Investigating the degree of confinement in the neighborhood cohesion of the residents of Ekbatan and Ati Saz
Subject Areas : Life Space Journal
peyman akhondi
1
(Islamic Azad University, Borujerd branch)
Mohammad Jalili
2
(Assistant Professor, Department of Architecture, Borujard Branch, Islamic Azad University, Borujard, Iran)
Gholamreza Talischi
3
(Faculty of Art and Architecture, Bu Ali Sina University, Hamadan, Iran.)
Farzaneh Sasan pour
4
(Associate Professor, Department of Human Geography, Khwarazmi University, Tehran, Iran)
Keywords: neighborhood, Cohesion, containment, Ekbatan, Ati-saz,
Abstract :
Enclosed communities, which are also known as gated residential development, gated residential apartment, and settlement, are expanding and have become very popular among home buyers. Enclosed communities have limited public access and privatized public space with the aim of creating security and peace for their residents, and this enclosure has led to the creation of disjointed spaces that are separated and isolated from their outer urban environment. In fact, enclosed neighborhoods are a reflection of an urban unit that is physically, socially, and economically different from its surroundings and lacks cohesion. Examining the negative effects of these communities enclosed within themselves and the surrounding urban areas is a very important issue that has not been addressed much, and land traders and developers have expanded them without paying attention to it and trying to make more profit. Therefore, in this research, it has been tried to identify these factors from the point of view of experts and space users, with the aim of investigating the degree of confinement in the neighborhood cohesion of the residents of Ekbatan and Ati Saz. The research method is a combination of qualitative and quantitative type. This research has a nest to nest combination. To answer the research question, qualitative-quantitative research method nest by nest is used. In the qualitative method, a semi-structured interview is used to verify the variables extracted from the bases and also to assign the base variables to a case sample, and the obtained results are entered into the ATLAS.TI software to facilitate the coding, and open coding is used to extract the variables with a live approach. , description and interpretation takes place. In a small part of the obtained variables, a questionnaire with a 5-point Likert scale (1: the lowest level of perception of the individual about the effect of confinement on neighborhood cohesion; 5: the highest level of perception of the individual about the effect of confinement on neighborhood cohesion) is compiled and distributed among 384 people of space users. In this section, by using the factor analysis method, due to the multiplicity of variables for classification and also the effect of each of them in the residential complex of Ati Saz and Ekbatan, factor analysis with the Varimax method is used, and finally, the correlation of the determined coefficients in both Ekbatan and Ati Saz neighborhoods with Each other is taken and a fitting curve is drawn. The results of the research show that Ekbatan and Atisaz neighborhoods are considered as one of the prosperous and active communities in Tehran. Also, because of their convenient location, they have been favored by the residents of Tehran. According to the investigations carried out in this research, in both neighborhoods, the factor of social cohesion is considered the most effective factor in the cohesion of the residents of both neighborhoods. The reason for this is that the enclosure and separation of Akbatan and Atysaz neighborhoods from the surrounding neighborhoods, both physically and socially, has caused problems such as social-cultural discontinuity in this area, which has consequences such as the fragmentation of the social fabric. The isolation and insularity of these two neighborhoods has caused the administration of this area to face problems and social participation in urban governance is decreasing. One of the most important problems caused by the lack of communication and connection between Ekbatan and Ati-saz neighborhoods with the surrounding neighborhoods is social disunity and segregation in this area, which, if appropriate decisions are not taken and the need for social cohesion of the area is not taken into account, can cause many problems in the future. The lack of communication and physical connection has also caused a gap in the body tissue and its lack of harmony with the surrounding environment. In addition to the mentioned issues, these neighborhoods also struggle with the issue of access and inefficient public transportation, and this has caused major changes in the process of citizens living in these neighborhoods. Also, the most important factor affecting the cohesion of these two enclosed neighborhoods is social cohesion. After that, the following factors can be mentioned in order: Coherence in social communication, cohesion in the sense of belonging, cohesion in creating security, cohesion in governing organizations and cohesion in authority.
بررسی میزان محصوریت در انسجام محله ساکنان اکباتان و آتیساز
1، غلامرضا طلیسچی3، فرزانه ساسانپور 4* پیمان آخوندی1، محمد جلیلی2
1 پژوهشگر دکتری، گروه معماری، واحد بروجرد، دانشگاه آزاد اسلامی، بروجرد، ایران.
2 استادیار، گروه معماری، واحد بروجرد، دانشگاه آزاد اسلامی، بروجرد، ایران. نویسنده مسئول.
3 استادیار، گروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران.
4 دانشیار، گروه جغرافیای انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
تاریخ دریافت: 02/12/1400 تاریخ پذیرش نهایی: 04/04/1401
n چکیده
اجتماعات محصور که با نامهایی چون توسعهی مسکونی دروازهای، آپارتمان مسکونی دروازهای و شهرك نیز شناخته میشود، رو به گسترش بوده و بین متقاضیان خرید خانه محبوبیت بالایی پیدا کرده است. اجتماعات محصور با هدف ایجاد امنیت و آرامش ساکنین خود، به محدودن کردن دسترسی عموم و به خصوصی سازی فضای عمومی پرداختهاند و این محصوریت موجب شده که فضاهای ازهمگسیختهای ایجاد شود که از محیط شهری بیرونی خود جدا و ایزوله هستند. درواقع محلات محصور بازتاب یک واحد شهری است که بهصورت فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی با محیط اطرافش متفاوت بوده و فاقد انسجام است. بررسی اثرات منفی این اجتماعات محصور در داخل خود و حوزههای شهری اطراف موضوع بسیار مهمی است که کمتر به آن پرداخته شده و سوداگران زمین و توسعهگران بدون توجه به آن و درصدد کسب سود بیشتر به گسترش آنها پرداختهاند. بنابراین در این پژوهش سعی شده است باهدف بررسی میزان محصوریت در انسجام محله ساکنان اکباتان و آتیساز به شناسایی این عوامل از دیدگاه خبرگان و کاربران فضایی بپردازد. روش تحقیق ترکیبی از نوع کیفی و کمی است که در قسمت کیفی، متغیرها از طریق انجام مصاحبههای نیمه ساختاریافته با استعانت از تکنیک کدگذاری و استفاد از نرمافزار Atlasti نسخه 23.1.1.0 استخراج میشوند. در بخش کمی به علت تعدد متغیرها برای دستهبندی و همچنین میزان اثر هر یک از آنها در مجموعه مسکونی آتیساز و اکباتان از تحلیل عاملی و نرمافزار SPSS نسخه 25 استفاده میشود. درنهایت همبستگی ضرایب تعیینشده در هر دو محله اکباتان و آتیساز با یکدیگر گرفته میشود و برازش منحنی ترسیم میگردد. نتایج پژوهش نشان میدهد مهمترین عامل تأثیرگذار بر انسجامبخشی این دو محله محصور، انسجام اجتماعی است. بعد از آن به ترتیب عوامل زیر را میتوان نام برد:
انسجام در ارتباطات اجتماعی، انسجام در حس تعلق، انسجام در ایجاد امنیت، انسجام در سازمانهای ادارهکننده و انسجام در اختیارداری.
n واژگان کلیدی: محصوریت، انسجام، محله، اکباتان، آتیساز.
n مقدمه
بررسی علمی و فلسفی مفهوم فضا نشان دهنده این امر است که فضا بیش از آنکه پدیدهای عینی باشد، امری ذهنی است. درک تجربی فضا بیان میدارد که فضا فقط خود شیء نیست بلکه رابطه میان اشیاء، یا ظرف اشیاء یا تابش اشیاء است و اثر هنری فضای معماری با واژههایی نظیر، محصور، مقدس، شفاف، شخصی، جمعی که جنبه ذهنی و ادراکی دارند تفسیر میشود (Negin Taji, 2011) . فضای معماری بهطور عام به فواصل میان مصالح ساختمانی اطلاق میشود که هدف آن ایجاد مأمنی برای فعالیتهای انسانی است بهطوریکه گاه این فضا کیفیتهای ویژهای مییابد شناخته میشود (Falahat & Shahidi, 2015). فاصله عناصر کالبدی ساختمان موجب ایجاد حس محصوریت میشود و محصوریت تأثیر مستقیمی بر رفتار دارد. فضاهای محصور، روابط اجتماعی را تقویت کرده و نبودن محصوریت به دور شدن افراد از یکدیگر منجر میشود برداشت دقیق عناصر ایجاد کننده محصوریت کمک شایانی در ارزیابی مطلوبیت فضا در مرحله تجزیهوتحلیل خواهد داشت. هر عنصر یا پدیدهای که در فضا قرار گیرد آن را تفکیک میکند و به آن هویت مکانی میبخشد این عنصر یا پدیده میتواند خاصیت کالبدی اجتماعی یا ذهنی داشته باشد. بسته به میزان اثرگذاری نیرو در هرکدام از ابعاد ذکرشده، هویت و ماهیت یک فضا با تأکید بر آن ویژگی شکل میگیرد(Seydian & Abafat Yeganeh, 2007). ساختار کالبدی- ادراکی موجب میشود تا استفادهکنندگان بهتر و بیشتر بتوانند اهداف و معنای معماری را با حضور در فضا درک کنند. از طرفی دیگر تناسبات دقیق کالبد فضایی را ایجاد میکند که معانی در آن قابلفهم باشد. درصورتیکه انسجام فضایی در حرکت در فضا چه فضای درونی و چه بیرونی با حضور کالبد باشد، سبب عمیقتر شدن شناخت استفادهکنندگان از معماری میشود (Falahat & Shahidi, 2015).
شهرك آتیساز نیز بهعنوان یکی از اجتماعات محصور موجود در شهر تهران، با داشتن تمایزات ویژهی محیطی و اجتماعی، قرارگیری در منطقهی دو تهران و مجاورت با محلهای سعادتآباد، از اهمیت ویژهای برخوردار بوده که امروزه، به دلیل بیتوجهی و نامناسب بودن روشهای مدیریتی و عدم توجه به مسائل اجتماعی-فرهنگی در آن، تبدیل به زمینهای برای شکلگیری تضادهای اجتماعی-فرهنگی و حتی اقتصادی در محدوده شده است.
شهرك اکباتان، نمونهای از این اجتماعات محصور است که در منطقهی پنج تهران شکل گرفته است. وجود تضاد با لایهی بلافصل این محدوده چه ازنظر کالبدی و چه ازنظر اجتماعی-فرهنگی، سبب ایجاد نگرانیها و بروز نابسامانیهای گسترده در این محدوده شده است. برخورداری این سایت از موقعیت جغرافیایی مناسب و قرارگیری در یکی از مناطق مهم کلانشهر تهران از یکسو و مدیریت نامناسب و عدم نظارت گستردهای شهرداری بر روی این محدوده، ضرورت بازنگری در سیاستهای مدیریت را پررنگ نموده و این امر را حیاتی جلوه میدهد. درنتیجه این پژوهش درصدد این است که به سؤال زیر پاسخ دهد:
مؤلفههای محصوریت فضایی بر شبکه فضاهای منسجم محلات مسکونی ازجمله اکباتان و آتیساز کداماند؟ و دارای چه اولویت اثرگذاری بر انسجامبخشی محدوده موردمطالعه هستند؟
پیشینه پژوهش n
تولایی در سال 1380 در مقالهای تحت عنوان «شکل شهر منسجم» دارای هدف شفافسازی مفهوم شكل شهر منسجم آگاهی از آرای شهر سازان برای انسجام شکل شهرها بوده است. نتایج حاکی از این است که شکلهای ساختهی دست بشر در محیط شهری امتداد فرایند اندیشیدن است، زیرا ریخت، شکل و نظم ناشی از ترکیب آنها از فکر ناشی میشود و در درون این محیط، فعالیتهای ساختوساز انسان که توسط فکر هدایت شدهاند جای میگیرند (تولایی، 1380). پورجعفر و صادقی در سال 1387 در مقالهای تحت عنوان «اصول احکام بر طراحی هدفمند محورهای دید شاخص شهری» به بازشناخت ویژگیهای مشترک محورهای دید شاخص جهان میپردازد و درنهایت معیارهایی نظیر ضرورت توجه به توپوگرافی و اختلاف سطحها، محصوریت مطلوب، توجه به مکان رفتارها، تقویت حضورپذیری از طریق وجود فعالیت خاص در بدنه یا عنصر پایانی و استفاده از عناصر اکولوژیک هویتمند، در طراحی و ساماندهی محورهای دید ارائه میدهند (پورجعفر و صادقی، 1387). زرگرزاده، بابائی مراد، بابائی مراد در سال 1393، در مقالهای با عنوان «گمگشتگی عملکرد فضایی محلات ایرانی در انسجامبخشی به ساختار شهری امروز نمونه موردی محله کبابیان شهر (همدان)» درصدد پاسخ به چگونگی عملکرد متناسب محلات در هماهنگی با نیازهای روز شهروندان و واکاوی علل برجا ماندن تنها کالبد از محلات کهن در مقابل ابنيه مدرن و روح به یغما رفته تعاملات فرهنگی و اجتماعی آن است (زرگرزاده و همکاران، 1393).
