درنگی در ماهیت تمکین با ابتنای بر انگاره مقاصد شریعت

محورهای موضوعی : فقه مدنی

ارژنگ اردوان ^{1 *} , محمد علی فلاح علی آباد ² , فاطمه علی زاده ³

1 - استاد، گروه فقه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2 - دانش آموخته، دکتری فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
3 - استادیار گروه الهیات، دانشکده انسانی، دانشگاه یاسوج. یاسوج. ایران.

تاریخ دریافت : 1401/04/24 تاریخ پذیرش : 1402/09/10 تاریخ انتشار : 1404/07/28

کلید واژه: تمکین, , , , , استمتاع, , , , , نشوز, , , , , زوجین, , , , , جهاد,

چکیده مقاله :

وظایف و حقوق خانوداگی( از جمله تمکین زن) در نظام حقوقی اسلام، مبتنی بر هویت و ویژگی‌های تکوینی انسان(زن و مرد) است. این جُستار با روش توصیفی ـ تحلیلی مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای به ماهیت و ابعاد موضوع تمکین خاص و نسبت آن با مقاصد شریعت پرداخته است. برآمد بررسی احتمالات مختلف در مورد چیستی و ماهیت تمکین، گویای این است که تمکین، اقدامی در راستای رفع همه نیازهای جنسی و عاطفی و مجموعه‌ای فرآیندی و مرکب از اعمال و رفتارها(نه عملی لحظه‌ای و بسیط) است که سازنده عنوان استمتاع کامل می‌باشد. باور به این فرآیند و ترکب تمکین، به مثابه مقوِم استمرار خانواده با اهداف و مقاصد شریعت سازگارتر است و بلکه از سوی پذیرش بساطت آن با این مقصد مهم و شریف یعنی تحکیم بنیان خانواده ناسازگار است. این ادعا مستند به ادله و نصوص دینی مربوطه است. نگاه شریعت و فقه به خانواده و هر آنچه به استحکام به خانواده کمک می‌کند و همچنین تمکین را به مثابه جهاد در راه خداوند دانستن و سیاق روایات و اینکه روایات به ابعاد مختلف تمکین تام اشاره کرده‌اند، بخش دیگری از ادله‌ی‌ ناظر به فرآیندی بودن است.

چکیده انگلیسی:

The duties and rights of the family (including the submission of the wife) in the Islamic legal system are based on the identity and developmental characteristics of humans (male and female). This research, with a descriptive-analytical method based on library sources, has dealt with the nature and dimensions of the subject of special obedience and its relationship with the purposes of Sharia. The result of investigating the different possibilities about the nature and nature of submission shows that submission is an action aimed at satisfying all sexual and emotional needs and a process and complex set of actions and behaviors (not a momentary and simple act) that constitutes the title of complete enjoyment.Believing in this process and the combination of submission, as a factor of family continuity, is more compatible with the goals and purposes of the Sharia, and it is incompatible with this important and honorable goal, which is to strengthen the foundation of the family, from the point of view of accepting its simplicity. This claim is based on evidence and relevant religious texts. Sharia and jurisprudence look at the family and everything that helps to strengthen the family, as well as considering submission as a jihad in the way of God, and the context of the hadiths and the fact that the hadiths have pointed to different dimensions of complete submission, is another part of the evidence for the process.

منابع و مأخذ:

1. قرآن کریم
2. نهج البلاغه
3. ابن عاشور، محمدطاهر،(1978م)، مقاصد الشریعه الاسلامیه، تونس: نشر مصنع.
4. ابن‌اثير، مبارك بن محمد،(1399ق)، النهاية، بیروت: المكتبة العلمية.
5. ابن‌ادريس، محمد بن منصور،(1410ق)، السرائر ، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
6. ابن‌براج ، قاضى عبدالعزيز،(1406ق)، المهذب، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
7. ابن‌حمزة، محمد بن‌علی،(1408ق)، الوسیلة، قم: چاپخانۀ خيام.
8. ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی،(1404)، تحف‌العقول، قم: انتشارات اسلامی.
9. ابن‌فارس، احمد، (1404ق)،معجم مقاييس اللغة، قم: الاعلام الاسلامي.
10. ابن‌منظور، محمد بن مكرم،(1414ق)، لسان العرب، بيروت: دارالفكر للطباعة.
11. ابوالصلاح حلبى، تقى‌الدين،(1403ق)، الکافی،اصفهان: كتابخانه امام اميرالمؤمنين .
12. احسائی، ابن ابی جمهور،(1410)، رسالة الاقطاب الفقهیه، قم: کتابخانه آيت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
13. احمد بن حنبل،(1416ق)، مسند احمد بن حنبل، بیروت: دار صادر.
14. اراكى، محمد على، (1419ق)، النکاح، چ اول، قم: نورنگار.
15. امامى، سيد حسن (1384ش)، حقوق مدنى، تهران: انتشارات اسلامية.
16. انصاری، مرتضى،(1415ق)، كتاب النكاح، قم: كنگره بزرگداشت شيخ انصارى.
17. بحرانى، حسين‌بن‌محمد،(بی‌تا)، الأنوار اللوامع، قم: مجمع البحوث.
18. بحرانى، يوسف بن احمد،(1405ق)، الحدائق الناظرة، قم: انتشارات اسلامى.
19. بخاری، محمد بن اسماعیل،(1401ق)، الجامع الصحیح، بیروت: دار الفکر.
20. تسخیری، محمدعلی،(1388)، فقه مقاصدی و حجیت آن، اندیشه تقریب، شماره18.
21. جعفری لنگرودی، محمدجعفر، (1376ش)،حقوق خانواده، تهران: گنج دانش.
22. حائری شاهباغ، سید علی، (1387ش)، شرح قانون مدنی، تهران: گنج دانش.
23. حر عاملی، محمدبن‌حسن،(1409ق)، وسائل الشيعة،قم: مؤسسه آل البيت.
24. حسینی‌روحانی،سيدمحمدصادق،(1412ق)، فقه الصادق،قم: مدرسه امام صادق.
25. حسينى شيرازى،سيدصادق،(1425ق)، التعليقات على شرائع‌الاسلام، قم: نشر استقلال.
26. حسيني زبیدی، سيدمحمّدمرتضي،(1414) تاج العروس، بيروت: دارالفکر.
27. حكيم، سيد محسن،(1410ق)، منهاج الصالحين، بيروت: دار التعارف.
28. حكيم، سيدمحمدسعيد،(1427ق)، فقه المرأة المسلمة، قم: دار الهلال.
29. حلی(علامه)، حسن‌بن‌يوسف،(1420ق)، تحرير الأحكام، قم: مؤسسه امام صادق .
30. حلی(علامه)،حسن‌بن‌يوسف،(1413ق)، قواعدالأحكام،قم: انتشارات اسلامى.
31. حلی(علامه)،حسن‌بن‌يوسف،(1421 ه‍ ق)، تلخيص‌المرام، قم: دفتر تبليغات اسلامی.
32. حلّى(محقق)، جعفر بن‌حسن،(1408ق)، شرائع الإسلام، قم: مؤسسه اسماعيليان.
33. حلّى، يحيى بن سعيد،(1405ق)، الجامع للشرائع، قم:مؤسسة سيد الشهداء.
34. خوانسارى، سيد احمد،(1405ق)، جامع المدارك، قم: مؤسسه اسماعيليان.
35. ديلمى، حسن بن محمد،(1412ق)، ارشاد القلوب، قم: الشريف الرضي.
36. راغب اصفهانى، حسين بن محمد، (1412ق)، المفردات، بیروت: دارالقلم.
37. رستمی، سهیلا؛ حفیدی، وریا, احمدی، ابوبکر(1401)، بررسی تطبیقی مبانی تعلق نفقه زوجه در فقه اسلامی، مجله پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 19(17).صص99- 117
38. زحیلی، وهبه، (1388)، نظریه ضرورت در فقه اسلامی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
39. زحیلی، وهبه،(1406ق)، اصول الفقه الاسلامی، سوریه: دارالفکر للطباعه.
40. سبحانی،جعفر،(1416ق)، نظام النکاح، قم: موسسه الامام الصادق.
41. سبزوارى، سيد عبد الأعلى،(1413ق)، مهذّب الأحكام، قم: مؤسسه المنار.
42. سیوطی، جلال الدین،(1404ق)، الدر المنثور، قم:کتابخانه مرعشی نجفی.
43. شبيرى زنجانى، سيد موسى،(1419ق)، كتاب نكاح، قم: مؤسسه راى‌پرداز.
44. شهید اول، محمد بن مکی(بی‌تا)، القواعد و الفوائد، قم: کتابفروشی مفید.
45. شهيد اول، محمد بن مكى‌،(1414ق)، غاية المراد، قم: دفتر تبليغات اسلامی.
46. شهيد ثانى، زين الدين بن على،(1413ق)، مسالك‌الافهام،قم: مؤسسة المعارف الإسلامية.
