد، ساختار اقلیمی، مالکیت وکالبد معماری کاروانسراها را گونهبندی کردهاند1 (آیوازیان، 1384؛ سیرو، 1363؛ کیانی و کلایس، 1373). گروهی نیز تناسبات هندسی بناهای سنتی اسلامی و ایرانی را مورد ارزیابی قرار داده و توانمندی معماران گذشته در بهرهگیری از دانش هندسه به منظور کنترل نظام پایداری بنا را اذعان داشتهاند (حجازی، 1387؛ حسینی، 1391؛ ولی بیگ، 1396؛ Khalil & Wahid, 2013؛ (Salleh et al, 2014. در ارتباط با ساختار شکلی و عناصر معماری بازارها به عنوان هستهی تاریخی شهرهای اسلامی و بناهای وابسته به آن همچون کاروانسراهای درونشهری(اصلیترین فضای بازارهای کهن) نیز پژوهشهای گوناگونی انجام گردیده است (پیرنیا، 1382؛ سلطانزاده، 1362؛ Mehdipour & Nia, 2013؛ Pourjafari et al, 2014). از آنجا که مطالعه مقایسهای برپایهی تأثیر عملکرد کاروانسراها (برونشهری و درونشهری) کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؛ لذا این نوشتار آن را در گسترهی کالبد معماری این بناها مورد پژوهش قرار داده است.
روش پژوهش
دادههای این پژوهش براساس مطالعات کتابخانهای و میدانی (عکسبرداری، مشاهده و مصاحبه) از یکسو و انجام روش محاسباتی از سوی دیگر به منظور واکاوی بخشی از مفاهیم هندسی بهکار رفته درطرح این بناها و تطابق آنها با یکدیگر انجام پذیرفته است. جامعهی آماری پژوهش از یک سو کاروانسراهای دو و یا چهارایوانی چهارگوش برونشهری2 در گسترهی یک صد کیلومتری مرکز اصفهان بوده است و از سوی دیگر کاروانسراهای درونشهری3 راسته اصلی بازار بزرگ اصفهان بوده که بر پایهی روش نمونهگیری هدفمند (غیراحتمالی)، بناهای شاخص به لحاظ شکل هندسی، مقیاس بنا، ترکیب فضایی، تعداد ورودی و میانسرا، تعداد طبقههای بنا و دورهی منتسب تاریخی در گسترهی پلان همکف، گزینش و مورد پژوهش قرار گرفتهاند(جدول 1)؛ نمونهها پس از شناسایی، بازدید و تکمیل اطلاعات پایهی پلان بنا، با بهرهگیری از نرم افزارهای ترسیمی4 مستندسازی شده و سپس ساختارکالبدی آنها مورد تحلیل قرارگرفته است. مطالعات حاضر براساس چیستی به روش کمی، به لحاظ هدف کاربردی و در گسترهی زمان گذشته نگر بوده و به شیوهی استقرایی تدوین یافته است5. محدودیت پژوهش حاضر ویرانی، دگرگونی کاربری و بازسازی های غیر اصولی کالبد برخی ازکاروانسراها و یا بخشی از اندامهای آن ها نظیر ورودیها و باراندازهای سراهای درونشهری بوده که به منظور برطرفسازی آن از اسناد و نقشههای معتبر کتابخانهای و یا گفتگو با کسبهی بازار بهره گرفته شده و محدودهی تقریبی آن مشخص و ارایه گردیده است.
جدول 1. معرفی جامعهی آماری کاروانسراهای برون شهری
نام کاروانسرا | شکل هندسی پلان | مقیاس6 | ترکیب فضایی | تعداد ورودی | تعداد میانسرا | منتسب به دوره تاریخی | ||
کل | اصلی | فرعی | ||||||
شیخ علیخان | مریع | بزرگ | کاروانسرا-بارانداز | 1 | 1 | - | 1 | صفویه |
مادرشاه | مستطیل | بزرگ | کاروانسرا-بارانداز | 1 | 1 | - | 1 | صفویه |
مهیار | مربع | بزرگ | بازار-کاروانسرا-بارانداز | 1 | 1 | - | 1 | صفویه |