علیکایی و زمانی در سال 1394، در مقاله «اصول طراحی شهری منسجم با تأکید بر کیفیات فضایی شهر» در جهت یافتن مناسبترین شیوه بهمنظور دستیابی به کلیتی منسجم از شهر و تدوین اصول حاکم بر آن ترکیبی از شکل-زمینه، اتصال و مکان است که هر یک به جنبهای از ابعاد گستردهی مفهوم انسجام میپردازد (علیکانی و زمانی، 1394). روشنی، حبیبی و زرآبادی در سال 1395 در مقالهای تحت عنوان «ارائه الگوی مفهومی انسجامبخشی شبکه فضاهای شهری و بهکارگیری آن در منطقه ۶ شهر تهران» به شکلدهی الگوی مفهومی از شبکه منسجم فضاهای شهری در فرآیند تصمیم سازی میپردازد. نتایج نشاندهنده این امر است که فضاهای شهری در یک منطق شبکهای جای دارند که جهت ایجاد انسجام فضایی شاخصههای اجتماعپذیری، کالبدی، معنا عملکردی هر فضا با خود و ایجاد فضاهای شهر در مقیاسهای مختلف در وسعت شهر و محلات شهر به ایجاد ارتباط میان فعالیتها و بدنه به کمک اصول و قواعد یا راهنمای طراحی شهری میپردازد (روشنی و همکاران، 1395). محمدیزاده، ماجدی، زرآبادی در سال 1396 در مقالهای تحت عنوان « ارائه الگوی مفهومی از معیارهای انسجام و امتزاج در بافت محلات تاریخی با یکدیگر (نمونه موردی: محلات بافت تاریخی کرمان، منطقه 1)» به بررسی معیارهای انسجام و پیچیدگی در ساختار ارتباطی محلات با یکدیگر و همچنین ارائه الگویی مفهومی انسجام محلات باهم میپردازند. درنهایت، با توجه به مطالعات مشخص شد که 5 شاخصه اصلی هر محله شامل سازمان فضایی، پیوستگی، کالبد، اجتماعپذیری و معنا، اگر در تعامل با 11 شاخصه انسجام فضایی قرار گیرد (محمدیزاده و همکاران، 1396). حاتمی و ضیایی ناجی در سال 1397، در مقاله «تبیین مفاهیم محصوریت در فضای معماری» به بررسی مفهومی جامع و از دیدگاههای مختلف و مفاهیم مربوط به محصوریت و عوامل تأثیرگذار بر آن میپردازد. ازنظر ایشان، محصوریت عنصری برای تعریف مکان و به وجود آوردن حس هویت است که درواقع احساس قرارگیری انسان در داخل یک فضای تعریف شده است (حاتمی و ضیایی ناجی، 1397). یک بار دیگر حاتمی و ضیایی ناجی در سال 1400 در مقاله «بررسی رابطه بین انرژی مصرفشده در فعالیتها و مؤلفه محصوریت فضایی در راستای ارتقای کیفیت فرآیند طراحی معماری» به ایجاد روشی کمی برای تخمین ابعاد بهینه کالبد فضایی و درجه محصوریت میپردازند (حاتمی و ضیایی ناجی، 1400). شی و همکاران در سال 2014 در مقالهای با عنوان «چگونه محصوریت بر ترجیحات محیطی تأثیر میگذارد؟ یک مطالعه شناختی بر روی فضاهای باز عمومی شهری در هنگکنگ» به تحلیل رابطه بین شاخصهای ترجیح محیطی و محصوریت در فضاهای باز عمومی شهری در هنگکنگ میپردازد. سوژههای هنگکنگ فضاهای بازتر را به فضاهای بسته ترجیح میدهند (Shi et al., 2014). ونگ و همکاران در سال 2019 در مقاله «رابطه بین محصوریت بصری برای پیادهروی خیابان محله و سلامت روان سالمندان در چین: استفاده از تصاویر نمای خیابان» به ارزیابی رابطه پیادهروی در محله با افسردگی و اضطراب برای سالمندان ناتوان میپردازد. مطالعه حاضر نقش سودمند بالقوه راه رفتن در خیابان را بر سلامت روان (افسردگی و اضطراب) در ساکنان مسنتر، بهویژه برای افراد مسن ناتوان نشان میدهد(Wang et al., 2019) ییلماز و همکاران در سال 2023، در مقالهای با عنوان «نقش صداها در درک محصوریت در درههای خیابان شهری» به بررسی تأثیر صدا بر درک محفظهها در درههای خیابانی شهری با نسبت ارتفاع به عرض متفاوت میپردازد. محیط درک شده، وسعت درک شده و دلپذیری درک شده از محرکهای بصری با افزایش صدا کاهش یافت. ارائه صدا بهطور قابلتوجهی بر محصوریت درک شده و فضای درک شده تأثیر میگذارد(Yilmaz et al., 2023).
با توجه به مباحث فوق میتوان مشاهده نمود علیرغم اهمیت مؤلفه درجه محصوریت فضایی به نسبت مطالعات اندکی در این خصوص صورت گرفته و اکثر مباحثات موجود نیز در حوزه شهرسازی قرار دارد. علاوه بر این با در نظر گرفتن پتانسیل مناسب ضریب محصوریت در خصوص قابلیت کیفی شدن مؤلفههای آن، طیف وسیعی از یافتهها در حوزه کیفی قرار داشته و تلاش خاصی در این زمینه صورت نگرفته است.
n محصوریت و انسجام
محصوریت و ابعاد مرتبط با آن مهمترین عامل هویت بخشی کالبدی در بازخوانی مفاهیم و تعاریف فضای شهری محسوب میشود. به اعتقاد زوکر ماهیت کالبدی فضای شهری به ارتباط میان شکل بدنه ساختمانهای محصورکننده همشکل و یکدست یا متنوع بودن آنها ابعاد مطلق بدنهها نسبت به پهنا و در ازای فضای در میان گرفته شده زاویه گذرها یا خیابانهایی که به میدان میرسند، موقعیت و محل بناهای تاریخی و ... وابسته است(Low, 2004). دی کی چینگ معتقد است که قویترین نوع تعریف فضا، زمانی است که محصوریت کامل در فضا برقرار شده و چهار سطح عمودی یک محدوده از فضا را کاملاً میبندد. ازنظر او چهار سطح میتوانند محدوده بصری و فضایی را تعریف کنند که توده را در میان خودسازماندهی نماید و بناهای اطراف متعلق به محدوده داخلی بهحساب آید و فضای محصورشده را فعال و پرتحرک نماید. درنهایت ترانسیک پیشرو تراز سایرین فضا یا ضد فضا بودن را در رابطه توده و حجم تعریف میکند. (Judd, 1995). در حقیقت خوانایی یک فضا در تضاد با زمینهاش است که به وجود میآید. در همین راستا شهرساز رابطه توده یا فضا را مثبت در نظر میگیرد. درنتیجه از منظر او نحوه ارتباط فرم و فضا بهعنوان رابطه شکل و زمینه اهمیت مییابد(Levinson & Christensen, 2003). تصویر 1 فضاهای مثبت و منفی محصوریت را نشان میدهد.
تصویر1. فضاهای مثبت و منفی. (Levinson & Christensen, 2003)
در گذشته فضای باز بهصورت مثبت، با مرزهای مشخص و محفظه روشن طراحی میشد. هیچ ابهامی وجود نداشت. عملکرد اولیه مناسب فضا به امکانات موجود در رابطه با تقاضا، ویژگیهای کاربریهای اطراف، کاربران بستگی داشت (Levinson & Christensen, 2003). (تصویر2)
تصویر2. نحوه استفاده از فضا(Bruhn, 2011)
وجود محصوریت و یا فقدان آن در فضاهای شهری، از وجوه اصلی افتراق بین شهرسازی مدرن و سنتی است. در شهرسازی مدرن توده بهعنوان عامل مثبت در نظر گرفته میشود و چون شیء مجرد در فضا قرار میگیرد ازاینرو فضاهای شهری بیشکلی به وجود میآیند که از بعد کالبدی هویتی مخدوش دارند(Low, 2004). این فضاها که اغلب مقیاسی وسیع و غیرانسانی دارند فاقد هرگونه محصوریتی میباشند در مقابل شهرسازی سنتی، فضا را عامل مثبت در نظر میگیرد. در حقیقت توده معلول فضا در نظر گرفته میشود بهبیاندیگر فضا اصل است و توده فرع؛ ازاینرو فضاهای شهری این تفکر سازمانیافته و تعریف شدهاند(Sassen, 2018). عامل اصلی در این اندیشه شکلدهی به فضا توسط توده است. این ویژگی فیزیکی هم در سطح و هم در فضا عینیت مییابد محصوریت در دو بعد بهعنوان مرز و حدود شیء عمل میکند؛ ازاینرو در حداقل انفصال حداکثر محصوریت حاصل میشود(Judd, 1995). (تصویر3)
تصویر3. شاخصههای محصوریت(Bruhn, 2011)
محصوریت در سه بعد کالبدی، معنایی و ادراکی، مرزهای فضایی را تعریف میکند به نحوی که فضا برای شهروندان قابلادراک، باشد. بهنحویکه ناظر، احساس حضور در فضا داشته باشد. در چنین حالتی ناظر قادر خواهد بود که تجربهای قوی از فضا داشته باشد و رابطه خود با محیط و با عناصر و اجزاء در محیط را درک نماید. در همین راستا بررسی تطبیقی عوامل کیفی و کمی محصوریت فضایی در شهرسازی سنتی اروپا و ایران بیانگر تأثیر عوامل فرهنگی و اقلیمی در میزان محصوریت فضایی است. بهعبارتدیگر، پیشینه تاریخی فرهنگ و اقلیم در تعیین محصوریت مطلوب بسیار مؤثر است(Vesselinov &, Le Goix, 2012) برای دستیابی به یک مکان شهری جذاب، فضا باید به شکل مطلوبی محصور شود و درواقع میتوان گفت نخستین اصل حاکم بر طراحی مکانهای شهری، محصوریت است(Levinson & Christensen, 2003).
