تحلیل تطبیقی مؤلفه های کیفیت کالبد بصری با روش نحو فضا به منظور بررسی حضورپذیری گردشگران در محیط های اجتماع پذیر (مورد پژوهش: مسجد امام و شیخ لطف الله اصفهان- مسجد الغدیر و شهرک غرب تهران)
محورهای موضوعی : مربوط به گردشگریسیده زهرا حسینی 1 , حمید ماجدی 2 * , آزاده شاهچراغی 3
1 - گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - گروه معماری، دانشکده عمران معماری و هنر، علوم و تحقیقات، تهران، ایران
کلید واژه: کیفیت کالبد بصری, اجتماع پذیری, حضور پذیری, نحو فضا, گردشگری,
چکیده مقاله :
مساجد به عنوان نمادینترین فضاهای عمومی در فرهنگ اسلامی، همواره نقش محوری در شکلدهی به حیات اجتماعی و تعاملات جمعی ایفا کردهاند. این پژوهش با هدف تبیین مؤلفههای کیفیت کالبد بصری مؤثر بر حضورپذیری گردشگران، به تحلیل تطبیقی مساجد دوره صفوی اصفهان و مساجد معاصر تهران میپردازد. سوال اصلی پژوهش آن است که چه مؤلفههایی از کیفیت کالبد بصری، بیشترین تأثیر را بر حضور پذیری گردشگران در محیط های اجتماع پذیر مساجد دارند، و این مؤلفه ها چگونه در مساجد صفوی اصفهان و معاصر تهران نمود یافته اند؟ در پاسخ به این سوال، ضمن مقایسه تطبیقی میان دو بستر تاریخ و معاصر، میتواند به درک عمیق تری از رابطه میان کیفیت ادراکی فضا و رفتارهای جمعی در مساجد منجر شده و نتیجه راهکارهایی برای ارتقاء طراحی مساجد آینده فراهم آورد. روش تحقیق، رویکردی آمیخته است. شاخصهای فضایی شامل همپیوندی، اتصال بصری، عمق توپولوژیک و خوانایی بصری مورد سنجش قرار گرفتند. یافتهها نشان داد مساجد صفوی بهویژه مسجد امام، از برتری چشمگیری در شاخصهای کلیدی برخوردارند. مقادیر بالای همپیوندی و اتصال بصری در مسجد امام، حاکی از یکپارچگی فضایی بالا و خوانایی محیط است. در مقابل، مساجد معاصر مانند مسجد قدس، با همپیوندی پایین و عمق توپولوژیک بالا، فضایی گسسته ارائه میدهند. شناسایی دو الگوی طراحی متمایز در معماری اصیل از یافتههای نوآورانه این پژوهش است: الگوی شکوه جمعی در مسجد امام با خوانایی بسیار بالا و الگوی تمرکز عرفانی در مسجد شیخ لطفالله با خوانایی پایینتر.
Mosques are among the most symbolic public spaces in Islamic culture and play a vital role in shaping social interactions. This study compares two Safavid-era mosques with two contemporary mosques to identify visual–spatial qualities influencing tourist presence. A mixed-methods approach employing space syntax indices such as integration, connectivity, legibility, and topological depth was used. Results show that Safavid mosques—particularly the Imam Mosque—exhibit superior spatial integration and legibility, while contemporary mosques demonstrate fragmented spatial configurations. Two distinct design patterns were identified: Collective Grandeur and Mystical Concentration. These findings provide insights for enhancing future mosque design.
1- ابراهیمی مجرد، م.، فرهنگ، م.، حسینی، س. ب.، و صالح صدقپور، ب. (1401). تحلیل رابطه کیفیت نفوذپذیری بصری/کالبدی و الگوهای رفتاری در فضاهای تجاری. اندیشه معماری، ۶(۱۱)، ۱-۱۸.
2- احمدی، م.، فرکیش، ه.، احمدی، و.، و میرزا کوچم خوشنویس، ا. (1400). بازشناسی رابطه رمزگان معماری مساجد و کیفیت حضور قلب نمازگزاران. فصلنامه فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، ۵(۲)، ۱-۲۵.
3- اسماعیلی، ا.، عظمتی، س.، و بهارینژاد، م. (1404). تأثیر سازماندهی محیط بر خلوت کاربران در مکانهای فرهنگی (بررسی موردی: باغ کتاب تهران). مطالعات محیطی هفت حصار، ۵۱(۱۴)، ۱۴۱–۱۶۱.
4- پهلوان، س.، سلطانزاده، ح.، و حبیب، ف. (1401). تبیین مؤلفههای کیفیت کالبد بصری بر حضورپذیری افراد در محیطهای اجتماعپذیر. مطالعات مدیریت شهری، ۱۴(۵۱)، ۱-۱۵.
5- حمیدیان، ب. (1391). نقش مساجد در تعالی اخلاق فردی و اجتماعی. انتشارات شهید کاویانی.
6- خانجان، م. (1400). تأثیر نور و فضا در ساختار مسجد بر حالات معنوی نمازگزار. فصلنامه معماری سبز، ۶(۳)، ۱-۱۵.