کوهپایه | مستطیل | متوسط | کاروانسرا-بارانداز | 1 | 1 | - | 1 | صفویه |
گز | مریع | بزرگ | کاروانسرا-بارانداز | 1 | 1 | - | 1 | صفویه |
مورچه خورت | مریع | متوسط | کاروانسرا-بارانداز | 1 | 1 | - | 1 | صفویه-قاجاریه |
برسیان | مستطیل | کوچک | کاروانسرا-بارانداز | 1 | 1 | - | 1 | صفویه |
تالار | مستطیل و ترکیبات آن | متوسط | کاروانسرا-بارانداز | 2 | 1 | 1 | 1 | صفویه |
حاج کریم | مربع | متوسط | تیمچه-کاروانسرا-بارانداز | 5 | 3 | 2 | 3 | قاجاریه |
حاج صادق | مربع | کوچک | کاروانسرا-بارانداز | 3 | 2 | 1 | 1 | صفویه |
ساروتقی | مستطیل وترکیبات آن | متوسط | سرا-کاروانسرا-بارانداز | 2 | 1 | 1 | 3 | صفویه |
ملک | مستطیل و ترکیبات آن | کوچک | تیمچه-کاروانسرا-بارانداز | 3 | 2 | 1 | 3 | قاجاریه |
گلشن | مستطیل و ترکیبات آن | بزرگ | تیمچه-مسجد-کاروانسرا-برانداز | 4 | 2 | 2 | 6 | صفویه |
شیشه | مربع | کوچک | مسجد-کاروانسرا-بارانداز | 2 | 1 | 1 | 2 | صفویه |
منجم باشی | مستطیل و ترکیبات آن | کوچک | کاروانسرا-بارانداز | 2 | 1 | 1 | 2 | صفویه |
نومنجم | مستطیل و ترکیبات آن | متوسط | تیمچه-کاروانسرا-بارانداز | 3 | 1 | 2 | 2 | صفویه |
میرزا کوچک | مربع | کوچک | تیمچه-کاروانسرا-بارانداز | 2 | 1 | 1 | 3 | صفویه |
خوانساری | مستطیل و ترکیبات آن | کوچک | کاروانسرا-بارانداز | 2 | 1 | 1 | 2 | صفویه |
شاه | مستطیل با گوشه ی پخ | بزرگ | کاروانسرا-بارانداز | 4 | 2 | 2 | 1 | صفویه |
تناسبات هندسی کاروانسراهای برون شهری و درونشهری اصفهان
هندسه همواره به عنوان ابزاری قدرتمند در نزد معماران سنتی ایرانی در راستای خلق بناهایی هماهنگ، زیبا و پایدار به کار بسته شده است (حجازی، 1387، 16) و بر دو قسم، نخست هندسهی بنیادین (نظری)و دوم هندسهی کارا (عملی)بخشپذیر است. در این میان دانش چارهها (علم الحیل)آن چیزی است که دانش هندسهی بنیادین را به هندسهی کارا تبدیل میکند؛ همچنین درمعماری سنتی ایران دو گونه سازواری، ریختی (تناسبات هندسی) و حسابی (عددی یا پیمون7) در طرح بناها قابل شناسایی است (ولی بیگ، 1396). بررسی نظام پیمون در طرح پلان میانسرای کاروانسراهای مورد پژوهش نشان میدهد که پرکاربردترین تناسب عددی به کار بسته شده در طرح میانسراها اصلی نظام نیم پیمون ایرانی (زاویهی 41 درجه) بوده و درطرح سایر میانسراها(اصلی و فرعی) نیز، دیگر تناسبات پیمون قابل شناسایی است. همچنین در راستای بازشناسی تناسبات طولی و عرضی میانسرا، چنانچه میانسرای بنا به شکل مستطیل کشیده باشد؛ برای تعیین عرض درگاه ایوان ها به عنوان عنصر شاخص بنا، معمار از اختلاف طولی و عرضی میانسرا (یا معادل 5/1 یا 2 برابرآن) بهره گرفته است و در کاروانسراهایی که میانسرای مربع شکل داشتهاند از روش مربع های متداخل8 در طرح استفاده گردیده است؛ لیکن درمیانسراهایی که شکل میانهی مستطیل و مربع داشتهاند، ساختار هندسی آنها از سوی نگارندگان شناخته نشد (شکل 1 ، جدول 2).
