بازخوانی کارکردهای اجتماعی–فرهنگی حیاطمرکزی در سازمان فضایی کاروانسراهای ایرانی عصر صفوی
محورهای موضوعی : محیطیپریا دولتشا 1 , محسن قاسمی 2 , منصور نیکپور 3
1 - گروه معماری، واحد بم، دانشگاه آزاداسلامی، بم، ایران
2 - گروه معماری، واحد بم، دانشگاه آزاداسلامی، بم، ایران
3 - گروه معماری، واحد بم، دانشگاه آزاداسلامی، بم، ایران
کلید واژه: حیاطمرکزی, کاروانسرا, سازمان فضایی, اجتماعی–فرهنگی,
چکیده مقاله :
حیاط مرکزی در کاروانسراهای ایرانی عصر صفوی، بهعنوان محور سازمان فضایی، فراتر از یک گذرگاه یا فضای عملکردی، نقش مؤثر در شکلدهی به تعاملات اجتماعی و فرایندهای فرهنگی میان مسافران، تاجران و ساکنان محلی ایفاء میکرد. این فضا بهصورت ذاتی امکان تجمعهای گروهی، تبادل فرهنگی، فعالیتهای تجاری و مراسم نمادین را فراهم میآورد. هویت فضایی و انسجام اجتماعی کاروانسرا را تقویت مینمود. هدف پژوهش، بازخوانی کارکردهای اجتماعی–فرهنگی حیاط مرکزی و تحلیل رابطۀ میان سازمان فضایی و تعاملات انسانی در کاروانسراهای صفوی است تا نقش آن در پیوند میان معماری، فرهنگ و اجتماع را بهطور نظاممند بازسازی شود. روشتحقیق آمیخته و ترکیبی از دادههای کیفی و کمی است. در بخش کیفی، مصاحبههای نیمهساختاریافته با ۲۰ متخصص معماری سنتی و تاریخ معماری انجام شد و دادهها با روش نظریۀ زمینهای و کدگذاری سهمرحلهای تحلیل شدند. این تحلیل منجر به شناسایی سه بُعد اصلی عملکرد حیاط مرکزی شد: امنیتی، زیستمحیطی و اجتماعی–تجاری. در بخش کمی، پرسشنامهای ۳۸ سؤالی بر اساس نتایج کیفی طراحی و بر ۳۸۴ متخصص اجرا شد. دادهها با استفاده از مدل معادلات ساختاری حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM)، تحلیل و روابط میان ابعاد و عملکرد حیاط بررسی شد. یافتهها نشان داد که بُعد امنیتی، بیشترین اثرگذاری را بر عملکرد کلی حیاط دارد و زیرساخت تحقق سایر ابعاد محسوب میشود. بُعد زیستمحیطی، بهعنوان عامل تقویتکننده، حضور طولانی و تعاملات اجتماعی–تجاری را ممکن میسازد. و بُعد اجتماعی–تجاری، نمود نهایی عملکرد حیاط، پیامد مستقیم تحقق ابعاد امنیتی و زیستمحیطی استکه تجربۀ اقتصادی و اجتماعی کاربران را شکل میدهد. این چارچوب تحلیلی امکان بازخوانی کارکردهای اجتماعی–فرهنگی دیگر کاروانسراهای تاریخی و بهرهگیری از منطق فضایی آنها در طراحی فضاهای جمعی معاصر را فراهم میکند.