تصویر4. میزان احساس درجه محصوریت در فضا(McKenzie, 1994)
از بعد کمی احساس محصور بودن در فضا، بر رابطه فاصله چشم ناظر از ارتفاع بدنه محصورکننده فضا استوار است. برخی منابع غربی این رابطه را برپایه زاویه بین خط عمود از چشم ناظر بر بدنه و ط واصل میان چشم ناظر و لبه بالایی بدنه محاسبه کردهاند. اینرو محصوریت را بهعنوان اصلی ثابت و جهانشمول با چهار قاعده کلی ارائه کردهاند: (McKenzie, 1994)
1. حدود 45 درجه (نسبت 1:1) احساس محصور بودن کامل
2. حدود 30 درجه (نسبت 1:2) آستانه احساس محصور شدن
3. حدود 18 درجه (نسبت 1:3) حداقل احساس محصور شدن
4. حدود 14 درجه (نسبت 1:4) فقدان احساس محصور شدن در فضا(تصویر4)
بررسی هایی که در خصوص میزان محصوریت در شهرهای قدیمی غربی انجام گرفته است نشان میدهد که در صورتی که نسبت ارتفاع ساختمان به عرض فضایی خطی ۱:1 باشد، ممکن است ناظر احساس تنگی فضا و ترس داشته باشد. اگر نسبت ارتفاع ساختمان به عرض فضایی خطی از 5/1:2 کمتر باشد، ناظر احساس میکند فضا بیشازاندازه باز و گشاد است. مبانی نظری غربی و فضاهای سنتی ایرانی در بخش قدیمی و میانی شهرها، در طراحی فضاهایی که عمدتاً حالت حرکت و پویا دارند، نسبت ارتفاع به عرض 1:2 ، 1:1 و ۲:۱ و در طراحی فضاهایی که بیشتر حالت ایستا و توقف دارند، نسبت ارتفاع به عرض ۲:1 تا ۶:۱ را پیشنهاد کرده است (Salah & Ayad, 2018). عناصر شهری، محلهای و یا واحدهای مسکونی ، از عناصر محصورکننده فضا محسوب میشوند. بر اساس این اصل، انسان مهمترین رکن فضا محسوب میشود و فضا باید مقیاس انسانی یابد. این اصل هنگامی نمود مییابد که فضای بین ساختمانها دارای مقیاس انسانی باشند. محصور بودن فضایی با پیوستگی بدنه محصورکننده فضا دارای ارتباط معنیداری است، بدین صورت که رعایت نکردن خط آسمان، عدم وجود فواصل متعدد بین بدنه ساختمانها و اختلاف فاحش بصری بین نماها موجب کاهش محصوریت فضا میگردد(Cséfalvay, 2011). اجتماعات محصور درواقع فضاهای سکونتی هستند که دسترسی غیر ساکنین به فضای درونی آنها توسط ابزارهایی کنترل میشود. از این نوع اجتماعات محصور میتوان خیابانها، پیادهروها و امکانات و خدمات جمعی موجود را نام برد. اجتماعات محصور در معماری امروز به وجود نیامدند و پیشینه تاریخی دارند. در مرحله پیدایش و رشد ارگانیک خود دارای اجزای متکثر و درعینحال، کلیتی واحد و منسجم بودند. (تصویر5)
تصویر5. مؤلفههای انسجام در شهرهای تاریخی ایران(مأخذ: اسمعیلی و همکاران، 1393؛ حاتمی و ضیایی ناجی، 1397)
انسجام یکی از مفاهیم مهم و اساسی در طراحی فضاهای شهری است که همواره موردتوجه طراحان شهری قرار داشته است(Le Goix & Webster, 2008). در جدول 1 به معیارهای انسجامبخشی از دیدگاه پژوهشگران مختلف اشاره شده است.
جدول 1. معیارهای انسجامبخشی از دیدگاه پژوهشگران (مأخذ: اسمعیلی و همکاران، 1393؛ حاتمی و ضیایی ناجی، 1397؛ ذکاوت، 1390؛ علیکایی و زمانی، 1394؛ Berkman & Kawachi, 2000؛ Ben Hamouche, 2009؛ Yip et al., 2016؛ Qin et al., 2021 Murillo et al., 2016)
نادر اردلان و لاله بختیار، 1353 | وحدت از طریق سازماندهی فضا/نظم طبیعی-هندسی-هماهنگ/وحدت توده و فضا | نظم طبیعی از انسجام ناخودآگاه انسان با قوانین طبیعت توسعه مییابد. نظم هماهنگ حاکی از کثرت در درون وحدت است. نظم هندسی حاکم بر کهنترین نظام شهرهاست (اسمعیلی و همکاران، 1393). | |
محمود توسلی، 1381 | اصل محصور کردن فضا-اصل مقیاس و تناسب-اصل تنوع فضایی-اصل قلمرو- اصل ترکیب | تداوم پیوستگی فضایی-پیوستگی مراکز محلات و مراکز شهری-امتزاج ابنیه با عناصر شهری-امتزاج واحدهای مسکونی و عناصر شهری (حاتمی و ضیایی ناجی، 1397). | |
نوین تولایی، 1386 | انسجام کلگرا | طرز فکر انسان نسبت به کلیت یعنی جهانبینی او برای نظم کلی ذهن او اساسی است (ذکاوت، 1397) | |
انسجام سازمندگرا | سازمند گرایان عملکردی معتقدند که ترکیب و سازگاری میان اجزای شکل شهر باید در عملکرد آن نقش داشته باعث مشارکت کافی اجزا برای رسیدن به هدف شده و نسبت تعداد زیادی از نیازهای ساکنین را پاسخگو باشد (ذکاوت، 1397). | ||
انسجام زیباگرا | وحدت شکلی محصور بودن فضا- تداوم و استمرار ریتم دار اجزا در شهر - توازن توده و فضا - همپوشانی بصری - تناسب طول عرض و ارتفاع تركيب اشكال متنوع مکمل سیمای شهر پیوستگی عناصر شهر بهمنظور ایجاد پیوستگی در دید و حرکت پیاده - ایجاد پیوستگی از طریق شناسایی عناصر پیونددهنده – اعتقاد به تداوم تاریخی (ذکاوت، 1397). | ||
انسجام ساختارگرا | ساختارگرایان معتقدند که فضا بهعنوان عنصر منسجم کننده- تأکید بر طراحی شبکه فضایی در مقیاس کلان بهعنوان عنصر اتصالدهنده کالبد شهر - تأکید بر گسترش مرحلهبهمرحله ایجاد ساختار منسجم از طریق فرایند مرکزیت تقارن و اتصال میان عناصر میسر است (ذکاوت، 1397). | ||
انسجام زمینهگرا | این رویکرد سازگاری با زمینه کالبدی، تاریخی، اجتماعی-فرهنگی را عامل انسجام در شکل قلمداد میکند. زمینهگرایی کالبدی بر: 1- امکان روابط متقابل توده و فضای ازهمگسیخته و نواحی مختلف شهرها تأکید دارد. 2- در یافتن الگوهای فراگیری است که امکانات این روابط متقابل را فراهم میکند. 3- این کار را از طریق کولاک انجام میدهد (ذکاوت، 1397). | ||
محمدرضا پورجعفر، 1392 | ساختار کالبدی | نحوه ترکیب فضا | اصل سلسلهمراتب فضایی-اصل پیوستگی در ترکیب فضا-وحدت در ترکیب-مقیاس انسانی-یکمرتبگی-تنوع فضایی-تباین فضایی |
ساختار فعالیتی | ارائه خدمات | ترکیب عملکردها-مقیاس فعالیتها | |
ساختار هویتی | معنادار شدن فضا | تصویر ذهنی-حس مکان (علیکایی و زمانی، 1394). | |
کریستوفر الکساندر، 1965 | در ساختار درختی هیچ واحدی به واحد دیگر متصل نیست مگر از طریق اتصال به کل، اما در ساختار نیمه شبکهای واحدها با یکدیگر اتصال دارند به اعتقاد او ازآنجاکه شهر سازان نوگرا شهر را همانند یک درخت قلمداد کردهاند. سازماندهی شهرها بهصورت شاخههایی با عملکرد و محلات و مناطق از هم جدا سازمان داده شده است (حاتمی و ضیایی ناجی، 1397). | ||
کوین لینچ، 1972 | یک مجموعه کالبدی منسجم و شفاف که از ۵ عنصر گره، لبه، نشانه، راه و محله تشکیل شده است قادر به ایجاد تصویر ذهنی واضح است / لینچ به انسجام ادراکی نسبت به منظر شهر و اشکال محسوس آن تأکید داشت(اسمعیلی و همکاران، 1393). | ||
راب کریر، 1979 | نتیجه کار او استخراج اصولی است که در آن نظام فضای شهری بههمپیوسته اما متنوع، با حفظ مقیاس انسانی در ارتفاع بناها نماهای موزون و ایجاد شکلی معنیدار و تعریف شده لحاظ شده است که امکان ملاقات و ارتباطات اجتماعی را فراهم میآورد(ذکاوت، 1397). | ||
راجر ترانسیک، 1986 | اصل اول اتصال شبکه پیاپی اصل دوم محصور کردن از جوانب و تداوم .لبه اصل سوم: پلسازی منسجم. اصل چهارم محور و پرسپکتیو - اصل پنجم: تلفیق درون و بیرون(ذکاوت، 1397). | ||
کریستوفر الکساندر، 1987 | او اصل مهم برای ایجاد وحدت را خلق یک مرکز دانسته و معتقد است یک کل باید یک مرکز در خودش داشته باشد و شبکهای از مراکز در اطراف خود ایجاد کند(اسمعیلی و همکاران، 1393). | ||
کل رشد تدریجی دارد و این نوع رشد با غایت کل همگنی دارد. کل قابل پیشبینی نیست. کل بههمپیوسته است و چندپاره نیست و اجزای آن نیز به نحو پیچیده و شگفتآور به هم مرتبط است. کل بر ما اثر میگذارد و قادر است انسان را به حرکت وادارد(ذکاوت، 1397). | |||
رشد تدریجی شرط لازم کلیت است رشد کلهای وسیعتر قوه تصور برای ایجاد کلیت در ساختار موجود لازم است. هر بنا باید فضای عمومی پیوسته و شکیلی در جوار خود داشته باشد. ساختار هر بنا باید کلهای کوچکتری در بافت ایجاد کند(حاتمی و ضیایی ناجی، 1397). | |||
نیل کارلسون، 1989 | نماهای متحدالشکل، یادمانی کردن برخی از عناصر شهر بهصورت کل، مجلل کردن مصالح ساختمانی، توازن اجزا بهجای اندازه مطلق، استفاده از تدابیری چون قرنیز کاری و سطوح مداوم دیوار، ارتفاع و نمای یکسان برای ایجاد پیوستگی ابنیه برای نمایش قدرت در یک محدوده فضایی است(اسمعیلی و همکاران، 1393). | ||
رکا آلبرت، 1991 | انسجام هماهنگی معقول یا وحدتی است که ماهرانه همه اجزا را در درون یک کالبد بههمپیوسته است بهگونهای که هیچچیز نمیتواند به آن اضافه شود یا از آن حذف شود بیآنکه از میزان زیبایی آن بکاهد(علیکایی و زمانی، 1394). | ||
Berkman, Lisa. F. Kawachi, Ichiro, 2000 | انسجام اجتماعی، مرکزيترین مسئله جامعهشناسی در گذشته و حال بوده و نوعی سرمایه اجتماعی محسوب شده و دلالت بر توافق جمعی میان افراد یک جامعه دارد(Berkman & Kawachi, 2000) | ||
Yip, Calvin. Sarma, Sisira. Wilk, Piotr, 2016 | استمرار و پایداري حیات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی یک جامعه در گرو انسجام و همبستگی بین اجزاء و عناصر سازنده ساختار اجتماعی است. منظور از انسجام، احساس مسئولیت متقابل بین چند نفر یا چندگروه است، که از آگاهی و اراده برخوردار باشند (Yip et al., 2016) | ||
Ben Hamouche, Mustapha, 2009 | انسجام کالبدی، فرایند سازماندهی عناصر متنوع وابسته به هم در شکل شهر است که در آن روابط متقابل یا مشارکت ضروری و همزمان میان اجزا به طور ذهنی و عینی با هدف ایجاد کل هدفمند، یکپارچه، آراسته، خوانا، معنیدار و همگرا با روندهای طبیعت صورت میگیرد (Ben Hamouche, 2009) | ||
Murillo, Rosenda. Echeverria, Sandra. Vasquez, Elizabeth. 2016 | فاصله نامناسب دو کالبد مجاور (با توجه به مقیاس و عملکرد آنها)، هندسه کالبد (در طراحی جدارهها و مسیرها)، دسترسی دو جداره مجاور، تنوع و چیدمان کاربریها و رابطه توده و فضا از مهمترین عوامل تضعیف انسجام کالبدی در شهرها هستند(Murillo et al., 2016) | ||
Qin, Weidi. Wang, Yi. Cho, Seungjong. 2021 | دستیابی به انسجام کالبدی بیشتر در شهرهای کنونی، به معنی حذف عناصر با مقیاس کلان نیست؛ بلکه عناصر با مقیاس کلان باید به عناصر هم مقیاس خود در شهر مانند مناطق بزرگ شهری یا عملکردهای کلانشهری پیوند داشته باشند (Qin et al., 2021) |
n روش تحقیق
این پژوهش ازلحاظ حیث نوع بنیادین و از جنبه روش دارای ترکیبی لانه به لانه است. برای پاسخ به سؤال تحقیق از روش تحقیق کیفی-کمی لانه به لانه استفاده میشود. در روش کیفی برای تدقیق متغیرهای استخراج شده از مبانی و همچنین تخصیص دادن متغیرهای مبانی به نمونه موردی از مصاحبه نیمه ساختار یافته استفاده میشود و نتایج بهدستآمده برای تسهیل در امر کدگذاری وارد نرمافزار Atlasti نسخه 23.1.1.0 میگردد و کدگذاری باز برای استخراج متغیرها با رویکرد توصیف و تفسیر صورت میپذیرد. افراد مصاحبهشونده مطابق جدول 2 برگزیده شدهاند و معیار ورود به تحقیق آنها وجود مقالات علمی-پژوهشی در ارتباط با موضوع و خبره بودن آنها در این حوزه است. سیستم معرفی آنها بهصورت گلوله برفی است.