با تعیین اختلاف طولی و عرضی میانسرا (یا معادل 5/1 یا 2 برابرآن) نسبت به مرکز میانسرا و امتداد آن عرض درگاه ایوانها تعیین می گردد. |
| از ترسیم دایره محاط شده در مربع (میانسرا) و تداومِ تکرار مربع و دایره محاطی و سپس رسم خطوط مماس بر دوایر بدست آمده (نسبت به مرکز میانسرا) و امتداد این خطوط عرض درگاه ها تعیین میگردند. |
|
میانسرا به شکل مستطیل کشیده | میانسرا به شکل مریع |
شکل1. تناسبات پیمون و راهکار تعیین عرض درگاه ایوانها در میانسراهای اصلی کاروانسراهای برونشهری و درونشهری
جدول2. تناسبات طولی و عرضی میانسرا اصلی و پیمون در کاروانسراهای برونشهری و درونشهری
گونه | نام کاروانسرا | شکل میانسرا اصلی | نظام تعیین عرض درگاه میانسرا اصلی | پیمون و فراوانی آن در میانسراهای اصلی و فرعی( بر حسب درجه) | ||||||||||
41 | 39 | 45 | 27 | 35 | 37 | 33 | 28 | 36 | 25 | سایر | ||||
کاروانسراهای برون شهری | شیخ علیخان | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا | 1* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
مادرشاه | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا | 1* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
مهیار | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا |
|
|
|
|
|
|
| *1 |
|
|
| |
کوهپایه | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا | 1* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
گز | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا |
| 1* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
مورچه خورت | مریع | مربع متداخل |
|
| 1* |
|
|
|
|
|
|
|
| |
برسیان | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا | 1* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
کاروانسراهای درونشهری | تالار | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا |
| 1* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
حاج کریم | مستطیل | - | 3* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
محمد صادق | مریع | مربع متداخل |
|
| 1* |
|
|
|
|
|
|
|
| |
ساروتقی | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا |
|
|
|
| 3* |
|
|
|
|
|
| |
ملک | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا | 1 |
|
|
|
| 1* |
|
|
| 1 |
| |
گلشن** | مستطیل کشیده | - |
| 1 |
| 1 |
| 1 | 1* |
|
| 1 | 1 | |
شیشه | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا |
|
|
|
| 1* |
| 1 |
|
|
|
| |
منجم باشی** | مستطیل | - | 1* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
نومنجم | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا |
| 1* | 1 |
|
|
|
|
|
|
|
| |
میرزاکوچک | مستطیل | - | 2* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| 1 | |
خوانساری | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا | 1 |
|
|
|
|
|
| 1* |
|
|
| |
شاه | مستطیل کشیده | اختلاف طولی وعرضی میانسرا |
|
|
|
|
|
|
|
| 1* |
|
| |
* میانسرا اصلی | ** دگرگونی کاروانسراها و میانسراهای آن به دلیل تغییر کالبدی و یا تخریب |
از سویی دیگر، در راستای تعیین میزان تأثیرعملکرد بنا بر تخصیص عرصههای فضایی، نسبتهای عناصر ویژهی پر (حجرهها، ایوانچهها، ورودی و دسترسیها، اصطبل یا بارانداز و عناصرباربر) و خالی (میانسراها) بر کل فضا مورد ارزیابی قرار گرفت. اگرچه این بناها از نسبت دو به یک درعرصه ی فضایی پر به خالی به طور متشابه برخوردارند، لیکن عملکرد بنا تأثیر مستقیم بر طرح اندام های فضایی کاروانسراها داشته به گونهای که نسبت فضایی که در کاروانسراهای برون شهری به اصطبل و بارانداز تخصیص داده شده، دو برابر فضای حجرهها بوده است چرا که این بناها عملکرد اقامتی داشته و امنیت کاروان از اهمیت خاص برخوردار بوده است؛ ایوانچهها نیز به عنوان فضایی ارتباطی میان حجرهها و میانسرای بنا، از کمترین سرانهی فضایی برخوردار بوده که از ابعاد زمین و شکل حجرهها تأثیر پذیرفتهاند. در همین حال، درکاروانسراهای درونشهری، به دلیل عملکرد تجاری از یک سو و منع عبور یا نگهداری حیوانات از سوی دیگر، بالاترین سهم فضایی(بیش از60 درصد نمونهها) مختص فضای حجرهها بوده است و فضای بارانداز در بیشتر آنها در جایگاه دوم قرار داشته که به منظور انبار کالا و یا اقامت کوتاه مدت چهارپایان مورد استفاده قرار میگرفته است؛ همچنین نسبت فضای ورودی و دسترسی، در این کاروانسراها (افزایش تعداد ورودی)، بنا بر نیاز ارتباطی و دادوستد با راستههای مختلف بازار و سایر فضاهای آن در مقایسه با گونههای برونشهری افزایش یافته است. از سوی دیگر، کمترین سرانه فضایی در این بناها مرتبط با ایوانچهها بوده و در برخی از نمونه ها به دلیل محدویت ابعاد زمین، بنا فاقد ایوانچه بوده است (جداول3، 4 و 5).