The central courtyard in Iranian Safavid-era caravanserais, as the core of spatial organization, functioned beyond a mere passage or utilitarian space; it played a pivotal role in shaping social interactions and cultural processes among travelers, merchants, and local residents. Intrinsically, this space facilitated group gatherings, cultural exchange, commercial activities, and ceremonial practices, reinforcing the spatial identity and social cohesion of the caravanserai. This study aims to reinterpret the socio-cultural functions of the central courtyard and analyze the relationship between spatial organization and human interactions in Safavid caravanserais, thereby systematically reconstructing its role in linking architecture, culture, and society. The research employs a mixed-methods approach, integrating qualitative and quantitative data. In the qualitative phase, semi-structured interviews were conducted with 20 experts in traditional architecture and architectural history, and data were analyzed using grounded theory with a three-stage coding procedure. This analysis identified three primary dimensions of courtyard functionality: security, environmental, and socio-commercial. In the quantitative phase, a 38-item questionnaire was designed based on qualitative findings and administered to 384 specialists. Data were analyzed using partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM) to examine the relationships between dimensions and courtyard functionality. Findings indicate that the security dimension exerts the greatest influence on overall courtyard performance and underpins the realization of other dimensions. The environmental dimension acts as a reinforcing factor, enabling prolonged presence and socio-commercial interactions. The socio-commercial dimension represents the ultimate manifestation of courtyard functionality, directly resulting from the security and environmental dimensions and shaping the economic and social experiences of users. This analytical framework facilitates the reinterpretation of socio-cultural functions in other historical caravanserais and informs the application of their spatial logic in contemporary public space design.
باصولی، مهدی و درخش، سعیده. (1400). بررسی کارکردهای کاروانسراهای ایرانی با رویکردی منظرین. منظر، 13(54)، 37-28. https://doi.org/10.22034/manzar.2020.228329.2062
بلالیاسکویی، آزیتا و شیخالحکمایی، محمد. (1402). بازشناسی حیاط فرعی در رباط و کاروانسراهای فلاتمرکزی ایران. باستانشناسی پارسه، 7(26)، 283-257. https://doi.org/10.22034/PJAS.7.26.257
بهشتی، سیدمحمد. تکمیلهمایون، ناصر و همتپور، عبدالمهدی. (1397). کاروانسراهای شبکۀ راه ابریشم ایران در سفرنامهها. مطالعات ایرانشناسی، 4(4)، 106-82. https://is.iranology.ir/article_711312.html
پیربابائی، محمدتقی. ایرانشاهی، رحیم. (۱۳۹۹). واکاوی نقش فرهنگ وقف در تکوین ارسنهای شهری بر اساس نظریۀ ساختیابی. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، ۵(۲) :۳۶-۱۷. https://doi.org/10.29252/ciauj.5.2.17
تقیزاده، الهام. خداداد، نعیمه و میرزاکوچکخوشنویس، احمد. (1401). واکاوی نظام ساختاری شهرهای ایران در دورۀ صفویه، بر اساس مطالعۀ متون و اسناد تاریخی، نمونۀ موردی: سفرنامۀ آدام اولئاریوس. رهپویۀ معماری و شهرسازی، 1(2)ف 47-35. https://doi.org/10.22034/rau.2022.561476.1010
ثمینشریفی، ابراهیم. حقی، نیلوفر و سعیدی، کمال. (1397). معماری کاروانسرا در اصفهان نمونۀ مطالعاتی کاروانسراهای دورۀ صفوی. ششمین کنفرانس سراسری معماری و مهندسی عمران، تهران-ایران، 9-1. https://civilica.com/doc/804612/