جدول 2. تخصص افراد مورد مصاحبه
درصد تجمعی | فراوانی (درصد) | تعداد | مصاحبهشوندگان |
تخصص | |||
34.8 | 34.8 | 16 | اساتید معماری |
54.3 | 19.5 | 9 | اساتید معماری منظر |
80.5 | 26.2 | 12 | اساتید طراحی شهری |
100 | 19.5 | 9 | اساتید برنامهریزی شهری |
- | 100 | 46 | مجموع |
در قسمت کمی از متغیرهای بهدستآمده پرسشنامهای با طیف لیکرت 5 تایی (1: کمترین میزان ادراک فرد از تأثیر محصوریت در انسجام محله؛ 5: بیشترین میزان ادراک فرد از تأثیر محصوریت در انسجام محله) تدوین میگردد و بین 384 نفر از کاربران فضایی تقسیم میشود. نمونهگیری برای تعیین گروههای سنی خوشهای و در هر گروه سنی بهصورت تصادفی است. خوشهای شامل گروههای سنی 20-40،40-60، 60-80 است. خصوصیات و ویژگیهای کاربران فضایی در جدول 3 آمده است. برای کفایت نمونه از حد بالای جدول مورگان که تعداد 384 است بهره گرفته شده است. در آغاز هدفهاي کل و هدفهاي جزء، مفاهیم، مضامین، مقولههای تخصصی و کلیدواژههای پژوهش مشخصشده و توضیح هر یک از آنها بهصورت پیوست در اختیار کاربران فضایی قرار داده شد. سپس در صورت عدم وجود ابهام در خصوص این واژگان تخصصی برای پرسششوندگان، پرسشنامه با سؤالات بسته که شامل سؤالات در خصوص هدف و سؤال تحقیق بود، به آنها تعلق گرفت. سؤالات پرسشنامه بهصورت کلی و بهدوراز سفسطه و جزئي گويي طراحی گردید.
جدول 3. ویژگیهای کاربران فضایی که پرسشنامه به آنها تعلق یافت
384 نفر طبق فرمول کوکران | تعداد افراد نمونه | تعداد افراد جامعه | ||
فراوانی (درصد) | تعداد | پرسششوندگان | ||
22.66 | 87 | زن | ||
77.34 | 297 | مرد | ||
حداقل پنج سال | مدت سکونت در محله | |||
128 نفر از هر گروه | مجموع تعداد انتخاب از هر گروه سنی در هر دو محله اکباتان و آتیساز | |||
مرد (نفر) | زن (نفر) | جنسیت هر گروه | ||
71 | 57 | 20-40 | ||
66 | 62 | 40-60 | ||
81 | 47 | 60-80 |
روایی ابزار با فرمول CVR=0/76 و آلفای کرونباخ برای پایایی با میزان 78/0 بهره گرفته شده است. به علت تعدد متغیرها برای دستهبندی و همچنین میزان اثر هریک از آنها در مجموعه مسکونی آتیساز و اکباتان از تحلیل عاملی با روش Varimax استفاده میشود و درنهایت ضرایب تعیینشده در هر دو محله اکباتان و آتیساز با یکدیگر همبستگی گرفته میشود و برازش منحنی ترسیم میگردد. در تصویر 6، کروکیهای محله اکباتان و آتیساز ارائه شده است.
تصویر6. کروکیهای محله اکباتان و آتیساز (عینیفر و قاضیزاده، 1389)
n تحلیل یافتهها
در جمعبندی کلیه کدهای استخراجشده از مصاحبههای صورت گرفته در ارتباط با بررسی میزان محصوریت در انسجام محله ساکنان اکباتان و آتیساز بهصورت زیر در شکل ارائه میشود.
n کدگذاری باز
در این مرحله پژوهشگر با مرور مجموعه دادههای گردآوریشده تلاش میکند که مفاهیم مستتر در آن را بازشناسد. درنهایت اطلاعات حاصل از مصاحبه با اساتید و کارشناسان، 46 مفهوم در ارتباط با بررسی میزان محصوریت در انسجام محله ساکنان اکباتان و آتیساز از طریق کدگذاری باز استخراج گردید. این ساختار تجربه بر اساس نوع معانی حاصل از تجربه مثبت و ارتباطات بههمپیچیده ابعاد مختلف بود که ماهیت اصلی میزان محصوریت در انسجام محله ساکنان اکباتان و آتیساز را شکل میدهند. بخشهای اصلی فضای نتیجه حاصل، مبنای بحث در خصوص ابعاد اثرگذار در میزان محصوریت در انسجام محله ساکنان اکباتان و آتیساز و پرسشهای مطرحشده در این رابطه شدند. سپس طبقات شکلگرفته در کدگذاري باز، با یکدیگر مقایسه و ارتباط با زیر طبقاتشان بررسی شد. طبقات مشابه باهم ادغام شدند و در یک طبقه محوری دستهبندی شدند.
n استخراج کدهای توصیفی-تفسیری در کدگذاری باز
در این مرحله، نخست متن مصاحبه در جستجوی مضامین مرتبط با سؤالات تحقیق، بهصورت دقیق و کلمه به کلمه مطالعه شده و در هر نقطه از مصاحبه که مضمونی یافت میشد، آن قطعه از مصاحبه انتخابشده و یک مضمون توصیفی به آن نسبت داده میشد و پس از کدگذاری توصیفی متن مصاحبه، به تفسیر معانی آنها پرداخته شد. در جدول 4 نحوه کدگذاری توصیفی و تفسیری برخی از متون مصاحبه آورده شده است.
جدول 4. گزیدهای از کدهای مفهومی استخراجشده از متن مصاحبهها (مأخذ: برگرفته از تحلیلهای نرمافزار Atlasti نسخه 23.1.1.0)
گزارههای برگرفته از متن مصاحبه و برداشت | کد مفهومی استخراجشده | ||
برای ساکنین اجتماعات محصور امنیت اولین نگرانی است. ساکنین فکر میکنند که آنها و همسایگانشان محل زندگی خود را درون سنگری مستحکم حفظ کرده و بدین ترتیب خود را در برابر جرم حفاظت کردهاند. | میزان امکان وقوع جرم و بزه | ||
اجتماعات محصور موجب بهبود اقتصاد محلی با ایجاد اشتغالزایی (فرصتهای شغلی موقت مربوط به فعالیتهای ساختوساز، مشاغل خدماتی مانند باغبانی، تعمیرات و محافظت، تقاضای جدیدی برای خدمات خاصی در آنجا) میشوند. | تنوع و نوع کسبوکارهای متعلق به مقیاس محلی | ||
ساکنان محلات محصور، بیش از ساکنان محلات دیگر نسبت به محله حس تعلق دارند، علیالخصوص در محلاتی با امکانات ورزشی زیرا مردم فعالیتهایی را باهم به اشتراك میگذارند. | میزان ارتباط با همسایگان | ||
اجتماعات محصور به خصوصیسازی فضاهای عمومی از طریق استفاده از دیوارها و نردههایی که دسترسی عمومی را مانع میشوند و مفاهیم دموکراسی و شهروندی را تضعیف میکنند. | میزان نفوذپذیری | ||
الگوی سفر در سراسر شبکه شهری میتواند تغییر کند. ترافیک به وسیلهی دیوارها و مسیرهای پیاده و دسترسی به ایستگاههای حملونقل ممکن است طولانیتر شود. | تعداد ایستگاههای حملونقل عمومی | ||
جهت انسجامبخشی به محلات محصور، از آییننامههای مشخصی جهت تعیین مالیات استفاده میشود و سازوکار مدونی جهت اداره این محلات وجود دارد. | وجود آییننامه مشخص جهت تعیین مالیات | ||
در این محلات علیالخصوص در پروژههای بزرگ امکانات رفاهی کیفیت بالایی دارند و ساکنین از دسترسی به پارکهای جذاب، فضاهای باز، تأسیسات نوآورانه، فضاهای ملاقات و هنر عمومی لذت میبرند. | میزان رضایت از خدمات | ||
در محلات محصور جهت انسجامبخشی، هیئتهای انتخاب شدهای وجود دارد. این هیئتها بهعنوان تصمیمگیرندگان محله عمل میکنند، قراردادها رفتار ساکنان را کنترل میکنند و هزینههای ماهانه خدمات محلی را تأمین میکند. | وجود سازوکار مدون جهت اداره اجتماعات محصور | ||
مشارکت مدنی در داخل محلات محصور جهت ایجاد اجتماعی منسجم بالا است و مسئولیتها و مشکلات کمتری برای دولت محلی وجود دارد. در اجتماعات محصور افراد تمایل بیشتری جهت بهبود وضعیت محل سکونت خود دارند. | میزان تمایل افراد بر بهبود محله | ||
در محلات محصور، قرارگاههای رفتاری فعال که پیوندهای اجتماعی را تقویت میکند، بیشتر است. | کیفیت و تعدد قرارگاههای محلی |
نمودار 1، کدهای استخراج شده از متن مصاحبه را نشان میدهد.
نمودار 1. تکرار هر یک از کدهای استخراجشده از متن مصاحبه در کدگذاری باز (مأخذ: برگرفته از تحلیلهای نرمافزار Atlasti نسخه 23.1.1.0)
n تحلیل عاملی
جهت سنجش میزان محصوریت در انسجام محله ساکنان اکباتان و آتیساز پدید آمده در بخش کیفی و گروهبندی و تعیین میزان آنها از سهم عاملی و تحلیل عاملی استفاده میشود.
اولین گام درروش تحلیل عاملی بعد از استخراج معیارها و شاخصهای موردنظر از متون معتبر مربوطه، تشکیل ماتریس اولیه اطلاعات است. در این پژوهش، ماتریسی دارای 1 ردیف به نام محله ساکنان اکباتان و 1 ردیف به نام محله ساکنان آتیساز و 46 پیامد و انسجام محلات محصور بهعنوان ستونهای ماتریس، در ماتریس اولیه اطلاعات تشکیل گردید.
n بررسی مقادیر کایزر مییر اولکین، آزمون کرویت بارتلت و ماتریس همبستگی
مقدارKMO ، همواره بین 0 و 1 است. درصورتیکه مقدار موردنظر کمتر از 0.5باشد، دادهها برای تحلیل عاملی مناسب نخواهند بود و اگر مقدار آن بین 0.5تا 0.69 باشد، بایستی با احتیاط بیشتر به تحلیل عاملی پرداخت؛ اما درصورتیکه این مقدار بیشتر از 0.7 باشد، همبستگی موجود میان دادهها برای تحلیل دادهها مناسب خواهد بود.