جدول3. تناسبات هندسی کاروانسراهای برون شهری اصفهان
نام کاروانسرا | زیربنا | مساحت میانسرا
| درصد فضایی | نسبت عناصر ویژه بر کل فضا(%) | |||||||
خالی | پر | حجره | ایوانچه | ورودی و دسترسی | اصطبل یا بارانداز | عناصرباربر | |||||
شیخ علیخان | 6538 | 1967 | 09/30 | 91/69 | 74/5 | 1/3 | 71/4 | 26 | 08/30 | ||
|
|
|
|
| |||||||
مادرشاه | 2/6695 | 48/1990 | 73/29 | 27/70 | 67/10 | 58/2 | 42/5 | 35/31 | 52/20 | ||
|
|
|
|
| |||||||
مهیار | 22/6038 | 10/1734 | 71/28 | 29/71 | 64/10 | 51/3 | 08/4 | 03/29 | 01/24 | ||
|
|
|
|
| |||||||
کوهپایه | 7/3264 | 5/771 | 63/23 | 36/76 | 35/12 | 96/4 | 56/5 | 73/31 | 19/21 | ||
|
|
|
|
| |||||||
گز | 7167 | 2388 | 33 | 67 | 10 | 8/3 | 6 | 5/27 | 19 | ||
|
|
|
|
| |||||||
مورچه خورت | 4748 | 1469 | 31 | 69 | 20/11 | 65/4 | 13/6 | 5/27 | 1/20 | ||
|
|
|
|
| |||||||
برسیان | 2077 | 8/626 | 30 | 70 | 11 | 7 | 7 | 21 | 24 | ||
|
|
|
|
|
نام کاروانسرا | زیربنا | مساحت میانسرا
| درصد فضایی | نسبت عناصر ویژه بر کل فضا(%) | |||||||
خالی | پر | حجره | ایوانچه | ورودی و دسترسی | اصطبل یا بارانداز | عناصرباربر | |||||
تالار | 96/3693 | 1473 | 88/39 | 12/60 | 90/17 | 18/6 | 27/3 | 50/16 | 27/16 | ||
|
|
|
|
| |||||||
حاج کریم | 65/5452 | 25/928 | 02/17 | 98/82 | 38/35 | - | 70/8 | 70/23 | 20/15 | ||
|
|
|
|
| |||||||
حاج محمد صادق | 3/2520 | 70/888 | 25/25 | 75/64 | 10/37 | - | 01/4 | 53/6 | 11/17 | ||
|
|
|
|
| |||||||
ساروتقی | 79/3478 | 92/907 | 02/26 | 98/73 | 24/24 | 9/3 | 72/10 | 46/12 | 66/22 | ||
|
|
|
|
| |||||||
ملک | 61/2682 | 4/745 | 79/27 | 21/72 | 36/18 | 55/4 | 63/3 | 92/20 | 75/24 | ||
|
|
|
|
| |||||||
گلشن | 84/9190 | 73/3035 | 03/33 | 97/66 | 64/25 | - | 77/6 | 63/9 | 93/24 | ||
|
|
|
|
|
نام کاروانسرا | زیربنا | مساحت میانسرا
| درصد فضایی | نسبت عناصر ویژه بر کل فضا(%) | |||||||
خالی | پر | حجره | ایوانچه | ورودی و دسترسی | اصطبل یا بارانداز | عناصرباربر | |||||
شیشه | 51/1250 | 17/205 | 40/16 | 60/83 | 15/21 | 80/1 | 43/4 | 40/29 | 82/26 | ||
|
|
|
|
| |||||||
منجم باشی | 56/2568 | 85/769 | 97/29 | 03/70 | 42/19 | 30/5 | 63/2 | 61/16 | 07/26 | ||
|
|
|
|
| |||||||
نومنجم | 06/4370 | 94/1109 | 39/25 | 60/74 | 47/23 | 23/2 | 07/4 | 40/22 | 43/22 | ||
|
|
|
|
| |||||||
میرزاکوچک | 51/2259 | 63/600 | 58/26 | 42/73 | 37/17 | 34/3 | 06/6 | 87/17 | 78/28 | ||
|
|
|
|
| |||||||
خوانساری ها | 05/2137 | 58/314 | 72/14 | 28/85 | 40/22 | 45/4 | 47/4 | 50/30 | 46/23 | ||
|
|
|
|
| |||||||
شاه | 5/6321 | 2/2677 | 35/42 | 64/57 | 72/9 | 26/4 | 71/3 | 30/10 | 65/29 | ||
|
|
|
|
|
نام کاروانسرا | رون | جهت گیری نسبت به راسته بازار/مسیراصلی | محل ورودی(اصلی) نسبت به میانسرا | شکل دسترسی میانسرا به گوشههای بنا | ||
محور ورودی | محور طولی | اصلی | فرعی | |||
شیخ علیخان | اصفهانی
| عمود
| موازی
| میانه
| مستطیل باگوشه های پخ | - |
مادرشاه
| اصفهانی
| عمود
| عمود
| میانه
| مستطیل باگوشه های پخ | - |
مهیار | اصفهانی
| عمود
| موازی
| میانه
| مستطیل | - |
کوهپایه | کرمانی
| عمود
| عمود
| میانه
| مستطیل باگوشه های پخ | - |
گز | اصفهانی
| عمود
| موازی
| میانه
| مستطیل باگوشه های پخ | - |
مورچه خورت | راسته
| عمود
| موازی
| میانه
| مستطیل باگوشه های پخ | - |
برسیان | اصفهانی
| عمود
| موازی
| میانه
| مستطیل باگوشه های پخ | - |
نتیجهگیری
بازشناسی ویژگیهای کالبد معماری کاروانسراهای برونشهری و درونشهری اصفهان نشان میدهد، این بناها همانند دیگر کاروانسراهای دو و یا چهارایوانی چهارگوش در اقلیم گرم و خشک، به شکل درونگرا و از چینش فضایی اندامهای اصلی بنا (حجرهها و ایوانچهها)، پیرامون یک فضای مرکزی (میانسرا)پدید آمدهاند؛ که بسته به عملکرد آن و ویژگیهای زمینهی طراحی، با دیگر اندامهای خدماتی (اصطبلها یا بارانداز ها)و ارتباطی (ورودیها و دسترسیها)تکامل یافتهاند. تحلیل تناسبات هندسی نمونههای مورد پژوهش آشکار ساخت که، معمار در طراحی این بناها به سبب عدم توانمندی محاسبات سازهای امروزه و با تکیه بر تجربیات پیشینیان، از تناسبات هندسی و روابط ویژهای بهره گرفته است؛ به قسمی که در راستای تعیین عرض درگاه ایوانها به عنوان عناصر شاخص بنا، از تناسبات طولی و عرضی میانسرا با دو راهکار مختلف استفاده نموده است: الف-استفاده از اختلاف طولی و عرضی میانسرا (در میانسراها با شکل پلان مستطیل کشیده) و ب-روش مربعهای متداخل (در میانسراها با شکل پلان مربع). از سوی دیگر، در طرح میانسرای این بناها از نظام پیمون، به منظور برخورداری از تناسبات بصری، سازماندهی فضایی و پرهیز از گوناگونی در طرح اندازهها استفاده گردیده است (جدول 2).
