واکاوی نگرش به مرگ در حکایات هزار و یک ‌شب

الموضوعات : Persian Language & Literature

مژگان مقومی ¹ , محبوبه خراسانی ² , مرتضی رشیدی آشجردی ³

1 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
2 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
3 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌‌آباد، ایران.

تاريخ الإرسال : 19 الخميس , شوال, 1446 تاريخ التأكيد : 28 الإثنين , ذو القعدة, 1446 تاريخ الإصدار : 26 الأحد , ذو الحجة, 1446

الکلمات المفتاحية: مرگ, روایت, تعلیق روایی, تقدیر, ادبیات عامیانه, هزار و یک ‌شب.,

ملخص المقالة :

مرگ، به‌عنوان کهن‌ترین نگرانی‌ انسان، در متون ادبی بازتاب فراوان داشته ‌است. هزارویک‌شب نیز یکی از برجسته‌ترین آثاری است که مرگ را در اَشکال و جنبه‌های گوناگون به تصویر می‌کشد. پژوهش حاضر با بررسی ساختار روایی این کتاب و مفاهیم وابسته به مرگ در حکایات آن، نشان می‌دهد که این پدیده، نه‌تنها یک واقعیت زیستی و طبیعی، بلکه عاملی در جهت پیشبرد روایت و شکل‌گیری تعلیق در داستان است. مرگ در این مجموعه در قالب‌هایی چون مرگ طبیعی، قتل و کشتار، مرگ فراطبیعی، مرگ عاشقانه و مرگ آیینی ظاهر می‌شود و نشان‌دهندۀ جلوه‌هایی از باور اجتماعی، مذهبی و اسطوره‌ای جوامع شرقی است که با عوامل فراطبیعی و جادویی درآمیخته‌است. هرچند شهرزاد با روایت‌پردازی از مرگ می‌گریزد و چرخۀ کشتار را به ابزاری برای ادامۀ زندگی و استمرار داستان تبدیل می‌کند، اما در حکایات با شخصیت‌هایی مواجه می‌شویم که مرگ را عاشقانه می‌پذیرند و آگاهانه به استقبال آن می‌روند. مرگ در هزارویک‌شب، نه‌تنها سرنوشتی تلخ و گریزناپذیر، بلکه مفهومی چندلایه و ابزاری برای بازنمایی و نمایش عشق، قدرت، تقدیر، سرنوشت، مکر، حیله، برقراری عدالت و مسیری برای رهایی و تعالی است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی با تکیه بر ترجمۀ هزارویک‌شب از مرعشی‌پور، خوانش تمام حکایات و بررسی اَشکال و شیوه‌های گوناگون مرگ، تصویری روشن، عمیق و تحلیلی از ترس‌، امید، کنش و واکنش‌های انسانی در مواجهه با فناپذیری ارائه می‌دهد.

المصادر:

1. ابراهیمی، شایسته (1388). چاره‌گری زنانه در هزارویک‌شب. بهار ادب. 2 (2)، 125-135.
2. اس.گریگور، آرتور (1361). اسرار طلسم و سحر و جادو (دنیای ماوراء‌الطبیعه انسان اولیه). ترجمۀ پرویز نجفیانی. تهران: مؤسسه مطبوعاتی عطایی.
3. اسماعیل‌پور، ابوالقاسم (1377). اسطوره بنیان نمادین. تهران: سروش.
4. افروغی‌نیا، افسانه؛ شاه‌بدیع‌زاده، محمد؛ مهربان‌قزل‌حصار، جواد (1401). نقد و تحلیل روایت در اصلی‌ترین درون‌مایه‌های هزارویک‌شب. مطالعات زبان و ادبیات غنایی. 12 (43)، 8-21.
5. پیش‌قدم، رضا؛ عطاران، آتنا (1395). گفتمان‌شناسی قسمت در زبان و فرهنگ مردم ایران. مطالعات فرهنگ- ارتباطات. 17 (35)، 149-129.
6. تودورف، تزوتان (1368). تحلیل ساختاری هزارویک‌شب، یا قصه‌ای بگو یا بمیر. ترجمه مهوش قویمی. آدینه. 36، 43-38.
7. تودوروف، تزوتان (1385). نظرية ادبيات. ترجمة عاطفه طاهايي. تهران: اختران.
8. ثمینی، نغمه (1379). عشق و شعبده، پژوهشی در هزارویک‌شب. تهران: مرکز.
9. حسینی، مریم؛ پورشعبان‌پیربازاری، سارا (1391). دلایل پیکرگردانی در داستان‌های‌هزارویک‌شب. فصلنامۀ متن‌پژوهی ‌ادبی. (52)، 64-37.
10. حسینی، نجمه؛ صرفی، محمدرضا (1389). بررسی وجوه روایتی در روایت‌های هزارویک‌شب. نشرية ادب و زبان دانشكدة ادبيات و علوم انساني دانشگاه شهيد باهنر كرمان. 24 (27)، 87-114.
11. خراسانی، محبوبه (1398). سبک‌شناسی انتقادی قصه‌های عامیانۀ ایرانی(ایدئولوژی نهفته در قصه). ماهنامۀ سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی. 12 (46)، 41-61.
12. خراسانی، محبوبه؛ مزداپور، کتایون؛ ذنوبی، طیبه (1389). تحليل ساختاري مكر و حيله زنان در قصه‌هاي هزارويك‌شب. فصلنامۀ پژوهش‌های ادبی. 7 (29و30)، 9-29.
13. خراسانی، محبوبه (1383). ریخت‌شناسی هزارویک‌شب. فصلنامۀ پژوهش‌های ادبی. (6)، 45-66.
14. خلیفه، مهدی؛ ابراهیمی، قربانعلی؛ چترایی‌عزیزآبادی، مهرداد (1401). واکاوي و ریشه‌یابی عناصر جادویی بلاگردان در داستان‌های هزارويک‌شب. ماهنامۀ سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی. 15 (72)، 1-16.
15. سالاری، قاسم؛ دانشور، زینب (1392). سیاست و حکومت در هزارویک‌شب. هفتمين همايش پژوهش‌هاي زبان و ادبيات فارسي دانشگاه هرمزگان. بندرعباس. ايران.
16. ستاری، جلال (1349). واقعیت روانی در هزارویک‌شب. هنر و مردم. 90، 46-37.
17. ستاری، جلال (1368). افسون شهرزاد، پژوهشی در هزار افسان. تهران: توس.
18. سرمدی، زینب (1399). نقش و کارکرد داستانی قهرمانان، شریران و یاریگران در حکایت‌های هزارویک‌شب بر اساس نظریۀ پراپ. دوفصلنامۀ شفای دل. 3 (5)، 85-107.
19. شاهمرادیان، کامران؛ ابراهیمی، شایسته (1393). طبقه‌بندی و ریشه‌یابی داستان‌های عاشقانۀ هزارویک‌شب با رویکرد نقد ساختارگرایی تکوینی لوسین گلدمن. کهن‌نامۀ ادب فارسی. 5 (13)، 67-86.
20. عباسی، پیام (1393). در دفاع از قصه‌گويي: مطالعة تطبيقي سندباد بحري هزارويك‌شب و سرودة دريانورد روزگارهاي دور ساموئل تيلر كلريج. پژوهش ادبیات معاصر جهان. 19 (2)، 173-189.
21. فرشاد، مهدی (1365). تاریخ علم در ایران. جلد اول. تهران: امیرکبیر.
22. فلاح، مرتضی (1387). سه نگاه به مرگ در ادبیات فارسی. پژوهش زبان و ادبیات فارسی. 11، 254-223.
23. قائمی، محمدمهدی؛ واعظی، احمد (1393). حقیقت مرگ، مرگ‌اندیشی و معنای زندگی. فصلنامۀ آیین حکمت. 6 (20)، 183-155.
24. محجوب، محمدجعفر (1386). ادبیات عامیانه ایران. به کوشش حسن ذوالفقاری. تهران: چشمه.
25. محمدی‌رایگانی، شکوفه؛ حکیم‌آذر، محمد؛ خسروی، حسین (1397). تحلیل آموزه‌هاي اخلاقی و اجتماعی در هزارویک‌شب. فصلنامۀ مطالعات زبان و ادبیات غنایی. 8 (28)، 81-99.
26. مرعشی‌پور، محمدرضا (مترجم) (1397). هزارویک‌شب: بر اساس نسخه بولاق. تهران: نیلوفر.
27. یالوم، اروین (1390). روان‌درمانی اگزیستانسیال. ترجمۀ سپیده حبیب. تهران: نی.