از سوی دیگر برای اطمینان از مناسب بودن دادهها برای تحلیل عاملی، باید از آزمون بارتلت استفاده کرد. آزمون بارتلت این فرضیه را که ماتریس همبستگیهای مشاهدهشده، متعلق به جامعهای با متغیرهای نابسته است، میآزماید. برای آنکه یک مدل عاملی، مفید و دارای معنا باشد، لازم است متغیرها همبسته باشند.
جدول 5. مقادیر کایزر مییر اولکین و بارتلت در سنجش محصوریت در انسجامبخشی محله ساکنان اکباتان و آتیساز(مأخذ: برگرفته از تحلیلهای نرمافزار SPSS نسخه 25)
مقادیر کایزر مییر اولکین و بارتلت در محله اکباتان | ||
0.742 | مقادیر کفایت نمونهگیری کایزر مییر اولکین | |
76.226 | کای اسکوئر | آزمون کرویت بارتلت |
46 | درجه آزادی | |
0.000 | سطح معناداری | |
مقادیر کایزر مییر اولکین و بارتلت در محله آتیساز | ||
0.713 | مقادیر کفایت نمونهگیری کایزر مییر اولکین | |
76.348 | کای اسکوئر | آزمون کرویت بارتلت |
46 | درجه آزادی | |
0.000 | سطح معناداری |
آزمون بارتلت هنگامی معنادار است كه احتمال وابسته به آن كمتر از 0.05 باشد. اگر آزمون بارتلت معنادار باشد، این خطر وجود دارد كه ماتریس همبستگی ماتریسی واحد (با عناصر قطری 1 و عناصر غیر قطری صفر) باشد و برای تحلیل بیشتر نامناسب است درروش تحلیل عاملی، ساخت عاملها به چند طریق صورت میگیرد، كه یكی از آنها روش تجزیه به مؤلفههای اصلی است كه در این تحقیق از همین روش استفاده شده است. جدول5 بررسی آزمون كرویت بارتلت و ضریب KMO را برای تحلیل موردنظر در این پژوهش ارائه میدهد. جدول 5 نشان میدهد که مقدار KMO مربوطه، بالاتر از 0.5بوده و برای تحلیل عاملی دادههای مربوطه مناسب میباشند.
n بررسی مقادیر اشتراکات مربوط به هر متغیر با سایر متغیرهای مربوطه
یکی از اولین خروجیهای روش تحلیل عاملی، جدول اشتراکات مربوط به هر متغیر است که نشان میدهد میزان واریانس مشترک یک متغیر با سایر متغیرهای به کار گرفتهشده در تحلیل چقدر است. هرچقدر میزان آن در هر شاخص بالاتر باشد، نشان میدهد که آن شاخص دارای ارتباط بیشتری با سایر نشانگرهای به کار گرفتهشده در موضوع است. در این مرحله و در راستای شناسایی شاخصهایی که بیشترین ارتباط با موضوع را داشته باشد، شاخصهایی که مقادیر عددی آنها کمتر از 0.4 باشد را از فرایند محاسبات حذف نموده تا مقدار KMO افزایشیافته و قدرت تبیینکنندگی مدل بیشتر گردد.
در محله اکباتان، نخست روش تحلیل عاملی اول با 46 مؤلفه انجامشده و اشتراک ماهیانه، میزان اشتغالزایی و وجود آییننامه مشخص جهت تعیین مالیات به دلیل پایین بودن مقدار KMO حذف شدند تا مقدار اشتراکات بالاتر رفته و مقدار KMOنیز به حد مطلوب برسد. جدول 6 میزان واریانس مشترک بین یک متغیر محصوریت و انسجامبخشی را با سایر متغیرهای به کار گرفتهشده در تحلیل بعد از حذف سه شاخص مربوطه نشان داده و تحت عنوان جدول اشتراکات موسوم است. جدول6 نشان میدهد که تمامی متغیرهای به کار گرفته شده در تحلیل، دارای واریانس مشترک بالایی میباشند.
جدول 6. اشتراکات متغیرهای محصوریت در انسجامبخشی ساکنین محله اکباتان (مأخذ: برگرفته از تحلیلهای نرمافزار SPSS نسخه 25)
0.873 | 1.000 | وجود سازوکار مدون جهت اداره اجتماعات محصور | انسجام در سازمانهای ادارهکننده | 0.800 | 1.000 | میزان پاکیزگی محله در ارتباط با آلودگی محیطی | انسجام محیطی |
0.769 | 1.000 | تعیین نهاد ادارهکننده و میزان تأثیر آن در تصمیمگیری | 0.606 | 1.000 | میزان سبزینگی و وجود فضای سبز | ||
0.716 | 1.000 | میزان تأثیرگذاری افراد در بهبود محله | انسجام در اختیارداری | 0.853 | 1.000 | کیفیت ابنیه (مصالح، سال ساخت و ...) | |
0.573 | 1.000 | میزان تمایل افراد بر بهبود محله | 0.745 | 1.000 | میزان تراکم ساختمانی (خط آسمان، ارتفاع طبقات) | ||
0.618 | 1.000 | تصورات اجتماعی پیرامون زندگی در محله محصور | انسجام اجتماعی | 0.816 | 1.000 | ویژگی فیزیکی واحدها | |
0.642 | 1.000 | میزان اجتماعپذیری و مطلوبیت کیفیت زندگی | 0.907 | 1.000 | سرزندگی و تنوع فعالیتها | انسجام کاربری و فعالیت | |
0.517 | 1.000 | مشارکت و فعالیتهای اجتماعی ساکنین | 0.932 | 1.000 | دسترسی به کاربریهای خدماتی، آموزشی، تفریحی | ||
0.728 | 1.000 | میزان احساس نزدیکی و آشنایی افراد محله | 0.809 | 1.000 | کاربریهای جاذب جمعیت | ||
0.713 | 1.000 | میزان روابط دوستانه افراد محله | 0.880 | 1.000 | میزان رضایت از خدمات محلی | ||
0.718 | 1.000 | میزان تمایل افراد برای کمک به همدیگر | 0.766 | 1.000 | تنوع و یکپارچگی فضاهای همگانی | ||
0.846 | 1.000 | میزان تأثیر تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی بر بروز مشکلات | 0.653 | 1.000 | میزان کیفیت و تعدد قرارگاههای محلی | ||
0.719 | 1.000 | میزان مشارکت و فعالیت در گروههای محلی | انسجام در ارتباطات اجتماعی | 0.746 | 1.000 | وجود و استفاده از خدمات ویژه محلی | |
0.831 | 1.000 | میزان ارتباط با همسایگان | 0.657 | 1.000 | دسترسی به حملونقل عمومی | انسجام دسترسی | |
0.812 | 1.000 | میزان روابط اجتماعی ساکنین خارج و داخل محصوریت | 0.721 | 1.000 | تعداد ایستگاههای حملونقل عمومی | ||
0.824 | 1.000 | مدت سکونت | انسجام در حس تعلق | 0.715 | 1.000 | میزان نفوذپذیری | |
0.794 | 1.000 | میزان حس تعلقخاطر به محل سکونت | 0.697 | 1.000 | تعداد ورودی محلی | ||
0.842 | 1.000 | میزان رضایت از محل سکونت | 0.642 | 1.000 | مالیات بر ارزش زمین و ملک | انسجام در ارزش زمین و املاک | |
0.612 | 1.000 | میزان و نحوه نورپردازی | انسجام در ایجاد امنیت | 0.357 | 1.000 | اشتراک ماهیانه | |
0.687 | 1.000 | وجود فضاهای گمشده در محله | 0.641 | 1.000 | میزان تأثیر محصوریت بر ارزش زمین | ||
0.634 | 1.000 | میزان امکان وقوع جرم و بزه | 0.743 | 1.000 | تنوع و نوع کسبوکارهای متعلق به مقیاس محلی | انسجام در اقتصاد محلی | |
0.684 | 1.000 | میزان احساس امنیت افراد پیاده در طول شب | 0.721 | 1.000 | الگوی پراکنش و رده عملکردی کاربریهای محلی | ||
0.712 | 1.000 | میزان احساس امنیت در خانه | 0.349 | 1.000 | میزان اشتغالزایی | ||
0.754 | 1.000 | میزان نظارت اجتماعی بر فضاهای همگانی و بازی | 0289 | 1.000 | وجود آییننامه مشخص جهت تعیین مالیات | انسجام در قوانین شهرداری | |
Extraction Method: Principal Component Analysis. |
در مرحله بعد، در محله آتیساز، نخست روش تحلیل عاملی اول با 46 مؤلفه انجامشده و مؤلفه آییننامه مشخص جهت تعیین مالیات به دلیل پایین بودن مقدار KMO حذف شدند تا مقدار اشتراکات بالاتر رفته و مقدار KMOنیز به حد مطلوب برسد. جدول7 میزان واریانس مشترک بین یک متغیر محصوریت و انسجامبخشی را با سایر متغیرهای به کار گرفتهشده در تحلیل بعد از حذف سه شاخص مربوطه نشان داده و تحت عنوان جدول اشتراکات موسوم است. جدول7 نشان میدهد که تمامی متغیرهای به کار گرفته شده در تحلیل، دارای واریانس مشترک بالایی میباشند.