جدول 7. شکل سازماندهی فضایی کاروانسراهای درونشهری اصفهان
نام کاروانسرا | رون | جهت گیری نسبت به راسته بازار/مسیراصلی | محل ورودی(اصلی) نسبت به میانسرا | شکل دسترسی میانسرا به گوشههای بنا | ||
محور ورودی | محور طولی | اصلی | فرعی | |||
تالار | اصفهانی
| عمود
| عمود
| میانه
| مستطیل باگوشه های پخ | - |
حاج کریم | اصفهانی
| عمود
| عمود
| میانه
| مستطیل باگوشه های پخ | مستطیل و هشت ضلعی
|
حاج محمد صادق | راسته
| عمود
| موازی
| میانه
| مستطیل باگوشه های پخ | - |
ساروتقی | اصفهانی
| عمود
| عمود
| میانه
| مستطیل | مستطیل |
ملک | کرمانی
| عمود
| موازی
| میانه
| مستطیل | مستطیل باگوشه های پخ |
گلشن | راسته
| عمود
| موازی
| گوشه
| مستطیل باگوشه های پخ | مستطیل باگوشه های پخ و مستطیل |
بررسی نسبت عناصر ویژه بر کل فضا در این بناها نشان میدهد، نسبت عرصهی فضای پر به خالی در هر دو گونه، برابر با نسبت دو به یک میباشد؛ لیکن، در تخصیص فضایی، عملکرد بنا و ویژگیهای بستر طرح تأثیر مستقیم بر طرح هر یک از ریز اندامها و سرانهی فضایی آن داشته است. این امر تأکیدی بر اصل مردمواری10 در این قسم از بناهای معماری سنتی ایرانی نیز میباشد به گونهای که، در کاروانسراهای برونشهری با عملکرد استراحتگاهی-بینراهی، بیشترین سرانهی فضایی، اختصاص به اصطبلها (محل نگهداری چهارپایان و بار کاروان)و سپس حجرهها (محل اقامت مسافرین)داشته است؛ لیکن فضاهای ورودی و دسترسی به بنا، به دلیل نیاز به کنترل عبور و مرور کاروانیان و امنیت آن، محدود و از سرانه فضایی کمتری برخوردارند. سرانه اختصاص یافته به ایوانچهها نیز محدود و از شکل حجرهها و مساحت بنا تأثیر پذیرفته است. در همین شرایط، در کاروانسراهای درونشهری به عنوان فضاهایی با عملکرد تجاری، بیشترین سرانهی فضایی نخست به حجرهها (دفاتر بازرگانی و عمده فروشی)و سپس به باراندازها (فضای انبارکالا یا اقامت موقت چهارپایان)اختصاص یافته است. شایان ذکر است، سرانهی فضاهای ارتباطی (ورودیها و دسترسیها)در کاروانسراهای درونشهری، به دلیل نیاز به سهولت ارتباطات تجاری و تردد کاربران با محورهای حرکتی بازار و همچنین ایجاد دسترسیهای فرعی ویژهی باراندازهای بنا، نسبت به تعداد و وسعت آن در کاروانسراهای برونشهری افزایش یافتهاند؛ این در حالی است که، ایوانچهها از عناصر اصلی این بناها نبودهاند و گاه در صورت محدودیت فضایی، بنا فاقد ایوانچه بوده است (جداول 3، 4 و5).
