بازتاب باورهای مذهبی در اشعار ناصرخسرو

الموضوعات : Main Subject

ندا حدادی ¹

1 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شهر قدس، دانشگاه آزاد اسلامی، شهر قدس، ایران.

تاريخ الإرسال : 20 الأحد , ربيع الثاني, 1447 تاريخ التأكيد : 17 السبت , جمادى الأولى, 1447 تاريخ الإصدار : 26 الأربعاء , جمادى الثانية, 1447

الکلمات المفتاحية: ناصرخسرو, باورهای مذهبی, توحید, امامت, عقل‌گرایی دینی,

ملخص المقالة :

پژوهش حاضر با هدف واکاوی نظام‌مند بازتاب باورهای مذهبی در اشعار ناصرخسرو قبادیانی، شاعر، متکلم و حکیم برجسته سده پنجم هجری، انجام شده است. ناصرخسرو از جمله شاعرانی است که شعر را نه به‌مثابه ابزار طبع‌آزمایی، بلکه رسانه‌ای برای بیان حقیقت دینی، نشر تعالیم مذهبی و اصلاح فکری جامعه می‌نگرد. جهان‌بینی او بر مبانی کلامی و فلسفی مکتب اسماعیلی، عقل‌گرایی دینی، شریعت‌گرایی و تأویل‌باوری استوار است. در این مقاله، اشعار وی از منظر مضامین بنیادین اعتقادی شامل توحید، نبوت، امامت، معاد، اخلاق دینی، عقلانیت ایمانی و ماهیت شریعت بررسی شده و نقش این مؤلفه‌ها در شکل‌گیری ساختار شعری و ادبیات تعلیمی او تحلیل گردیده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که شعر ناصرخسرو واجد سه ویژگی محوری است: نخست، ترکیب استدلال عقلی و استناد دینی؛ دوم، تکیه بر شریعت و هم‌زمان تأکید بر تأویل و باطن دین؛ و سوم، حضور پررنگ آموزه‌های امامت و ولایت در قالب استدلال‌های کلامی و تصویرهای تمثیلی. اشعار او به‌ویژه قصاید، بازتاب‌دهنده جهان فکری منسجمی هستند که در آن دین، اخلاق، معنویت و عقل در پیوندی تنگاتنگ قرار گرفته‌اند. علاوه بر این، نقد اجتماعی و اخلاقی او نیز از باورهای مذهبی‌اش سرچشمه می‌گیرد و شعر را به ابزاری برای هدایت جامعه و نقد بی‌عدالتی بدل می‌سازد. این پژوهش با روش تحلیل محتوای متنی و براساس دسته‌بندی درون‌مایه‌های اعتقادی، نشان می‌دهد که شعر ناصرخسرو در منظومه ادبیات دینی فارسی جایگاهی یگانه دارد؛ زیرا در آن دین نه صرفاً مضمون، بلکه ساختاردهنده اصلی اندیشه و زبان شعری است. این امر ناصرخسرو را به یکی از مؤثرترین شاعران دینی ـ عقلانی ادب. 

المصادر:

1. قرآن کریم
2. نهج البلاغه
3. اسلامی ندوشن، محمدعلی. (1383). از رودکی تا بهار. تهران: نغمه زندگی.
4. برتلس، یِوگِنی. (1346). ناصرخسرو و اسماعیلیان (ترجمه پرویز ناتل آرین‌پور). تهران: بنیاد فرهنگی ایران.
5. برتلس، یوگنی ادواردویچ. (۱۳۴۶). تصوف و ادب فارسی. ترجمه فریبا لشكری. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
6. پاینده، ابوالقاسم.(بی‌تا). نهج الفصاحة. ج1، تهران: دنیای دانش.
7. تبریزی شیرازی، محمدرضا. (1386). ناصرخسرو: شاعری سیاسی، مبارزی بی‌باک و ظلم‌ستیزی بی‌پروا. تهران: امید فردا.
8. حبیبی، محمد.(۱۳۹۴). «بازتاب عقاید اسماعیلی در شعر ناصرخسرو». فصلنامه ادبیات فارسی، ۱۲(۳)، ۷۷–۱۰۲.
9. خرمشاهی، بهاءالدین.(۱۳۸۲). دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
10. دشتی، علی.(1362). تصویری از ناصر خسرو (به کوشش مهدی ماحوزی). تهران: جاویدان.
11. رزمجو، حسین.(1368). انسان آرمانی و کامل در ادبیات حماسی و عرفانی فارسی. تهران: امیرکبیر.
12. رسولی، احمد.(۱۳۹۰). «نظام فکری ناصرخسرو». نامه فرهنگستان، ۲۸(۲)، ۵۵–۷۸.
13. زرین‌کوب، عبدالحسین.(۱۳۷۷). با کاروان حلّه. تهران: سخن.
14. شعار، کریم.(۱۳۷۰). شرح احوال و عقاید ناصرخسرو. تهران: توس.
15. فیروز، شیرزمان. (1992). فلسفه اخلاقی ناصر خسرو و ریشه‌های آن. اسلام‌آباد: تحقیقات ایران و پاکستان.
16. فیروز، محمد. (۱۳۷۱). اندیشه فلسفی و کلامی ناصرخسرو. مشهد: آستان قدس رضوی.
17. علوی، محمود. (۱۳۸۸). ناصر خسرو: نگاهی به اندیشه دینی و اخلاقی او. تهران: نشر مرکز.
18. مینوی، مجتبی، محقق، مهدی.(1353). دیوان ناصرخسرو. تهران: دانشگاه تهران.
19. یادنامه ناصرخسرو. (بی‌تا). مشهد: دانشگاه فردوسی.