گونه شناسی فرم کپرهای ایران بر اساس محل استقرار و نوع سکونتگاه مستقر در آنها

محورهای موضوعی : دو فصل‌نامه فضای زیست

فائزه محسنی زاده کرمانی ¹ , سمر حقیقی بروجنی ^{2 *} , سیده پوراندخت سعادتی ³ , سحر فائقی ⁴ , سیده مرضیه طبائیان ⁵

1 - پژوهشگر دکتری تخصصی
2 - استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان(خوراسگان)، اصفهان، ایران.
3 - استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان(خوراسگان)، اصفهان، ایران.
4 - استادیار جامعه شناسی فرهنگی، گروه مدیریت فرهنگی، واحد اصفهان (خوراسگان) ، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
5 - دانشیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان(خوراسگان)، اصفهان، ایران.

تاریخ دریافت : 1402/12/28 تاریخ پذیرش : 1404/10/01 تاریخ انتشار : 1404/06/30

کلید واژه: معماری کپری, معماری روستایی, عشایر کپرنشین, گونه شناسی فرم,

چکیده مقاله :

کپر، گونه‌ای خاص از معماری روستایی است که قدمتی به اندازه تاریخ یکجانشینی انسان دارد. ساخت این سازه‌ها به‌عنوان سکونتگاه‌های بومی در ایران همچنان با وجود پیشرفت‌های تکنولوژیکی ادامه دارد. استفاده از کپر به‌عنوان مسکن عشایری و روستایی در ایران رایج است و اغلب ساخت آن‌ها توسط ساختارهای قبیله‌ای صورت می‌گیرد. این پژوهش به شناسایی و معرفی فرم‌های مختلف معماری کپر در ایران با تأکید بر تنوع فرم‌های پلان و حجم می‌پردازد. هدف پژوهش، مستندسازی فرم‌های مختلف کپر برای بهره‌برداری در طراحی‌های معاصر است. فرضیه پژوهش این است که کپرهای مستقر در مناطق مختلف ایران بر اساس ویژگی‌های اقلیمی، فرهنگی و اجتماعی دارای فرم‌های خاص هستند، که می‌تواند در طراحی‌های معاصر الهام بخش باشد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق اسناد و مطالعه میدانی گردآوری شده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که کپرها در ایران در چهار فرم کلی گنبدی، مکعبی، نیم‌بیضی و نیم‌استوانه ساخته می‌شوند. کپرهای مناطق جنوب‌شرق و شمال‌غرب کشور معمولاً با فرم‌های نیم‌بیضی و گنبدی برای مسکن عشایری استفاده می‌شوند. کپرهای خوزستان به‌عنوان سازه‌ای ویژه برای اقوام عرب، در برخی روستاها به‌صورت منفرد ساخته می‌شود. این تحقیق می‌تواند به حفاظت از این گونه معماری و بهره‌برداری از آن در طراحی‌های جدید کمک کند.

چکیده انگلیسی:

Kapars, as a distinct form of indigenous rural architecture, represent a unique spatial response to the environmental and socio-cultural conditions of various regions in Iran. With a history as long as human settlement itself, these structures—known for their adaptability, simplicity, and cultural rootedness—continue to be used in Iran despite the prevalence of modern construction technologies. Traditionally constructed by tribal communities, Kapars serve as both permanent and seasonal dwellings for rural and nomadic populations. This research aims to identify and classify the diverse architectural forms of Kapars in Iran, with a particular focus on variations in plan and volumetric form. The central hypothesis is that the formal diversity of Kapars across different regions is shaped by a combination of climatic, cultural, and social factors, and that these forms may inspire sustainable strategies in contemporary design.

Methodologically, the study follows a descriptive-analytical approach. Data was collected through documentary studies and fieldwork, including direct observation, interviews, and photographic documentation of selected examples. A total of 13 case studies from 7 different regions of Iran were analyzed. The study classifies Iranian Kapars into four major morphological categories: dome-shaped, cubic, semi-elliptical, and semi-cylindrical. Regional differences are notable: dome and semi-elliptical Kapars are more common in southeastern and northwestern Iran, particularly among nomadic populations. Cubic forms are observed in rural Arab communities in Khuzestan, sometimes appearing as isolated structures within villages.