جدول 8. شکل سازماندهی فضایی کاروانسراهای درونشهری اصفهان
نام کاروانسرا | رون | جهت گیری نسبت به راسته بازار/مسیراصلی | محل ورودی(اصلی) نسبت به میانسرا | شکل دسترسی میانسرا به گوشههای بنا | ||
محور ورودی | محور طولی | اصلی | فرعی | |||
شیشه | *
| عمود
| موازی
| گوشه
| مستطیل با گوشه های پخ | - |
منجم باشی | راسته
| عمود
| عمود
| میانه
| مستطیل با گوشه های پخ | - |
نومنجم | راسته
| عمود
| موازی
| گوشه
| مستطیل با گوشه های پخ | مستطیل با گوشه های پخ |
میرزا کوچک | راسته
| عمود
| عمود
| گوشه
| مستطیل با گوشه های پخ | مستطیل |
خوانساری | اصفهانی
| عمود
| موازی
| گوشه
| مستطیل با گوشه های پخ |
- |
شاه | *
| عمود
| عمود
| میانه
| مستطیل با گوشه های پخ | - |
* بنا در جهت رون های اصلی نیست. |
بازشناسی شکل سازماندهی فضایی کاروانسراهای مورد پژوهش آشکارساخت که، پیوستگی طرح و خوانایی آن به واسطهی بهرهگیری از آرایش مرکزی پیرامون یک یا چند میانسرا، در جهت توزیع و پخش فضای درونی از جمله تدابیر بهکار گرفته شده در نظام طراحی این بناها بوده است؛ اما مکانیابی ورودی نسبت به میانسرا از عملکرد بنا تأثیر پذیرفته است. در کاروانسراهای برونشهری ورودی بنا در راستای محور میانسرا قرار داشته است و در کاروانسراهای درونشهری ورودیهای بنا، در میانه و یا گوشهی آن (با توجه به اندازه و شکل زمین)مکانیابی گردیدهاند. بررسی شکل دسترسی میانسرای اصلی به گوشههای بنا نیز نشان میدهد در هر دو گونه از کاروانسراها، از تمهیداتی همچون طراحی حجرههای چندگانه و یا مکانیابی دسترسیها (دسترسی به اصطبل در کاروانسراهای برونشهری و یا مکانیابی ورودی و دسترسی به بنا در کاروانسراهای درونشهری) بهره گرفته شده است؛ لیکن، طراحی برپایهی جهتگیری اقلیمی (رون)از اصول اصلی طراحی این بناها نبوده است و بسته به موقعیت مکانی و همجواریها، آنجا که معمار آزادی عمل بیشتری در طرح پلان برخوردار بوده (عدم محدودیت زمین)به کار گرفته شده است؛ همچنین موقعیت مکانی این بناها، بر شکلگیری محور طولی آن به صورت موازی یا عمود با مسیر حرکتی یا راستهی بازار تأثیرگذار بوده است (جداول 6، 7 و 8).
پژوهش درباب ساختار سیرکولاسیون فضایی نمونهها بیان می دارد، پرکاربردترین سیرکولاسیون فضایی به کار رفته در نظام دسترسی درون به برون بنا، در هر دو گونه از کاروانسراها، شکل مسیر خطی است که از مسیر حرکت موجود (مسیر عبور کاروان و یا راستهی بازار)تأثیر میپذیرد. لیکن، در کاروانسراهای درونشهری با توجه به موقعیت زمین نسبت به راستهی بازار، همجواریها و یا عملکرد شاخص بنا، از سلسله مراتب متنوعتری در طرح اندامهای ارتباطی (مسیر دسترسی و ورودی بنا)، استفاده شده است (جدول 9)؛ بازشناسی شکل ورودی بنا، نسبت به بدنهی مسیر حرکتی نیز نشان میدهد، در کاروانسراهای برونشهری، ورودی، به صورت عنصرِ شاخص و غالباً به صورت پیشآمده طرح گردیدهاست اما در کاروانسراهای درونشهری، ورودی بنا، بخشی از ساختار بازار بوده که به شکل بنایی مستقل و مجزا از پیرامون خود نبوده و به دلیل محدودیت عرض راستهها، شکل آن در بیشتر موارد، به صورت عقب نشسته (تأکید فضایی و خوانایی)و یا همتراز با بدنهی مسیر حرکتی بوده است (جدول 10).
یافتههای پژوهش میتواند درحدس بهتر از چیستی بنا در طرحهای مرمتی و یا طراحی میانافزا در بافتهای تاریخی کارگشا بوده و افزون بر آن، راهکارهای تحلیلی این پژوهش میتواند در بازشناسی گسترهی کالبد معماری دیگر بناهای معماری همچون مساجد، مدارس و غیره در شهر اصفهان یا دیگر شهرها و همچنین در پژوهشهای مبتنی بر شناخت طراحی اقلیمی معماری بناهای سنتی مثمر ثمر باشد. درپایان باید بیان داشت که اگرچه کاروانسراهای ایرانی از سوی دیگر پژوهشگران برمبنای شیوههای ساختاری دراقلیمهای گوناگون ، گستردگی بنا و اندامهای آن گونهبندی شدهاند و برخی از ویژگیهای هندسی آنها مورد ارزیابی قرار گرفته است؛ اما این پژوهش این قسم از بناها را در گسترهی شهر اصفهان، به منظور آشکارسازی بخشی از مفاهیم نهفته در طرح کالبد معماری آن برپایهی عملکرد برونشهری (استراحتگاهی- بین راهی) و درونشهری (تجاری) مورد واکاوی قرار داده است.