جدول 7. اشتراکات متغیرهای محصوریت در انسجامبخشی ساکنین محله آتیساز (مأخذ: برگرفته از تحلیلهای نرمافزار SPSS نسخه 25)
0.842 | 1.000 | وجود سازوکار مدون جهت اداره اجتماعات محصور | انسجام در سازمانهای ادارهکننده | 0.674 | 1.000 | میزان پاکیزگی محله در ارتباط با آلودگی محیطی | انسجام محیطی |
0.795 | 1.000 | تعیین نهاد ادارهکننده و میزان تأثیر آن در تصمیمگیری | 0.621 | 1.000 | میزان سبزینگی و وجود فضای سبز | ||
0.763 | 1.000 | میزان تأثیرگذاری افراد در بهبود محله | انسجام در اختیارداری | 0.647 | 1.000 | کیفیت ابنیه (مصالح، سال ساخت و ...) | |
0.794 | 1.000 | میزان تمایل افراد بر بهبود محله | 0.589 | 1.000 | میزان تراکم ساختمانی (خط آسمان، ارتفاع طبقات) | ||
0.737 | 1.000 | تصورات اجتماعی پیرامون زندگی در محله محصور | انسجام اجتماعی | 0.598 | 1.000 | ویژگی فیزیکی واحدها | |
0.812 | 1.000 | میزان اجتماعپذیری و مطلوبیت کیفیت زندگی | 0.751 | 1.000 | سرزندگی و تنوع فعالیتها | انسجام کاربری و فعالیت | |
0.825 | 1.000 | مشارکت و فعالیتهای اجتماعی ساکنین | 0.721 | 1.000 | دسترسی به کاربریهای خدماتی، آموزشی، تفریحی | ||
0.832 | 1.000 | میزان احساس نزدیکی و آشنایی افراد محله | 0.746 | 1.000 | کاربریهای جاذب جمعیت | ||
0.781 | 1.000 | میزان روابط دوستانه افراد محله | 0.725 | 1.000 | میزان رضایت از خدمات محلی | ||
0.722 | 1.000 | میزان تمایل افراد برای کمک به همدیگر | 0.721 | 1.000 | تنوع و یکپارچگی فضاهای همگانی | ||
0.703 | 1.000 | میزان تأثیر تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی بر بروز مشکلات | 0.624 | 1.000 | میزان کیفیت و تعدد قرارگاههای محلی | ||
0.769 | 1.000 | میزان مشارکت و فعالیت در گروههای محلی | انسجام در ارتباطات اجتماعی | 0.687 | 1.000 | وجود و استفاده از خدمات ویژه محلی | |
0.699 | 1.000 | میزان ارتباط با همسایگان | 0.723 | 1.000 | دسترسی به حملونقل عمومی | انسجام دسترسی | |
0.571 | 1.000 | میزان روابط اجتماعی ساکنین خارج و داخل محصوریت | 0.597 | 1.000 | تعداد ایستگاههای حملونقل عمومی | ||
0.822 | 1.000 | مدت سکونت | انسجام در حس تعلق | 0.698 | 1.000 | میزان نفوذپذیری | |
0.792 | 1.000 | میزان حس تعلقخاطر به محل سکونت | 0.741 | 1.000 | تعداد ورودی محلی | ||
0.798 | 1.000 | میزان رضایت از محل سکونت | 0.541 | 1.000 | مالیات بر ارزش زمین و ملک | انسجام در ارزش زمین و املاک | |
0.682 | 1.000 | میزان و نحوه نورپردازی | انسجام در ایجاد امنیت | 0.419 | 1.000 | اشتراک ماهیانه | |
0.688 | 1.000 | وجود فضاهای گمشده در محله | 0.523 | 1.000 | میزان تأثیر محصوریت بر ارزش زمین | ||
0.701 | 1.000 | میزان امکان وقوع جرم و بزه | 0.697 | 1.000 | تنوع و نوع کسبوکارهای متعلق به مقیاس محلی | انسجام در اقتصاد محلی | |
0.734 | 1.000 | میزان احساس امنیت افراد پیاده در طول شب | 0.684 | 1.000 | الگوی پراکنش و رده عملکردی کاربریهای محلی | ||
0.786 | 1.000 | میزان احساس امنیت در خانه | 0.574 | 1.000 | میزان اشتغالزایی | ||
0.78 | 1.000 | میزان نظارت اجتماعی بر فضاهای همگانی و بازی | 0.321 | 1.000 | وجود آییننامه مشخص جهت تعیین مالیات | انسجام در قوانین شهرداری | |
Extraction Method: Principal Component Analysis. |
n بررسی واریانس تبیین شدهی موضوع و تعیین تعداد عوامل منتخب
در ارتباط با تعیین نهایی تعداد عوامل (ابعاد) تبیینکننده نشانگرهای پدیده آمده از هر یک از مؤلفههای محصوریت در انسجامبخشی محلات، باید به لحاظ آماری سه شرط را رعایت نمود، شرط اول توجه به این نکته است که مقادیر ویژه مربوط بهتمامی نشانگرهای پدید آمده هر یک از نشانههای بصری و معنایی باید بالاتر از 1 باشد. شرط دوم رعایت مقدار واریانس تجمعی است که مجموع واریانس تجمعی عوامل استخراجشده نهایی باید بالاتر از 60 باشد و شرط سوم اینکه واریانس تبیین شده هر عامل بهتنهایی باید بالاتر از 10 باشد تا عامل مربوطه بهعنوان عامل مبین هر یک از مؤلفههای محصوریت در انسجامبخشی شناخته شود. در محله اکباتان، بررسی شروط فوق در جدول 8 نشان میدهد که شش عامل بهعنوان عوامل تأثیرپذیر از محصوریت در انسجامبخشی محلات آتیساز و اکباتان موردمطالعه شناخته شدهاند. دلیل این موضوع این است که مقادیر ویژه هر یک از عوامل فوق بالاتر از 1 بود و این مقدار در عامل اول (انسجام اجتماعی) 5.369، در عامل دوم(انسجام در ارتباطات اجتماعی) 4.094، در عامل سوم (انسجام در حس تعلق) 3.677 و در عامل چهارم (انسجام در ایجاد امنیت) 1.591، در عامل پنجم (انسجام در سازمانهای ادارهکننده) 1.000 و در عامل ششم (انسجام در اختیارداری) 0.979 است. بررسی شرط دوم نشان میدهد که واریانس تجمعی تبیین شده توسط عوامل مربوطه در محدوده موردمطالعه 95.64 است که نشان میدهد عوامل مربوطه 95.64 درصد از مؤلفههای محصوریت در انسجامبخشی بیان میکند. بررسی شرط سوم نیز نشان میدهد که هر عامل بهصورت مستقل بیش از 10 درصد واریانس را تبیین مینمایند تا جایی که مقدار این موضوع در عامل اول 30.147 درصد بوده و نشان میدهد که مهمترین عامل در آن نهفته است.
جدول 8. تعیین تعداد عوامل (مأخذ: برگرفته از تحلیلهای نرمافزار SPSS نسخه 25)
درصد واريانس و مقادير ويژه عاملهاي مختلف | |||||||||||
مؤلفهها | مقادیر ویژهی اولیه | واريانس تبيين شده عاملهایی كه مقادير ویژهی آنها بزرگتر از عدد يك باشد. | مجموعه مقادير عاملهای استخراجشده بعد از چرخش | ||||||||
کل | درصد واریانس | درصد تجمعی | کل | درصد واریانس | درصد تجمعی | کل | درصد واریانس | درصد تجمعی | |||
1 | 5.369 | 29.828 | 29.828 | 5.369 | 29.828 | 29.828 | 5.369 | 30.147 | 30.147 | ||
2 | 4.094 | 22.747 | 52.575 | 4.094 | 22.747 | 52.575 | 4.094 | 23.127 | 53.274 | ||
3 | 3.677 | 20.422 | 72.997 | 3.677 | 20.422 | 72.997 | 3.677 | 20.972 | 74.246 | ||
4 | 1.591 | 8.840 | 81.837 | 1.591 | 8.840 | 81.837 | 1.591 | 9.147 | 83.393 | ||
5 | 1.000 | 5.556 | 87.393 | 1.000 | 5.556 | 87.393 | 1.000 | 6.145 | 89.538 | ||
6 | 0.979 | 5.444 | 92.837 | 0.979 | 5.444 | 92.837 | 0.979 | 6.102 | 95.64 | ||
| |||||||||||
Extraction Method: Principal Component Analysis. |
در محله آتیساز، بررسی شروط فوق در جدول9 نشان میدهد که شش عامل بهعنوان عوامل تأثیرپذیر از محصوریت در انسجامبخشی محلات آتیساز و اکباتان موردمطالعه شناخته شدهاند.
دلیل این موضوع این است که مقادیر ویژه هر یک از عوامل فوق بالاتر از 1 بود و این مقدار در عامل اول 2.359، در عامل دوم 2.152، در عامل سوم 1.674، در عامل چهارم 1.328، در عامل پنجم 1.010 و در عامل ششم 0.926 است. بررسی شرط دوم نشان میدهد که واریانس تجمعی تبیین شده توسط عوامل مربوطه در محدوده موردمطالعه 84.238 است که نشان میدهد عوامل مربوطه 84.238 درصد از مؤلفههای محصوریت در انسجامبخشی بیان میکند. بررسی شرط سوم نیز نشان میدهد که هر عامل بهصورت مستقل بیش از 10 درصد واریانس را تبیین مینمایند تا جایی که مقدار این موضوع در عامل اول 20.349 درصد بوده و نشان میدهد که مهمترین عامل در آن نهفته است.
جدول 9. تعیین تعداد عوامل (مأخذ: برگرفته از تحلیلهای نرمافزار SPSS نسخه 25)
درصد واريانس و مقادير ويژه عاملهاي مختلف | ||||||||||
مؤلفهها | مقادیر ویژهی اولیه | واريانس تبيين شده عاملهایی كه مقادير ویژهی آنها بزرگتر از عدد يك باشد. | مجموعه مقادير عاملهای استخراجشده بعد از چرخش | |||||||
کل | درصد واریانس | درصد تجمعی | کل | درصد واریانس | درصد تجمعی | کل | درصد واریانس | درصد تجمعی | ||
1 | 2.359 | 19.665 | 19.665 | 2.359 | 19.665 | 19.665 | 2.359 | 20.349 | 20.349 | |
2 | 2.152 | 17.938 | 37.603 | 2.152 | 17.938 | 37.603 | 2.152 | 18.567 | 38.916 | |
3 | 1.674 | 13.957 | 51.560 | 1.674 | 13.957 | 51.560 | 1.674 | 14.590 | 53.506 | |
4 | 1.328 | 11.072 | 62.632 | 1.328 | 11.072 | 62.632 | 1.328 | 12.490 | 65.996 | |
5 | 1.010 | 8.419 | 71.051 | 1.010 | 8.419 | 71.051 | 1.010 | 9.278 | 75.274 | |
6 | 0.926 | 7.721 | 78.772 | 0.926 | 7.721 | 78.772 | 0.926 | 8.964 | 84.238 | |
| ||||||||||
Extraction Method: Principal Component Analysis. |
n ماتریس عاملی دوران یافته و تعیین مقادیر ارتباط نشانگرها با عوامل منتخب جهت نامگذاری و تفسیر
بعد از تعیین واریانس هر یک از عوامل، ماتریس عاملی را دوران داده تا هریک از شاخصهاي مربوطه بیشترین ارتباط را با عوامل مربوطه به دست آورند و شرایط را براي نامگذاری و شناسایی عوامل مربوطه به مدد امتیاز هر شاخص از عامل تسهیل نمایند. درواقع این ماتریس همان ماتریس عاملی است كه عاملهای آن با روش تجزیه به مؤلفههای اصلی استخراجشده و با روش چرخش واریماكس دوران یافته است. محصول این مرحله وزنی را برای هر عامل در مقابل شاخص مربوطه ایجاد میکند.
n در محله اکباتان
عامل اول: این عامل 29.828 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهاي تصورات اجتماعی پیرامون زندگی در محله محصور، میزان اجتماعپذیری و مطلوبیت کیفیت زندگی، مشارکت و فعالیتهای اجتماعی ساکنین، میزان احساس نزدیکی و آشنایی افراد محله، میزان روابط دوستانه افراد محله، میزان تمایل افراد برای کمک به همدیگر و میزان تأثیر تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی بر بروز مشکلات همبسته است بر این اساس عامل دوم را تحت عنوان انسجام اجتماعی نامگذاری کرد.
عامل دوم: این عامل 22.747 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهاي میزان مشارکت و فعالیت در گروههای محلی، میزان ارتباط با همسایگان و میزان روابط اجتماعی ساکنین خارج و داخل محصوریت همبسته است. بر این اساس عامل دوم را میتوان تحت عنوان انسجام در ارتباطات اجتماعی نامگذاری کرد.
عامل سوم: این عامل 20.422 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و براساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهاي مدت سکونت، میزان حس تعلقخاطر به محل سکونت و میزان رضایت از محل سکونت همبسته است. بر این اساس عامل سوم را میتوان تحت عنوان انسجام در حس تعلق نامگذاری کرد.
عامل چهارم: این عامل 8.840 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهای میزان و نحوه نورپردازی، وجود فضاهای گمشده در محله، میزان امکان وقوع جرم و بزه، میزان احساس امنیت افراد پیاده در طول شب، میزان احساس امنیت در خانه، میزان نظارت اجتماعی بر فضاهای همگانی و بازی همبسته است. بر این اساس عامل چهارم را میتوان تحت عنوان انسجام در ایجاد امنیت نامگذاری کرد.
عامل پنجم: این عامل 5.556 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهای وجود سازوکار مدون جهت اداره اجتماعات محصور و تعیین نهاد ادارهکننده و میزان تأثیر آن در تصمیمگیری همبسته است. بر این اساس عامل پنجم را میتوان تحت عنوان انسجام در سازمانهای ادارهکننده نامگذاری کرد.
عامل ششم: این عامل 5.444 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهای میزان تأثیرگذاری افراد در بهبود محله و میزان تمایل افراد بر بهبود محله همبسته است. بر این اساس عامل پنجم را میتوان تحت عنوان انسجام در اختیارداری نامگذاری کرد.
در جدول 10، ماتریس عاملی دوران یافته و تعیین مقادیر ارتباط شاخصها با عوامل در محله اکباتان نشان داده شده است.
