واکاوی نگرش به مرگ در حکایات هزار و یک ‌شب

محورهای موضوعی : زبان و ادبیات فارسی

مژگان مقومی ¹ , محبوبه خراسانی ² , مرتضی رشیدی آشجردی ³

1 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
2 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
3 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌‌آباد، ایران.

تاریخ دریافت : 1404/01/28 تاریخ پذیرش : 1404/03/05 تاریخ انتشار : 1404/04/01

کلید واژه: مرگ, روایت, تعلیق روایی, تقدیر, ادبیات عامیانه, هزار و یک ‌شب.,

چکیده مقاله :

مرگ، به‌عنوان کهن‌ترین نگرانی‌ انسان، در متون ادبی بازتاب فراوان داشته ‌است. هزارویک‌شب نیز یکی از برجسته‌ترین آثاری است که مرگ را در اَشکال و جنبه‌های گوناگون به تصویر می‌کشد. پژوهش حاضر با بررسی ساختار روایی این کتاب و مفاهیم وابسته به مرگ در حکایات آن، نشان می‌دهد که این پدیده، نه‌تنها یک واقعیت زیستی و طبیعی، بلکه عاملی در جهت پیشبرد روایت و شکل‌گیری تعلیق در داستان است. مرگ در این مجموعه در قالب‌هایی چون مرگ طبیعی، قتل و کشتار، مرگ فراطبیعی، مرگ عاشقانه و مرگ آیینی ظاهر می‌شود و نشان‌دهندۀ جلوه‌هایی از باور اجتماعی، مذهبی و اسطوره‌ای جوامع شرقی است که با عوامل فراطبیعی و جادویی درآمیخته‌است. هرچند شهرزاد با روایت‌پردازی از مرگ می‌گریزد و چرخۀ کشتار را به ابزاری برای ادامۀ زندگی و استمرار داستان تبدیل می‌کند، اما در حکایات با شخصیت‌هایی مواجه می‌شویم که مرگ را عاشقانه می‌پذیرند و آگاهانه به استقبال آن می‌روند. مرگ در هزارویک‌شب، نه‌تنها سرنوشتی تلخ و گریزناپذیر، بلکه مفهومی چندلایه و ابزاری برای بازنمایی و نمایش عشق، قدرت، تقدیر، سرنوشت، مکر، حیله، برقراری عدالت و مسیری برای رهایی و تعالی است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی با تکیه بر ترجمۀ هزارویک‌شب از مرعشی‌پور، خوانش تمام حکایات و بررسی اَشکال و شیوه‌های گوناگون مرگ، تصویری روشن، عمیق و تحلیلی از ترس‌، امید، کنش و واکنش‌های انسانی در مواجهه با فناپذیری ارائه می‌دهد.

چکیده انگلیسی:

Death, as humanity's oldest concern, has been extensively reflected in literary texts. One Thousand and One Nights is one of the most prominent works that portrays death in its various forms and aspects. This study, by analyzing the narrative structure of the book and concepts related to death in its tales, demonstrates that death is not only a biological and natural reality but also a key factor in advancing the narrative and creating suspense. In this collection, death appears in forms such as natural death, murder and slaughter, supernatural death, romantic death, and ritual death, reflecting social, religious, and mythological beliefs of Eastern societies intertwined with supernatural and magical elements. Although Scheherazade escapes death through storytelling and transforms the cycle of killing into a tool for sustaining life and continuing the narrative, some characters in the tales consciously embrace death and meet it with acceptance. In One Thousand and One Nights, death is not merely an inevitable and tragic fate; it becomes a multifaceted concept and a means to depict and represent love, power, destiny, fate, cunning, stratagem, justice, and a path toward liberation and transcendence. Drawing on Marʿashipour’s translation, a comprehensive reading of all the tales, and an examination of the various forms and modes of death, this study offers a clear, in-depth, and analytical depiction of human fears, hopes, actions, and reactions when confronted with mortality.

منابع و مأخذ:

1. ابراهیمی، شایسته (1388). چاره‌گری زنانه در هزارویک‌شب. بهار ادب. 2 (2)، 125-135.
2. اس.گریگور، آرتور (1361). اسرار طلسم و سحر و جادو (دنیای ماوراء‌الطبیعه انسان اولیه). ترجمۀ پرویز نجفیانی. تهران: مؤسسه مطبوعاتی عطایی.
3. اسماعیل‌پور، ابوالقاسم (1377). اسطوره بنیان نمادین. تهران: سروش.
4. افروغی‌نیا، افسانه؛ شاه‌بدیع‌زاده، محمد؛ مهربان‌قزل‌حصار، جواد (1401). نقد و تحلیل روایت در اصلی‌ترین درون‌مایه‌های هزارویک‌شب. مطالعات زبان و ادبیات غنایی. 12 (43)، 8-21.
5. پیش‌قدم، رضا؛ عطاران، آتنا (1395). گفتمان‌شناسی قسمت در زبان و فرهنگ مردم ایران. مطالعات فرهنگ- ارتباطات. 17 (35)، 149-129.
6. تودورف، تزوتان (1368). تحلیل ساختاری هزارویک‌شب، یا قصه‌ای بگو یا بمیر. ترجمه مهوش قویمی. آدینه. 36، 43-38.
7. تودوروف، تزوتان (1385). نظرية ادبيات. ترجمة عاطفه طاهايي. تهران: اختران.
8. ثمینی، نغمه (1379). عشق و شعبده، پژوهشی در هزارویک‌شب. تهران: مرکز.
9. حسینی، مریم؛ پورشعبان‌پیربازاری، سارا (1391). دلایل پیکرگردانی در داستان‌های‌هزارویک‌شب. فصلنامۀ متن‌پژوهی ‌ادبی. (52)، 64-37.
10. حسینی، نجمه؛ صرفی، محمدرضا (1389). بررسی وجوه روایتی در روایت‌های هزارویک‌شب. نشرية ادب و زبان دانشكدة ادبيات و علوم انساني دانشگاه شهيد باهنر كرمان. 24 (27)، 87-114.
11. خراسانی، محبوبه (1398). سبک‌شناسی انتقادی قصه‌های عامیانۀ ایرانی(ایدئولوژی نهفته در قصه). ماهنامۀ سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی. 12 (46)، 41-61.
12. خراسانی، محبوبه؛ مزداپور، کتایون؛ ذنوبی، طیبه (1389). تحليل ساختاري مكر و حيله زنان در قصه‌هاي هزارويك‌شب. فصلنامۀ پژوهش‌های ادبی. 7 (29و30)، 9-29.
13. خراسانی، محبوبه (1383). ریخت‌شناسی هزارویک‌شب. فصلنامۀ پژوهش‌های ادبی. (6)، 45-66.
14. خلیفه، مهدی؛ ابراهیمی، قربانعلی؛ چترایی‌عزیزآبادی، مهرداد (1401). واکاوي و ریشه‌یابی عناصر جادویی بلاگردان در داستان‌های هزارويک‌شب. ماهنامۀ سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی. 15 (72)، 1-16.
15. سالاری، قاسم؛ دانشور، زینب (1392). سیاست و حکومت در هزارویک‌شب. هفتمين همايش پژوهش‌هاي زبان و ادبيات فارسي دانشگاه هرمزگان. بندرعباس. ايران.
16. ستاری، جلال (1349). واقعیت روانی در هزارویک‌شب. هنر و مردم. 90، 46-37.
17. ستاری، جلال (1368). افسون شهرزاد، پژوهشی در هزار افسان. تهران: توس.
18. سرمدی، زینب (1399). نقش و کارکرد داستانی قهرمانان، شریران و یاریگران در حکایت‌های هزارویک‌شب بر اساس نظریۀ پراپ. دوفصلنامۀ شفای دل. 3 (5)، 85-107.
19. شاهمرادیان، کامران؛ ابراهیمی، شایسته (1393). طبقه‌بندی و ریشه‌یابی داستان‌های عاشقانۀ هزارویک‌شب با رویکرد نقد ساختارگرایی تکوینی لوسین گلدمن. کهن‌نامۀ ادب فارسی. 5 (13)، 67-86.
20. عباسی، پیام (1393). در دفاع از قصه‌گويي: مطالعة تطبيقي سندباد بحري هزارويك‌شب و سرودة دريانورد روزگارهاي دور ساموئل تيلر كلريج. پژوهش ادبیات معاصر جهان. 19 (2)، 173-189.
21. فرشاد، مهدی (1365). تاریخ علم در ایران. جلد اول. تهران: امیرکبیر.
22. فلاح، مرتضی (1387). سه نگاه به مرگ در ادبیات فارسی. پژوهش زبان و ادبیات فارسی. 11، 254-223.
23. قائمی، محمدمهدی؛ واعظی، احمد (1393). حقیقت مرگ، مرگ‌اندیشی و معنای زندگی. فصلنامۀ آیین حکمت. 6 (20)، 183-155.
24. محجوب، محمدجعفر (1386). ادبیات عامیانه ایران. به کوشش حسن ذوالفقاری. تهران: چشمه.
25. محمدی‌رایگانی، شکوفه؛ حکیم‌آذر، محمد؛ خسروی، حسین (1397). تحلیل آموزه‌هاي اخلاقی و اجتماعی در هزارویک‌شب. فصلنامۀ مطالعات زبان و ادبیات غنایی. 8 (28)، 81-99.
26. مرعشی‌پور، محمدرضا (مترجم) (1397). هزارویک‌شب: بر اساس نسخه بولاق. تهران: نیلوفر.
27. یالوم، اروین (1390). روان‌درمانی اگزیستانسیال. ترجمۀ سپیده حبیب. تهران: نی.