جدول 9. سلسله مراتب ورودی و شکل مسیر در کاروانسراهای برون شهری و درونشهری اصفهان
گونه بندی دسترسی | کاروانسراهای برون شهری | کاروانسراهای درونشهری | شکل مسیر |
پیش تاق- درگاه -دالان- -ایوان | - | تالار-حاج کریم-ملک--منجم باشی | خطی |
پیش تاق- درگاه –دالان-ایوانچه | - | گلشن-شیشه- نومنجم | خطی |
پیش تاق-درگاه-دالان-هشتی-ایوانچه | - | میرزاکوچک-خوانساری ها | خطی |
پیش تاق-درگاه-هشتی-دالان-ایوان | مادرشاه -گز-مورچه خورت-برسیان | حاج محمد صادق | خطی |
پیش تاق-درگاه-دالان-هشتی-دالان-ایوان | شیخ علیخان-کوهپایه | - | خطی |
جلوخان-پیش تاق-درگاه-دالان-ایوان | مهیار | شاه | خطی |
جلوخان-درگاه-هشتی-دالان-چهارسو-دالان-ایوان | - | ساروتقی | خطی |
جدول 10. شکل پلان ورودی نسبت به مسیرحرکتی اصلی یا بازار در کاروانسراهای برونشهری و درونشهری اصفهان
شکل پلان | کاروانسراهای برون شهری | کاروانسراهای درونشهری |
هم تراز | برسیان | تالار-حاج کریم-گلشن-نومنجم-میرزاکوچک |
پیش آمده | شیخ علیخان- مادرشاه -کوهپایه-گز- مورچه خورت | - |
عقب نشسته | مهیار | حاج محمد صادق-ساروتقی-ملک-شیشه-منجم-خوانساری-شاه |
پی نوشت ها
1. کاروانسراها بر مبنای عملکرد به دو گونهی برونشهری و درونشهری؛ در گسترهی اقلیم به دو گونهی کوهستانی و دشت (سیرو، 1363، 73و 209) و یا در یک تقسیمبندی دیگر به کاروانسراهای کوهستانی، کرانههای پست خلیج فارس و حیاطدار در مناطق مرکزی ایران (کیانی و کلایس، 1373، 12)، برمبنای مالکیت به به کاروانسراهای شاهی، خصوصی و خیریه و اوقاف (سیرو، 1363، 54) و براساس کالبد معماری به گونههای کامل و ناقص (آیوازیان، 1384، 596) تقسیمبندی شدهاند.
2. کاروانسراهای برونشهری مورد پژوهش عبارتند از: شیخ علیخان، مادرشاه مورچه خورت، مهیار، کوهپایه، گز، مورچه خورت، برسیان.
3. کاروانسراهای درونشهری مورد پژوهش عبارتند از: تالار، حاج کریم، حاج محمد صادق، ساروتقی، ملک، گلشن، شیشه ، منجم باشی، نومنجم، میرزاکوچک، خوانساری و شاه.
4. کلیهی ترسیمات توسط نگارندگان برگرفته از (حاجی قاسمی،1383؛ شفقی، 1385؛ آرشیو مرکز اسناد میراث فرهنگی، 1396؛ هردگ، 1376)و با نرم افزار اتوکد2016 ترسیم شدهاند.
5. دستهبندی روش تحقیق در این پژوهش بر مبنای (اسحاقیان، 1382)انجام پذیرفته است.
6. گونهبندی نمونهها برحسب مقیاس عبارتند از: کوچک 3000s<، متوسط6000-3000و بزرگ 6000s>
7. پیمون در معماری ایرانی وسیله ی تنظیم ابعاد و اندازهها میباشد. در معماری ایرانی مستطیل محاط شده در درون یک شش ضلعی مستطیل پیمون ایرانی (با زوایای30و60درجه در صورت رسم قطر)و نیمی از آن مستطیل نیم پیمون (زوایای41و49درجه در صورت رسم قطر) نام دارد.از چینش این نظام در کنار هم سایر نسبت های عددی پرتکرار معنادار پدید میآید (ولی بیگ، 1396).
8. دایره محاط شده در مربع (میانسرا) و تداومِ تکرار مربع و دایره محاطی و سپس رسم خطوط مماس بر دوایر بدست آمده (نسبت به مرکز میانسرا)، که امتداد این خطوط عرض درگاه ها را نمایان می سازد (السعید و پارمان، 1389: 22).
9. جهت قرارگیری اقلیمی هرخانه یا بنایی. در معماری ایرانی بر پایهی جهتگیری مستطیلی مفروض در یک شش ضلعی منتظم که رئوس مستطیل داخلی بیانگر شمال و جنوب هستند سه رون در نظر میگرفتند: راسته (شمال شرقی-جنوب غربی)، اصفهانی (شمال غربی-حنوب شرقی) و کرمانی(غربی-شرقی)؛ (پیرنیا، 1382، 154و 155).