جدول 10. ماتریس عاملی دوران یافته و تعیین مقادیر ارتباط شاخصها با عوامل (مأخذ: برگرفته از تحلیلهای نرمافزار SPSS نسخه 25)
ضریب تعیین | شاخصها | درصد تغییرات | نام عامل |
0.918 | میزان پاکیزگی محله در ارتباط با آلودگی محیطی | 2.42 | انسجام محیطی |
0.700 | میزان سبزینگی و وجود فضای سبز | ||
0.753 | کیفیت ابنیه (مصالح، سال ساخت و ...) | ||
0.772 | میزان تراکم ساختمانی (خط آسمان، ارتفاع طبقات) | ||
0.546 | ویژگی فیزیکی واحدها | ||
0.921 | سرزندگی و تنوع فعالیتها | 4.63 | انسجام کاربری و فعالیت |
0.911 | دسترسی به کاربریهای خدماتی، آموزشی، تفریحی | ||
0.611 | کاربریهای جاذب جمعیت | ||
0.727 | میزان رضایت از خدمات محلی | ||
0.834 | تنوع و یکپارچگی فضاهای همگانی | ||
0.814 | میزان کیفیت و تعدد قرارگاههای محلی | ||
0.575 | وجود و استفاده از خدمات ویژه محلی | ||
0.447 | دسترسی به حملونقل عمومی | 1.9 | انسجام دسترسی |
0.387 | تعداد ایستگاههای حملونقل عمومی | ||
0.321 | میزان نفوذپذیری | ||
0.654 | تعداد ورودی محلی | ||
0.890 | مالیات بر ارزش زمین و ملک | 0.9 | انسجام در ارزش زمین و املاک |
0.588 | اشتراک ماهیانه | ||
0.511 | میزان تأثیر محصوریت بر ارزش زمین | ||
0.161 | تنوع و نوع کسبوکارهای متعلق به مقیاس محلی | 0.5 | انسجام در اقتصاد محلی |
0.543 | الگوی پراکنش و رده عملکردی کاربریهای محلی | ||
0.842 | میزان اشتغالزایی | ||
0.842 | وجود آییننامه مشخص جهت تعیین مالیات | 0.3 | انسجام در قوانین شهرداری |
0.745 | وجود سازوکار مدون جهت اداره اجتماعات محصور | 5.56 | انسجام در سازمانهای ادارهکننده |
0.861 | تعیین نهاد ادارهکننده و میزان تأثیر آن در تصمیمگیری | ||
0.711 | میزان تأثیرگذاری افراد در بهبود محله | 5.44 | انسجام در اختیارداری |
0.463 | میزان تمایل افراد بر بهبود محله | ||
0.911 | تصورات اجتماعی پیرامون زندگی در محله محصور | 29.82 | انسجام اجتماعی |
0.917 | میزان اجتماعپذیری و مطلوبیت کیفیت زندگی | ||
0.721 | مشارکت و فعالیتهای اجتماعی ساکنین | ||
0.557 | میزان احساس نزدیکی و آشنایی افراد محله | ||
0.724 | میزان روابط دوستانه افراد محله | ||
0.895 | میزان تمایل افراد برای کمک به همدیگر | ||
0.725 | میزان تأثیر تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی بر بروز مشکلات | ||
0.547 | میزان مشارکت و فعالیت در گروههای محلی | 22.74 | انسجام در ارتباطات اجتماعی |
0.802 | میزان ارتباط با همسایگان | ||
0.574 | میزان روابط اجتماعی ساکنین خارج و داخل محصوریت | ||
0.671 | مدت سکونت | 20.43 | انسجام در حس تعلق |
0.835 | میزان حس تعلقخاطر به محل سکونت | ||
0.898 | میزان رضایت از محل سکونت | ||
0.424 | میزان و نحوه نورپردازی | 8.84 | انسجام در ایجاد امنیت |
0.211 | وجود فضاهای گمشده در محله | ||
0.819 | میزان امکان وقوع جرم و بزه | ||
0.552 | میزان احساس امنیت افراد پیاده در طول شب | ||
0.642 | میزان احساس امنیت در خانه | ||
0.413 | میزان نظارت اجتماعی بر فضاهای همگانی و بازی |
n در محله آتیساز
عامل اول: این عامل 19.665 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهاي تصورات اجتماعی پیرامون زندگی در محله محصور، میزان اجتماعپذیری و مطلوبیت کیفیت زندگی، مشارکت و فعالیتهای اجتماعی ساکنین، میزان احساس نزدیکی و آشنایی افراد محله، میزان روابط دوستانه افراد محله، میزان تمایل افراد برای کمک به همدیگر و میزان تأثیر تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی بر بروز مشکلات همبسته است بر این اساس عامل دوم را تحت عنوان انسجام اجتماعی نامگذاری کرد.
عامل دوم: این عامل 17.938 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهاي میزان مشارکت و فعالیت در گروههای محلی، میزان ارتباط با همسایگان و میزان روابط اجتماعی ساکنین خارج و داخل محصوریت همبسته است. بر این اساس عامل دوم را میتوان تحت عنوان انسجام در ارتباطات اجتماعی نامگذاری کرد.
عامل سوم: این عامل 13.957 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و براساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهاي مدت سکونت، میزان حس تعلقخاطر به محل سکونت و میزان رضایت از محل سکونت همبسته است. بر این اساس عامل سوم را میتوان تحت عنوان انسجام در حس تعلق نامگذاری کرد.
عامل چهارم: این عامل 11.072 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهای میزان و نحوه نورپردازی، وجود فضاهای گمشده در محله، میزان امکان وقوع جرم و بزه، میزان احساس امنیت افراد پیاده در طول شب، میزان احساس امنیت در خانه، میزان نظارت اجتماعی بر فضاهای همگانی و بازی همبسته است. بر این اساس عامل چهارم را میتوان تحت عنوان انسجام در ایجاد امنیت نامگذاری کرد.
عامل پنجم: این عامل 8.419 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهای وجود سازوکار مدون جهت اداره اجتماعات محصور و تعیین نهاد ادارهکننده و میزان تأثیر آن در تصمیمگیری همبسته است. بر این اساس عامل پنجم را میتوان تحت عنوان انسجام در سازمانهای ادارهکننده نامگذاری کرد.
عامل ششم: این عامل 5.664 درصد واریانس کل را تبیین مینماید و بر اساس ماتریس فیلتر شده نهایی با متغیرهای میزان تأثیرگذاری افراد در بهبود محله و میزان تمایل افراد بر بهبود محله همبسته است. بر این اساس عامل پنجم را میتوان تحت عنوان انسجام در اختیارداری نامگذاری کرد.
در جدول 11، ماتریس عاملی دوران یافته و تعیین مقادیر ارتباط شاخصها با عوامل در محله آتیساز نشان داده شده است.
جدول 11. ماتریس عاملی دوران یافته و تعیین مقادیر ارتباط شاخصها با عوامل (مأخذ: برگرفته از تحلیلهای نرمافزار SPSS نسخه 25)
ضریب تعیین | شاخصها | درصد تغییرات | نام عامل |
0.725 | میزان پاکیزگی محله در ارتباط با آلودگی محیطی | 5.66 | انسجام محیطی |
0.723 | میزان سبزینگی و وجود فضای سبز | ||
0.927 | کیفیت ابنیه (مصالح، سال ساخت و ...) | ||
0.543 | میزان تراکم ساختمانی (خط آسمان، ارتفاع طبقات) | ||
0.413 | ویژگی فیزیکی واحدها | ||
0.906 | سرزندگی و تنوع فعالیتها | 5.12 | انسجام کاربری و فعالیت |
0.925 | دسترسی به کاربریهای خدماتی، آموزشی، تفریحی | ||
0.882 | کاربریهای جاذب جمعیت | ||
0.652 | میزان رضایت از خدمات محلی | ||
0.902 | تنوع و یکپارچگی فضاهای همگانی | ||
0.817 | میزان کیفیت و تعدد قرارگاههای محلی | ||
0.925 | وجود و استفاده از خدمات ویژه محلی | ||
0.551 | دسترسی به حملونقل عمومی | 4.00 | انسجام دسترسی |
0.914 | تعداد ایستگاههای حملونقل عمومی | ||
0.651 | میزان نفوذپذیری | ||
0.943 | تعداد ورودی محلی | ||
0.844 | مالیات بر ارزش زمین و ملک | 3.52 | انسجام در ارزش زمین و املاک |
0.543 | اشتراک ماهیانه | ||
0.654 | میزان تأثیر محصوریت بر ارزش زمین | ||
0.323 | تنوع و نوع کسبوکارهای متعلق به مقیاس محلی | 2.41 | انسجام در اقتصاد محلی |
0.841 | الگوی پراکنش و رده عملکردی کاربریهای محلی | ||
0.656 | میزان اشتغالزایی | ||
0.379 | وجود آییننامه مشخص جهت تعیین مالیات | 0.77 | انسجام در قوانین شهرداری |
0.755 | وجود سازوکار مدون جهت اداره اجتماعات محصور | 8.42 | انسجام در سازمانهای ادارهکننده |
0.853 | تعیین نهاد ادارهکننده و میزان تأثیر آن در تصمیمگیری | ||
0.771 | میزان تأثیرگذاری افراد در بهبود محله | 7.72 | انسجام در اختیارداری |
0.69 | میزان تمایل افراد بر بهبود محله | ||
0.959 | تصورات اجتماعی پیرامون زندگی در محله محصور | 19.66 | انسجام اجتماعی |
0.921 | میزان اجتماعپذیری و مطلوبیت کیفیت زندگی | ||
0.987 | مشارکت و فعالیتهای اجتماعی ساکنین | ||
0.959 | میزان احساس نزدیکی و آشنایی افراد محله | ||
0.879 | میزان روابط دوستانه افراد محله | ||
0.946 | میزان تمایل افراد برای کمک به همدیگر | ||
0.851 | میزان تأثیر تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی بر بروز مشکلات | ||
0.760 | میزان مشارکت و فعالیت در گروههای محلی | 17.93 | انسجام در ارتباطات اجتماعی |
0.988 | میزان ارتباط با همسایگان | ||
0.821 | میزان روابط اجتماعی ساکنین خارج و داخل محصوریت | ||
0.784 | مدت سکونت | 13.96 | انسجام در حس تعلق |
0.987 | میزان حس تعلقخاطر به محل سکونت | ||
0.785 | میزان رضایت از محل سکونت | ||
0.862 | میزان و نحوه نورپردازی | 11.02 | انسجام در ایجاد امنیت |
0.749 | وجود فضاهای گمشده در محله | ||
0.774 | میزان امکان وقوع جرم و بزه | ||
0.784 | میزان احساس امنیت افراد پیاده در طول شب | ||
0.664 | میزان احساس امنیت در خانه | ||
0.789 | میزان نظارت اجتماعی بر فضاهای همگانی و بازی |
n نتیجهگیری