47. صاحب بن عباد(اسماعيل بن عباد)، (1414ق)، المحيط في اللغة، بيروت: عالم الكتاب.
48. صدوق، محمد بن علی،(1413 ه‍ ق)، من لایحضره الفقیه، تهران: دار الكتب الإسلامية.
49. صدوق، محمد بن على ،(1415ق)، المقنع، قم: مؤسسه امام هادى .
50. صدوق، محمد بن على،(1413ق)، من لا يحضره الفقيه، قم: انتشارات اسلامى.
51. صدیق اورعی، غلامرضا،(1380ش)، تمکین بانو ـ ریاست شوهر، تهران: سفیر صبح.
52. صفایی، سیدحسین و امامی، اسدالله،(1382ش)، مختصر حقوق خانواده، تهران: میزان.
53. طباطبایی،سید محمد حسین،(1417ق)، المیزان، قم: انتشارات اسلامی.
54. طباطبايى يزدى، سيدمحمدكاظم،(1409ق)، العروةالوثقى،بيروت:مؤسسة الأعلمي.
55. طباطبايى‌حائرى، سيدعلى،(1418ق)، رياض المسائل، قم: مؤسسه آل البيت.
56. طبرسى، فضل بن حسن،(1390ق)، إعلام الورى بأعلام الهدى، تهران،: انتشارات اسلاميه.
57. طبرسى، فضل بن حسن،(1410‍ق)، المؤتلف من‌المختلف،مشهد: مجمع البحوث
58. طوسی، محمد بن حسن ،(1387ق)، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران: المكتبة المرتضوية.
59. طوسی، محمد بن حسن ،(1400ق)، النهاية، بيروت: دار الكتاب العربی.
60. طوسی، محمد بن حسن ،(1414 ق)، الرسائل العشر، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
61. طوسی، محمد بن حسن،(1390 ه‍ ق)، الاستبصار، تهران: دار الكتب الإسلامية.
62. عاملى ترحینی، سيد محمدحسين،(1427ق)، الزبدة الفقهية، قم: دار الفقه للطباعة.
63. عريضى، على‌بن‌جعفرعلیهما السلام،(1409ق)، مسائل علي‌بن‌جعفر،قم: آل البيت.
64. علم الهدی، سید مرتضی،(1346)، الذریعة الی اصول الشریعة، تهران: دانشگاه تهران.
65. علیدوست،ابوالقاسم،(1384)، فقه و مقاصد الشریعه، مجله فقه اهل بیت(ع)، ش 41، صص 118 -158
66. غزالی، محمدبن محمد،(بی‎تا)، المستصفی، دارالارقم: بیروت.
67. فاسی،علال،(1979)، مقاصد الشریعه الاسلامیه و مکارمها، مغرب: مطبعه الرساله.
68. فاضل مقداد، مقداد بن عبداللّه(1404ق)، التنقيح الرائع، قم: كتابخانه مرعشى نجفى.
69. فاضل هندى، محمد بن حسن،(1416ق)، كشف اللثام، قم:انتشارات اسلامى.
70. فتال نيشابورى، محمد بن احمد،(1375 ش)، روضة الواعظين، قم: انتشارات رضى.
71. فخرالمحققين حلّى ، محمد بن‌حسن،(1387ق)، إيضاح الفوائد، قم: اسماعيليان.
72. فياض‌كابلى،محمداسحاق،(1426ق)، ‌توضيح‌المسائل،قم: نشر مجلسى.
73. فيض كاشانى، محمدمحسن،(بی¬تا)، مفاتيح الشرائع، قم: كتابخانه مرعشى نجفى.
74. فيومى، احمد بن محمد،(1414ق)، المصباح المنير، قم: موسسه دار الهجرة.
75. کاتوزیان، ناصر، (1390ش)، حقوق مدنی(خانواده)، تهران: شرکت سهامی انتشار.
76. كلينى، محمد بن يعقوب،(1407 ق)، الكافي، تهران: دار الكتب الإسلامية.
77. كوفى،محمد بن محمد اشعث،(بی¬تا)، الجعفريات ـ الأشعثيات، تهران: مكتبة نينوى.
78. الكيذري، قطب الدين (1416ق)،اصباح الشيعة،قم: مؤسسة الإمام الصادق.
79. مغنیه، محمدجواد،(1421)، الفقه علی المذاهب الخمسه، بیروت: دار التيار.
80. مفید، محمد بن محمد،(1413ق)، المقنعة، قم:كنگره جهانى شيخ مفيد.
81. مکارم شیرازی، ناصر،(1397) ،https://www.makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=1&catid=410515#94451605
82. مكارم شيرازى، ناصر،(1424ق)، كتاب النكاح، قم: انتشارات مدرسه امام على.
83. موسوی‌خمينى، سيد روح اللّه،(1379ق)، تحرير الوسيلة، قم: دار العلم.
84. موسوى‌خويى، سيد ابو القاسم ،(1416ق)، صراط النجاة، قم:نشر المنتخب.
85. موسوى‌خويى، سيد ابو القاسم،(1410ق)، منهاج الصالحين، قم: مدينة العلم.
86. موسوى‌خويى،سيدابوالقاسم ،(1418ق)، موسوعة الإمام الخویي،قم: مؤسسة الخویي.
87. موسوى‌عاملى، محمد بن على،(1411ق)، نهاية المرام، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
88. میرزای قمی،ابوالقاسم،(1413ق)،جامع الشتات،چ1، تهران: کیهان.
89. نجفى، محمد حسن،(1404ق)، جواهر الكلام، بيروت: دار إحياء التراث العربي.
90. هاشمى، سيد محمود،(1426ق)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت، قم: دائرة المعارف فقه.