10. مردمواری: معماری با اندازهها و اندامهای همساز (متناسب) برپایهی نیاز راستین آدمی (رفیعی سرلشکری و همکاران، 1382، 408).
[1] * مقالهی پیش رو برگرفته از پایاننامه کارشناسی ارشد شعله وحدتپور با عنوان طراحی مجتمع تجاری با تأثیرپذیری از کالبد و کارکرد تیمچهها و سراهای بازار اصفهان (با رویکرد معماری میان افزا بر پایه شیوهی تداوم تاریخی) به راهنمایی دکتر نیما ولی بیگ و دکتر افروز رحیمی آریایی در موسسه آموزش عالی سپهر اصفهان میباشد.
** دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی معماری، موسسه آموزش عالی سپهر اصفهان.
Email: vshoeleh@yahoo.com
*** استادیار و عضو هیات علمی دانشگاه هنر اصفهان، دانشکده مرمت، گروه مرمت بناها و بافتهای تاریخی (مسئول مکاتبات).
Email: n.valibeig@aui.ac.ir
**** مربی و عضو هیات علمی موسسه آموزش عالی سپهر اصفهان، دانشکده هنر، گروه معماری، اصفهان.
Email: a.rahimiariayi@sepehr.ac.ir
فهرست مراجع
1. آیوازیان، سیمون. (1384). روند شکلگیری کاروانسراهای برون شهری(تحلیل کالبدی کاروانسراهای حاشیه کویر). مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، جلد اول. سازمان میراث فرهنگی کشور(پژوهشگاه) 600-583.
2. اسحاقیان، مهدی.(1392). می خواهم پژوهشگر شوم. اصفهان: نوشته.
3. جهاد دانشگاهی پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران. (1388). بازار ایرانی: تجربه ای در مستند سازی بازارهای ایران. تهران: جهاد دانشگاهی.
4. پیرنیا، محمدکریم. (1382). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.
5. حاجی قاسمی، کامبیز. (1383). گنجنامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، بناهای بازار. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
6. حجازی، مهرداد. (1387). هندسه ی مقدس در طبیعت و معماری ایرانی. تاریخ علم 36-15.
7. حسینی، آرزو. (1391). گونهشناسی کاروانسراهای بازار اصفهان در دورهی صفویه (برمبنای ساختارفضایی). دانشگاه هنر (دانشکده معماری و شهرسازی). اصفهان.
8. چینگ، فرانک. (1380). معماری:فرم، فضا و نظم. ( زهره قراگزلو، مترجم). تهران: دانشگاه تهران. (نشر اثر اصلی1997).
9. السعید، عصام و پارمان، عایشه. (1389). نقشهای هندسی در هنر اسلامی. (مسعود رجبنیا، مترجم). چاپ اول. تهران: سروش. (نشر اثر اصلی1976).
10. رفیعی سرشکی، بیژن؛ رفیع زاده، ندا و علی محمد رنجبرکرمانی. (1382). فرهنگ مهرازی (معماری) ایران. تهران: مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن.
11. سلطانزاده، حسین. (1362). روند شکل گیری شهر و مرکز مذهبی در ایران. تهران: آگاه.
12. سیرو، ماکسیم. (1363). کاروانسراهای ایران و ساختمانهای کوچک میان راهها. (عیسی بهنام، مترجم). تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی. (نشر اثر اصلی1949).
13. شفقی، سیروس. (1385). بازاربزرگ اصفهان. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، مرکز اصفهان شناسی و خانه ی ملل.
14. کیانی، محمدیوسف و کلایس، ولفرام. (1373) . کاروانسراهای ایران. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
15. اداره کل میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان (1396). مرکز اسناد و مدارک، اصفهان، آرشیو اسناد مرمتی و پروندههای کاروانسراهای بازار اصفهان.
16. ولی بیگ، نیما. (1396). هندسه و ساخت در معماری کاروانسراهای برون شهری اصفهان. اصفهان: خانه ریاضیات اصفهان.
17. هردگ، کلاوس. (1376). ساختار شکل در معماری ایران و ترکستان. (محمد تقیزاده مطلق، مترجم). تهران: بوم. (نشر اثر اصلی1990).
18. Khalil, K. F., & Wahid, J. (2013). The proportional relations systems of Islamic architecture. International Journal of Scientific and Research Publications, 3(1).
19. Mehdipour, A., & Nia, H. R. (2013) . Persian Bazaar and Its Impact on Evolution of Historic Urban Cores - the Case of Isfahan. Isfahan: The Macrotheme Review, 2(5), 12-17.
20. Pourjafar, M., Amini, M., Varzaneh, E. H., & Mahdavinejad, M. (2014). Role of bazaars as a unifying factor in traditional cities of Iran: The Isfahan bazaar. Frontiers of Architectural research, 3(1), 10-19.
21. Salleh, S., Abdullah, N., & Khadizah, G. (2014). Modelling Approach In Islamic Architectural Designs. Global Journal Al-Thaqafah, 4(1), 49-56.