در پژوهش حاضر به بررسی میزان محصوریت در انسجام محله ساکنان اکباتان و آتیساز به شناسایی این عوامل از دیدگاه خبرگان و کاربران فضایی پرداخت و ابعاد، مؤلفههای هر یک از اثرات اجتماعات و شاخصهای هر یک از مؤلفهها برای سنجش را استخراج نمود. روش تحقیق مورداستفاده ترکیبی از نوع کیفی و کمی بود. در قسمت کیفی، با استعانت از روش گراندد تئوری، متغیرها از مصاحبههای نیمه ساختاریافته با تکنیک کدگذاری با استفاد از نرمافزار Atlasti نسخه 23.1.1.0 استخراج گردید. در بخش کمی به علت تعدد متغیرها برای دستهبندی و همچنین میزان اثر هریک از آنها در مجموعه مسکونی آتیساز و اکباتان از تحلیل عاملی با روش Varimax استفاده شد و درنهایت همبستگی ضرایب تعیینشده در هر دو محله اکباتان و آتیساز با یکدیگر گرفته شده و برازش منحنی ترسیم گردید. محله اکباتان و آتیساز بهعنوان یکی از اجتماعات پررونق و فعال در شهر تهران به شمار میرود. همچنین به دلیل برخورداری از موقعیت مناسب، مورد اقبال ساکنان شهر تهران قرار گرفتهاند. طبق بررسیهای صورت گرفته در این پژوهش، در هر دو محله، عامل انسجام اجتماعی مؤثرترین عامل در انسجامبخشی ازنظر ساکنین هر دو محله محسوب میشود. علت این امر این است که محصور بودن و جدایی محلههای اکباتان و آتیساز از محلههای اطراف، هم ازنظر فیزیکی و هم اجتماعی موجب ایجاد مشکلاتی از قبیل گسست فرهنگی – اجتماعی در این محدوده شده است که تبعاتی مانند تکهتکه شدن بافت اجتماعی را به همراه داشته است. ایزوله شدن و حالت جزیرهای این دو محله، موجب شده است تا ادارهی این منطقه با مشکل مواجه شده و مشارکت اجتماعی در حکمروایی شهری رو به کاهش باشد. از مهمترین مشکلات ناشی از عدم ارتباط و اتصال محله اکباتان و آتیساز با محلههای اطراف، گسست اجتماعی و جدایی گزینی در این محدوده است که در صورت عدم اتخاذ تصمیمات مناسب و در نظر نگرفتن لزوم انسجام اجتماعی محدوده، میتواند در آینده زمینهساز مشکلات عدیدهی فرهنگی – اجتماعی گردد. عدم ارتباط و پیوند فیزیکی نیز موجب ایجاد شکاف در بافت کالبدی و عدم هماهنگی آن با محیط اطراف شده است. این محلات علاوه بر مسائل ذکرشده، با مسئلهی دسترسی و حملونقل همگانی ناکارآمد نیز دستوپنجه نرم میکند و این امر باعث ایجاد تغییرات عمده در روند سکونت شهروندان در این محلات شده است. ازلحاظ کالبدی، چندتکه شدن بافت و ایزوله شدن محلههای اکباتان و آتیساز میتواند موجب ناهماهنگی در پیکرهی شهری تهران گردد که این مسئله ممکن است بر روی اقتصاد منطقه نیز تأثیرگذار بوده و قیمت اراضی و املاک را تحتالشعاع خود قرار دهد. ازلحاظ اجتماعی، گسست بافت اجتماعی و وجود دروازهها و دیوارهای غریبگز، موجب از بین رفتن هویت اجتماعی-فرهنگی محله خواهد شد و انسجام در حس تعلق در محدوده کاهشیافته و روبهزوال خواهد گذاشت که این موضوع برای کیفیت محیط و ایمنی و امنیت مضر بوده و اثرات سویی را به همراه خواهد داشت. عامل انسجام در روابط اجتماعی، دومین عامل تأثیرگذار بر انسجامبخشی محلات اکباتان آتیساز ازنظر ساکنین بود. زیرا در این محلات، ساکنین ارتباط کم یا بسیار کم و تنها با همسایگان خود دارند و این امر که این نشان از ارتباط و تعاملات اجتماعی محدود ساکنین با دیگر همسایگان خود است. عامل سوم، حس تعلق است. ساکنین بسیار قدیمی دو محله نسبتاً زیاد است و مهاجرت و نقلمکان بین ساکنین از محلات نسبتاً کم است. درنتیجه حس تعلق در این محلات وجود دارد و افراد از محل سکونت خود راضی هستند. چهارمین عامل مهم، عامل انسجام در ایجاد امنیت است. طبق بررسیهای صورت گرفته، فضاهای عمومی این محلات ازنظر ساکنین برای بازی کودکان نسبتاً امن و مناسب هستند و احساس امنیت خود را به دلیل وجود نگهبانان در سطح این دو محله و لابیمنهای هر بلوك میدانستند. پنجمین عامل مهم ازنظر ساکنین، سازمانهای ادارهکننده است. آتیساز، و اکباتان، بزرگتر از آن هستند که گروهی 5، 7 یا 9 نفره بتوانند آنها را اداره کنند، هر فازی از شهرکها هیئتمدیرهی مجزایی دارد و کارها بهصورت تعاملی باهم اداره میشود. در شهركهای اکباتان و آتیساز واحدهای تجاری، بلوك 23 هیئت و فاز 1 و 2 و 3 هرکدام یک هیئتمدیره جدا دارند که تصمیمات مربوط به محدوده خود را میگیرند. ششمین عامل مهم، اختیارداری است. یکی از فرصتهای مثبت به وجود آمده در شهرکها فرصت مشارکت و مدیریت پایین به بالا در این مجتمعهای مسکونی است زیرا همانطور که در بخش قبلی ذکر شد، تمام اختیارات اداره و نگهداری از شهرك به عهدهی مالکین است. اما در این دو شهرک، یک از معضلات اساسی عدم مشارکت افراد در ادارهی شهرك و بیتفاوتی ساکنین نسبت به مسائل است و این امر یکی از نقاط ضعف مهم در هر دو شهرك است.
n فهرست منابع
§ اسمعیلی، تینا. کیانی، حامد. جانباز قبادی، غلامرضا. (1393). برنامهریزی توسعه پایدار نواحی ساحلی با بهرهگیری از رویکرد انسجام فضایی مطالعه موردی شهرستان نور و محمودآباد. دومین کنگره بین المللی سازه، معماری و توسعه شهری، 1-11.
§ پورجعفر، محمدرضا. صادقی، علیرضا. (1387). اصول احکام بر طراحی هدفمند محورهای دید شاخص شهری. هویت شهری، 2(3)، 95-106.
§ تولایی، نوین. (1381). شکل شهر منسجم. صفه، 12(3)، 5-19.
§ حاتمی، رضا. ضیایی ناجی، پژمان. (1397). تبیین مفاهیم محصوریت در فضای معماری. پنجمین همایش بین المللی معماری و شهرسازی پایدار در خاورمیانه و جنوب آسیا، 1-10.
§ حاتمی، رضا. ضیایی ناجی، پژمان. (1400). بررسی رابطه بین انرژی مصرفشده در فعالیتها و مؤلفه محصوریت فضایی در راستای ارتقای کیفیت فرآیند طراحی معماری. معماری و شهرسازی آرمانشهر، 14(34)، 79-89.
§ ذکاوت، کامران. (1390). جایگاه سازمان فضایی در طراحی شهری. صفه، 54، 105-118.
§ روشنی، پریسا. حبیبی، کیومرث. زرآبادی، زهرا سادات سعیده. (1396). ارائه الگوی مفهومی انسجامبخشی شبکه فضاهای شهری و بهکارگیری آن در منطقه ۶ شهر تهران. باغ نظر، 48، 31-42.
§ زرگرزاده دزفولی، مجتبی. بابایی مراد، بهناز. بابایی مراد، مهناز. (1393). گمگشتگی عملکرد فضایی محلات ایرانی در انسجامبخشی به ساختار شهری امروز نمونه موردی محله کبابیان شهر (همدان). دومین همایش ملی معماری و شهرسازی در گذر زمان، 1-11.
§ علیکایی، سعیده. زمانی، صبا. (1394). اصول طراحی شهری منسجم با تأکید بر کیفیات فضایی شهر. سومین کنگره بین المللی عمران، معماری و توسعه شهری، 1-14.
§ عینیفر، علیرضا. قاضیزاده، ندا. (1389). گونهشناسی مجتمعهای مسکونی تهران با معیار فضای باز. نشریه آرمانشهر، 5، 35-46.
§ محمدیزاده، نسرین، ماجدی، حمید، زرآبادی، زهرا سادات سعیده. (1397). ارائه الگوی مفهومی از معیارهای انسجام و امتزاج در بافت محلات تاریخی با یکدیگر (نمونه موردی: محلات بافت تاریخی کرمان، منطقه 1). باغ نظر، 15(61)، 36-52.
§ Ben Hamouche, Mustapha. (2009). Can chaos theory explain complexity in urban fabric? Applications in traditional Muslim settlements. Nexus network journal, 11 (2), 217- 242.
§ Berkman, Lisa. F. Kawachi, Ichiro. (2000). Social Epidemiology New York, NY. Oxford University Press.
§ Bruhn, John. (2011). The sociology of community connections. Springer Science & Business Media Caldeira, T. P. (2000). City of walls: crime, segregation, and citizenship in São Paulo, Univ of California Press.
§ Cséfalvay, Zoltán. (2011). Gated communities for security or prestige? A public choice approach and the case of Budapest. International journal of urban and regional research, 35(4): 735-752.
§ Falahat, Mohammad Sadegh. Shahidi, Samad. (2015). The Role of the Concept of Mass-Space in Explaining the Place of Architecture. Bagh-e Nazar Scientific Research Monthly, 12 (35), 38-27.
§ Judd, Dennis. (1995). The rise of the new walled cities. Spatial practices, 11: 144-145.
§ Le Goix, Renaud. Webster, Chris. J. (2008). Gated communities. Geography Compass, 2(4): 1189-1214.
§ Levinson, David. Christensen, Karen. (2003). Encyclopedia of community: from the village to the virtual world. Sage Publication.
§ Low, Setha. (2004). Behind the gates: Life, security, and the pursuit of happiness in fortress America. Routledge.
§ McKenzie, Evan. (1994). Privatopia: Homeowner associations and the rise of residential private government. Yale University Press.
§ Murillo, Rosenda. Echeverria, Sandra. Vasquez, Elizabeth. (2016). Differences in neighborhood social cohesion and aerobic physical activity by Latino subgroup. SSM - Population Health, 2, 536-541.
§ Negin Taji, Samad. (2011). Investigating the Role of Physical Factors in Forming the Concept of Place and Sense of Place. Landscape Journal, (3), 29-16.
§ Qin, Weidi. Wang, Yi. Cho, Seungjong. (2021). Neighborhood Social Cohesion, Physical Disorder, and Daily Activity Limitations Among Community-Dwelling Older Adults. Archives of Gerontology and Geriatrics, Volume 93.
§ Salah, Nesma Mohammad. Ayad, Hany. (2018). Why people choose gated communities: A case study of Alexandria metropolitan area. Alexandria engineering journal, 57(4): 2743-2753.
§ Sassen, Saskia. (2018). Cities in a world economy. Sage Publications.
§ Seydian, Seyed Ali. Abafat Yeganeh, Mansour. (2007). Review of the Concept of Physical Confinement in Urban Space. Rah-o-Sakhtman Monthly, (46) 46-54.
§ Shi, Shulin. Gou, Zhonghua. Chen, Leslie. (2014). How does enclosure influence environmental preferences? A cognitive study on urban public open spaces in Hong Kong. Sustainable Cities and Society, 13, 148-156.
§ Vesselinov, Elena. Le Goix, Renaud. (2012). From picket fences to iron gates: suburbanization and gated communities in Phoenix, Las Vegas and Seattle. Geo Journal, 77(2): 203-222.
§ Wang, Rouyu. Lu, Ye. Zhang, Jinbao. Liu, Penghua. Yao, Yao. Liu, Ye. (2019). The relationship between visual enclosure for neighbourhood street walkability and elders’ mental health in China: Using Street view images. Journal of Transport & Health, 13, 90-102.
§ Yilmaz, Nazmiye Gulenay. Lee, Pyoung. Jik, Imran, Muhammad, Jeong, Jeong Ho. (2023). Role of sounds in perception of enclosure in urban street canyons. Sustainable Cities and Society, 90, 1-12.
§ Yip, Calvin. Sarma, Sisira. Wilk, Piotr. (2016). The association between social cohesion and physical activity in canada: A multilevel analysis. SSM - Population Health, 2, 718-723.
[1] * نویسنده مسئول: E-mail: m.jalili@iaub.ac.ir
این مقاله برگرفته از رساله دکتری نویسنده اول با عنوان “بررسی میزان محصوریت در انسجام محله ساکنان اکباتان و آتی ساز” میباشد که به راهنمایی نویسنده دوم و سوم و مشاوره نویسنده چهارم در دانشکده معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد انجام شده است.