ثواقب، جهانبخش و نجفیعلیآبادی، فردین. (1391). نقش صفویان در رشد کاروانسراها. تاریخ، 7(26)، 64-39. https://sanad.iau.ir/fa/Article/992440
حسنیبافرانی، نسیم. سعدوندی، مهدی و ندیمی، هادی. (1403). تبیین ارزشهای سیاسی-اجتماعی کاروانسراهای برونشهری فلات مرکزی ایران در عصر صفوی. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، 9(1)، 220-191. https://doi.org/10.61186/ciauj.9.1.191
حسیبی، زهرا. افهمی، رضا و صابرنژاد، ژاله. (1403). تأثیر تغییر مسیرهای تجاری دورۀ صفویه بر دگرگونی ساختار کاروانسراهای مرکز و جنوب ایران. باغنظر, 21(138)، 40-29. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.420245.5466
دولتشا، پریا. قاسمی، محسن و نیکپور، منصور. (1404الف). تبيين نقش حياطمرکزی در کارکرد تعاملات اجتماعي-تجاری، زیستمحيطي و امنيتي کاروانسرای ایراني با رویکرد فرهنگمحور. تغییرات اجتماعی-فرهنگی، 22(2؛ 86)، 68-57. https://doi.org/10.82338/aukh.2025.1212057
دولتشا، پریا. قاسمی، محسن و نیکپور، منصور. (1404ب). تحلیلی فرهنگ محور از نقش حیاط مرکزی کاروانسراهای ایرانی. چهارمین کنفرانس بینالمللی معماری، عمران، شهرسازی، محیطزیست و افقهای هنراسلامی در بیانیۀ گام دوم انقلاب، تبریز-ایران، 8-1. https://civilica.com/doc/2428561/
دولتشا، پریا. قاسمی، محسن و نیکپور، منصور. (1404ج). تحلیلی از نقش و کارکرد کاروانسراهای ایرانی مبتنی بر رویکرد فرهنگی. چهارمین کنفرانس بینالمللی معماری، عمران، شهرسازی، محیطزیست و افقهای هنراسلامی در بیانیۀ گام دوم انقلاب، تبریز-ایران، 7-1. https://civilica.com/doc/2428562/
رهرو مهربانی، سعید و نوری، سیدعلی. (1401). واکاوی تطبیقی کاروانسراهای عصر صفویه در استان کرمانشاه از منظر گونهشناسی در جهت ارائۀ مؤلفههای تاثیرگذار کالبدی. مطالعات هنراسلامی، 19(47)، 688-675. https://doi.org/10.22034/ias.2023.379601.2134
فریاد، شقایق. کمالیاردکانی، عطا و نوری، سهیل. (1398). بررسی نقش فضاهای جمعی و حیاطمرکزی و تأثیر آن بر شکلگیری تعاملات اجتماعی در محیطهای فرهنگی. ششمین کنگرۀ ملی عمران، معماری و توسعۀ شهری. تهران-ایران، 6-1. https://civilica.com/doc/1003361/
کاویان، مجتبی و غلامی، غلامحسین. (1395). بررسی سیرتحول معماری کاروانسراهای حیاطدار مرکز ایران. اثر، 75، 66-49. http://journal.richt.ir/athar/article-1-717-fa.html
مختاری، نسرین و اسفندیاریفرد، الهام. (1400). بررسی پیكربندى ساختار فضایی کاروانسرای شاهعباسی در کرج به روش نحو فضا. پژوهشهای معماری نُوین، 1(2)، 96-85. https://dor.org/20.1001.1.28209818.1400.1.2.5.5
نوراللهی، علی. (1402). بررسی باستانشناسی کاروانسراهای نیکپی و سرچم در راه زنجان-میانه. باستانشناسی ایران، 12(1)، 25-1. https://doi.org/AOI-2107-1103
Edwards, B., Sibley, M., Hakmi, M., & Land, P. (2004). Courtyard housing: Past, Present And Future. Taylor & Francis.
Golany, G.S. (1996). Urban Design Morphology And Thermal Performance. Atmospheric Environment, 30(3), 455-465. https://doi.org/10.1016/1352-2310(95)00266-9
Khosravi Javid, T., & Nasekhian, S. (2025). Typology Of Suburban Caravanserais In Center Of Iran Based On The Spatial Combination Of The Main Architectural Elements. Applied Arts Studies (IJAPAS), 10(4), 43-62. http://www.ijapas.ir/index.php/ijapas/article/view/590
Khosravi Javid, T., Nasekhian, S., & Jeyhani, H.R. (2025). Studying The Architecture Elements Of Suburban Caravanserais In Central Iran To Identify Their Similarities And Differences. Architectural And Engineering Research, 9, 49-61. https://doi.org/10.54338/27382656-2025.9-05
Soflaei, F., Shokouhian, M., & Soflae, A. (2017). Traditional Courtyard Houses As A Model For Sustainable Design: A Case Study On BWhs Mesoclimate Of Iran. Frontiers Of Architectural Research, 6(3), 329-345. https://doi.org/10.1016/j.foar.2017.04.004