7- زهری، س.، عظمتی، س.، و طلیسچی، ع. (1404). بررسی رابطه بین مؤلفههای مؤثر بر نشاط اجتماعی در فضای باز مساجد با بهرهگیری از تکنیک نحو فضا (مطالعه موردی: مساجد شهر اصفهان). مطالعات محیطی هفت حصار، ۵۲(۱۴)، ۸۴–۹۳.
8- شاهچراغی، آ.، و اعتصام، ا. (1395). عوامل مؤثر بر شکلگیری حس مکان ماندگار در اذهان عمومی. هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 53، 63-74.
9- شاهچراغی، آ.، و بندرآباد، ع. (1396). محاط در محیط: ارتقای عرصههای عمومی و زندگی جمعی با تکیه بر ادراک حسی از محیط. سازمان جهاد دانشگاهی تهران.
10- صالحی، م. (1401، بهمن). بررسی تزئینات معماری و ویژگیهای بصری مسجد جامع عباسی اصفهان. مقاله ارائهشده در کنفرانس بینالمللی محیط زیست و هنر اسلامی، اصفهان، ایران.
11- قاضی میر سعید، س. ا. ر. (1402). مطالعه ویژگیهای کالبدی مؤثر بر اجتماعپذیری در مراکز تجاری. پژوهشهای معماری نوین، ۳(۴)، ۱۰۱–۱۱۲.
12- کاکیزاده، ا.، ناصری، ن.، جاناحمدی، ر.، و حیدرزاده، ا. (1401). بررسی تأثیر ساختار کالبدی بافت تاریخی بوشهر بر حضورپذیری ساکنان. صفه، ۳۲(۴)، ۱-۲۰.
13- محمدی، م. ه.، و منصوری، ب. (1401). ارزیابی کیفیت بصری تهران از دوره مشروطه تا کنون بر اساس چیدمان فضایی. علمی پژوهشی، ۱۲(۳)، ۱۰۰۳–۱۰۱۵.
14- مشهدی، ع.، امینیگوهرریزی، س.، و یظهریکرمانی، ع. (1403). مقایسۀ تطبیقی ساختار فضایی معماری آرامگاهی ایران و هند مبتنیبر تئوری نحو فضا (مطالعۀ موردی: آرامگاه شاه نعمتالله ولی ماهان و مشتاق علیشاه کرمان؛ تاجمحل و آرامگاه همایون در دهلی). مطالعات میانرشتهای معماری ایران، ۵(۳)، ۷۳–۹۲.
15- میراحمدی، ا.، شجاری، ک.، و پیربابایی، م. ت. (1400). زیباییشناسی ادراک بصری در معماری از منظر ابن هیثم. قطب علمی معماری اسلامی، ۹(۳)، ۳۹–۶۰.
16- میرزائی، آ.، شفیعزاده، ا.، و ناصری، آ. (1400). ارزیابی مؤلفههای کالبدی بناهای مسکونی تبریز با رویکرد کیفیت بصری. فصلنامه نگرشهای نو در جغرافیای انسانی، ۱۳(۴)، ۱–۲۵.
17- نصری، ن.، و مشهدی، ع. (1403). بررسی تأثیر درک ابعاد کالبدی فضاهای باز بر تعاملات اجتماعی: نقش طبیعت و کیفیت مبلمان. پژوهشهای معماری نوین، ۴(۲)، ۳۹–۵۰.
18- Ahmad, S., & Yasmoon, Z. (2024). Contemporizing Islamic architecture: Adaptive design in Middle Eastern and Central Asian mosques. Journal of Islamic Architecture, 8(3), 210–228. https://doi.org/10.26418/ijeas.2024.4.02.116-129
19- Ahmed, A. Q., & Fethi, I. (2024). The effects of modern architecture on the evolution of mosques in Sulaymaniyah. Buildings, 14(11), 3697. https://doi.org/10.3390/buildings14113697
20- Aliffi, M. (2025). Approach to visual attractiveness of event space through data-driven environment and spatial perception. arXiv.
21- Al-Mohannadi, A., Furlan, R., & Major, M. D. (2020). A cultural heritage framework for preserving Qatari vernacular domestic architecture. Sustainability, *12*(18), 7295. https://doi.org/10.3390/su12187295
22- Al-Mohannadi, A., Major, M. D., Furlan, R., Al-Matwi, R. S., & Isaifan, R. J. (2023). Investigation of Spatial and Cultural Features in Contemporary Qatari Housing. Urban Science, 7(2), 60. https://doi.org/10.3390/urbansci7020060
23- Elrod, K., & Flanigan, K. (2025). Interpretable analysis of urban social behavior across 15 cities. arXiv.
24- Erfani, G. (2020). Sense of place as an investigative method for the evaluation of participatory urban redevelopment. Cities, 99, 1-12. https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102615
25- Lee, J., Ostwald, M., & Zhou, L. (2023). Socio-Spatial Experience in Space Syntax Research: A PRISMA-Compliant Review. Buildings. https://doi.org/10.3390/buildings13030644.
26- Rajala, K., Sorice, M. G., & Thomas, V. A. (2020). The meaning(s) of place: Identifying the structure of sense of place across a social-ecological landscape. People and Nature, 2(3), 718-733. https://doi.org/10.1002/pan3.10112
27- Yunitsyna, A., & Shtepani, E. (2023). Investigating the socio-spatial relations of the built environment using the Space Syntax analysis – A case study of Tirana City. Cities. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.104147