The research further contextualizes these forms within the broader typology of indigenous dwellings worldwide. While various global communities have developed Kapar-like structures in diverse shapes—such as cubes, domes, cones, and ellipses—the dominant forms in Iran are limited to a subset of these, shaped primarily by local vegetation, material availability, and cultural traditions. Importantly, this diversity is not a result of aesthetic preference alone but a functional adaptation to regional needs, such as climate resilience, ease of construction, portability, and affordability.

The study highlights that the continued use of Kapars is not merely a matter of economic necessity. Instead, their persistence is deeply tied to the cultural identity of the builders, as well as to environmental logic. Many communities have begun to integrate traditional construction techniques with modern materials—for example, using cement-coated walls in certain areas to enhance durability and resistance to floods or pests. Such hybrid approaches underscore the relevance of indigenous knowledge in addressing current architectural challenges.

Among the 13 documented examples, four were dome-shaped, three were semi-elliptical, four were semi-cylindrical, and two were cubic. The Kapars were further categorized by their use: eight served as permanent rural homes, two as nomadic shelters, and three as temporary settlements. It was observed that the permanent rural Kapars tend to employ more refined construction techniques and complex material textures, which contribute to their greater longevity. Additionally, these structures often serve dual purposes—as both dwellings and centers of local production, including agriculture, animal husbandry, and handicrafts. This dual function positions them as key components in the economic sustainability of rural communities.

The research emphasizes that each Kapar type is closely linked to the language, traditions, and material culture of its region. Local terminology varies significantly, with different names applied to similar structures depending on the dialect or tribal context. In some cases, differences between two forms are solely due to variations in surface cladding materials rather than fundamental structural distinctions. Despite their seemingly simple appearance, Kapars reveal significant complexity in their construction, use, and cultural symbolism.

Ultimately, this study contributes to the documentation of a lesser-studied but architecturally rich domain of Iranian vernacular architecture. By mapping the geographic distribution, functional typologies, and construction methods of Kapars, the research provides a foundation for incorporating indigenous forms into modern architectural discourse. It argues for a reevaluation of vernacular strategies not as outdated relics, but as intelligent and adaptable systems suited for contemporary challenges, such as climate change, economic constraints, and cultural continuity.

In conclusion, the preservation and reinterpretation of Kapar architecture offer valuable insights into sustainable rural development. As part of Iran’s cultural heritage, these forms deserve greater scholarly attention and design experimentation. This research proposes that future housing strategies—especially in rural and marginal regions—can benefit from the structural intelligence and environmental responsiveness embodied in these traditional forms.

منابع و مأخذ:

آنامرادنژاد، رحیم بردی. (1390). تحولات اجتماعی ۵۰ سال اخیر در بین عشایر ترکمن (مطالعه موردی: بندر ترکمن). برنامه‌ریزی فضایی، ۱(۱)، ۳۷–۶۰.
جانب‌اللهی، محمدسعید. (1375). مساکن سنتی بلوچ. تحقیقات جغرافیایی. 1375(43).
ترشابی، کریم‌بخش و اکرمی، غلامرضا و عینی‌فر، علیرضا. (1400). انعطاف‌پذیری در مسکن بومی روستایی بلوچستان ایران. معماری اقلیم گرم و خشک، ۹(۱۳)، ۱۰۳–۱۱۷.
تقوی، عقیل. (1389). مردم‌شناسی ترکمن‌های ایران. گرگان: مختومقلی فراغی.
کریم‌زاده کارنما، حسین و محمد آزمون، فیروز. (1395). بررسی تأثیر فرهنگ بر ساختار معماری گونه‌های کپر در جنوب استان کرمان. چهارمین کنگره بین‌المللی عمران، معماری و توسعه شهری، تهران.
رفیع‌فر، جلال‌الدین و میراحمدی، ساجده. (1396). کپرنشینی یا کپرزدایی؟ مطالعه مردم‌شناختی کپرنشینان شهرستان عنبرآباد (جیرفت). توسعه محلی (روستایی–شهری)، (۹، ۱)۲۶.
راهب، غزال. (1394). واکاوی مفهوم «گونه» در مسکن بومی و تبیین رویکردی برای دسته‌بندی گونه‌های مسکن روستایی در ایران. مسکن و محیط روستا، ۳۴(۱۵۰)، ۳–۱۸.
سلامت‌منش، رضا و جوادی، رقیه. (1397). دانش تولید سرمایش در حوزه فرهنگی هلیل‌رود؛ مطالعه موردی: آدربند و یختکن. دوفصلنامه دانش‌های بومی ایران، ۵(۹)، ۹۷–۱۳۶.
ساز‌مان امور عشایر ایران. (1402). درگاه رسمی. www.ashayer.ir
عامری سیاهویی، حمیدرضا و احمدی سرخونی، فاطمه و طاهری، طوبی. (1394). معماری کپر؛ با نگاهی به توپ رمشکی. همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران، یزد.
طبسی، محسن. (1384). معرفی و بررسی ویژگی‌های مسکن روستایی سیستان و بلوچستان. مسکن و انقلاب، شماره ۱۱۰، ۳۶–۴۷.
ملک‌زاده، حسنا و کوششگران، سیدعلی‌اکبر. (1396). گونه‌شناسی معماری کپری نیمه‌جنوبی بلوچستان ایران. معماری اقلیم گرم و خشک، ۵(۶)، ۸۱–۹۶.
معین، محمد. (1386). فرهنگ معین. تهران: زرین.
معماریان، غلامحسین و طبرسا، محمد. (1392). گونه و گونه‌شناسی معماری. نشریه علمی-پژوهشی انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، شماره ۶، پاییز و زمستان، ۱۰۳–۱۱۴.
محـسنی‌زاده کرمانی، فائزه و طبائیان، سیده‌مرضیه و شاهدی، بهرام. (1402). قیاس تطبیقی تأثیر متقابل برگزاری مراسم آیینی در فرهنگ قبایل و شیوه ساخت سکونتگاه‌های بومی سبک کپری (نمونه موردی: مضیف اعراب و خانه‌های علفی ویجیتا). بنیان‌های حکمی-فلسفی هنر ایرانی، ۲(۲).
میرجانی، حمید و امیری، اعظم. (1397). الگوهای معماری سبک روستایی حوزه فرهنگی هلیل‌رود (کوار، کتوک، کپر). معماری اقلیم گرم و خشک، ۶(۷)، ۱–۲۲.
میزبان، مهدی. (1395). مسئول دفتر مطالعات امور عشایر وزارت جهاد کشاورزی، ضبط مشاهدات به شیوه مصاحبه.
نادری‌خادم، وحید و رشیدی‌شریف، سیاوش. (1398). طراحی مجتمع تفریحی فرهنگی شهر قلعه‌گنج با محوریت بهره‌گیری از فرهنگ و مصالح بومی. فصلنامه معماری سبز، ۵(۴).
وزیری‌کرمانی، احمدعلی‌خان. (1385). تاریخ کرمان. به تصحیح باستانی پاریزی. تهران: نشر علم.
Broadbent, Geoffrey. (2008). The ecology of the mudhif. Eco-architecture II: Harmonisation Between Architecture and Nature, 113, 1115.
Cataldi, Giancarlo, Farneti, Fauzia, Corallo, Roberto. (1982). Tipologie primitive. Alinea, Firenze.
Fathy, Hassan. (1986). Natural energy and vernacular architecture: Principles and examples with reference to hot arid climates. University of Chicago Press.
Kahn, Luyd & Easton, Bob. (2010). Shelter II. Bolinas Calif: Shelter Publications; Distributed in the United States by Publishers Group West.
Oliver, Paul. (2006). Built to meet needs: Cultural issues in vernacular architecture. Routledge.
Rapoport, Amus. (1969). House form and culture. Prentice-Hall.
URL 1: chtn.ir.
URL 2: ifpnews.com.
URL 3: yjc.ir
URL 4: mehrnews.com