از تقابل عقل و نفس تا وحدت وجود در مثنوی مولوی
محورهای موضوعی : زبان و ادبیات فارسی
خیرالنسا نیکپور
1
,
شبنم حاتم پور
2
,
غلامرضا داوودی پور
3
,
فرزانه سرخی
4
1 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران.
2 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران.
3 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران
4 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران
کلید واژه: مثنوی, عقل, نفس, تقابل, انسان کامل, وحدت وجود.,
چکیده مقاله :
متابعت از نفس، همواره دلیل ابتلای انسان به درد هجران و موجب خسران او در دستیابی به حقیقت و معرفت در مسیر سیر الی الله بوده است. مولوی نیز در مثنوی بر این باور است که پیروی از فرامین عقل و توجه به راهنماییهای آن پیر طریقت و در پی آن دوری از راهزنی و شرارتهای نفس، سالک را در مسیر روشن، حفظ و به هدف نهایی که همان فنای فی الله است، رهنمون میسازد. او نفس را سایۀ وجودی انسان و حایل او با حقیقت الهی دانسته و معتقد است که تنها با نور عقل میتوان آن را از میان برداشت تا درون آدمی تجلیگاه معرفت حق گردد. ازاین رو، پژوهش حاضر با بررسی تقابل عقل و نفس در داستانهایی از مثنوی که برمبنای این تقابل شکل گرفتهاند یا در ابیاتی از آنها به این موضوع اشاره شده است، تحلیلی دقیق از نگرش مولانا با بهرهگیری از آیات، احادیث، مضامین عرفانی و تعلیمی ارائه داده است. با بررسی دقیق آماری مشخص شد که از 962 عنوان این حماسۀ عرفانی، 146 داستان تقابل عقل و نفس وجود دارد که از این تعداد 47/55 درصد آن کل داستان برمبنای این تقابل و در 53/44 درصد تنها در ابیاتی از آنها تقابل وجود دارد که نمودار کارکرد و درصد آمار و ارقام مربوط به آن در شش دفتر مثنوی، در پایان این پژوهش ارائه شده است.
The entanglement with the lower self has always been a profound affliction of humankind, leading to ruin, loss, delusion, and estrangement from the truth. In Rumi’s Masnavi, the struggle between reason and the self is portrayed as essential for the elevation of reason, guiding it toward enlightenment and liberating it from the snares and impurities of the commanding ego (Nafs-e Ammarah). Such liberation, in Rumi’s view, draws the human being nearer to divine truth. The self, according to Rumi, is the shadow of human existence and a veil obscuring divine reality. Only divine light, manifest through reason, has the power to lift this veil and disclose the truth. This study examines the confrontation between reason and the self in the Masnavi. Adopting an analytical approach, it explores the subject through Sufi teachings, illustrative examples, and moral-didactic narratives. A precise statistical review reveals that out of the 962 stories in the Masnavi, 146 address the conflict between reason and the self. Among these, 55.47% are rooted in mystical parables, while 44.53% are drawn from didactic and instructional tales. These figures, grounded in Rumi’s Masnavi Manavi, provide clear evidence of the central role this theme plays in his work.
1. ابن منظور، محمد بن مکرم (1363). لسان العرب. ج. 2. قم: ادب الحوزه.
2. ابنسینا، حسین بن عبدالله (1363). المبدأ و المعاد. به اهتمام عبدالله نورانی. تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل.
3. باباپور، زهرا و همکاران (1390). جایگاه عقل و عشق از دیدگاه مولوی در مثنوی. فصلنامۀ پژوهشهای اعتقادی –کلامی. 10 (40)، 102-77.
4. بدوی، عبدالرحمن (1984). موسوعه الفلسفه مدخل نفس. ج. 2. بیروت: مؤسسه عربیه الدراسات و النشر.
5. تمیمیآمدی، عبدالواحد (1366). غررالحکم و دررالکلم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
6. جعفری، محمدتقی (1363). تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی. ج. 10. تهران: اسلامی.
7. حسن زاده آملی، حسن (1381). شرح دفتر دل. ج. 2. قم: نبوغ.
8. حسن زاده آملی، حسن (1382). صد کلمه در معرفت نفس. قم: الف، لام، جیم.
9. خلیلی، مصطفی (1387). عقل و وحی در اسلام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
10. دهخدا، علی اکبر (1372). لغتنامه. ج. 10. تهران: دانشگاه تهران.
11. رازی، نجمالدین (1368). گزیدۀ مرصاد العباد. به انتخاب و مقدمۀ محمدامین ریاحی. تهران: توس.
12. زرینکوب، عبدالحسین (1388). سرّ نی. ج. 1. تهران: علمی.
13. زمانی، کریم (1404). شرح جامع مثنوی معنوی.تهران: اطلاعات.
14. سجادی، سید جعفر (1401). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری.
15. سهروردی، شهابالدین یحیی (1380). مجموعۀ مصنفات شیخ اشراق. تصحیح سیدحسین نصر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
16. طریحی، فخرالدین (1365). مجمع البحرین. با تعلیقات سیداحمد حسینی. ج. 4. تهران: مرتضوی.
17. عمادزاده اصفهانی، حسین (1361). معراج محمد رسولالله. تهران: میعاد.
18. غزالی، ابوحامد محمد (1393). احیاء علومالدین. تهران: انتشارات فردوس.
19. فروزانفر، بدیعالزمان (1366). احادیث مثنوی. تهران: امیرکبیر..
20. فروزانفر، بدیعالزمان (1381). شرح مثنوی شریف. ج. 1. قم: یلدا.
21. قرآن کریم (1387). ترجمۀ آیات و شرح آیات منتخب بانضمام فهرست موضوعی مطالب. ترجمه مکارم شیرازی. تهران: نقش نگار.
22. قشیری، عبدالکریم بن هوازن (1388). رسالۀ قشیریه. تهران: علمی و فرهنگی.
23. کاشفی، ملاحسین واعظ (1385). لب لباب مثنوی. تصحیح عبدالکریم سروش. تهران: صراط.
24. گوهرین، سیدصادق (1383). شرح اصطلاحات تصوف. تهران: زوار.
25. محمدی آسیابادی، علی (1390). مولوی و اسرار خاموشی. تهران: علمی
26. محمدی ری شهری، محمد (1387). میزان الحکمه. ج. 6. قم: مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی.
27. محمدی، علی (1388). تفسیر مثنوی معنوی. همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
28. مشکور، محمد جواد (1375). فرهنگ فرق اسلامی. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
29. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1386). شواهد الربوبیه. ترجمۀ علی بابایی. تهران: مولوی.
30. مولوی، جلالالدین محمد (1386). فیه ما فیه. تصحیح بدیعالزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
31. نسفی، عزیزالدین (1379). الانسان الکامل. با تصحیح و مقدمه ماریژان موله. تهران: طهوری.
32. هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان (1387). کشف المحجوب. مقدمۀ تصحیح و تعلیقات محمد عابدی. تهران: سرو
