پهنه بندی خطر زلزله در شهر زنجان با تاکید بر توسعه شهری

محورهای موضوعی : شهرسازی

اسکندر نعمتی ¹ , سهیلا حمیدزاده خیاوی ² , حسین نظم فر ³

1 - گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران
2 - گروه شهرسازی، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران
3 - استاد گروه جغرافیا وبرنامه ریزی شهری، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

تاریخ دریافت : 1404/05/28 تاریخ پذیرش : 1404/09/08 تاریخ انتشار : 1404/09/09

کلید واژه: زلزله, پهنه بندی, توسعه, برنامه ریزی شهری, زنجان,

چکیده مقاله :

این تحقیق با هدف پهنه بندی شهر زنجان از نظر میزان خطرپذیری زلزله  با تاکید بر شاخصهای توسعه شهری انجام شده است. روش تحقیق بصورت توصیفی - تحلیلی می باشد و از نرم افزار سلسله مراتبی (AHP) جخت وزندهی شاخصها و از نرم افزار سیستم اطلاعات جغرافیایی برای پهنه بتدی و تولید نقشه ها استفاده شده است. با بررسی تک تک نقشه پهنه بندی معیارها می توان گفت در یک معیار وضعیت شهر ناایمن مثل معیار کالبدی و ساختمانی و در یک معیار دیگر مثل فاصله از مراکز امدادی و خدماتی بسیار ایمن و مطلوب می باشد. نتایج تحقیق نشان می دهد که شهر زنجان از مناطق جنوبی و غربی بیشتر در معرض خطر زلزله است. لذا برای شهر زنجان بایستی در حوزه معیارهای کالبدی – ساختمانی برنامه ریزی اصولی انجام گیرد و به دلیل غیرقابل پهنه بندی بودن شهر، قابلیت اجرا در تمامی نقاط شهر را داشته باشد تا وضعیت شهر مانند معیارهای دیگر به سطح کاملا ایمن برسد.

چکیده انگلیسی:

This research aims to zone the city of Zanjan in terms of earthquake risk with an emphasis on urban development indicators. The research method is descriptive-analytical and hierarchical analysis software (AHP) was used to weight the indicators and geographic information system software was used to zone and produce maps. By examining each zoning map of the criteria, it can be said that the city is unsafe in one criterion, such as the physical and construction criteria, and in another criterion, such as the distance from relief and service centers, it is very safe and desirable. The results of the research show that the city of Zanjan is more at risk of earthquakes than the southern and western regions. Therefore, for the city of Zanjan, principled planning should be carried out in the field of physical and construction criteria, and due to the inability of the city to be zoned, it should be able to be implemented in all parts of the city so that the city's condition reaches a completely safe level, like other criteria.

 

 

 

 

منابع و مأخذ:

1. ابراهیم زاده، عیسی (1391)، سازمان یابی فضایی و روابط شهر و روستا، چاپ اول، مشهد، انتشارات مرندیز.
2. ابراهیم زاده، عیسی؛ شمس اله کاظمی زاده؛ حکیمه قنبری (1391)، تحلیلی بر آسیب پذیری ناشی از زلزله بر ارائه الگوی بهینه مکانیابی کاربری های ویژه بهداشتی- درمانی و آموزشی، جغرافیا و آمایش شهری- منطقه ای، شماره 4، زاهدان.
3. ابراهیم¬زاده، عیسی؛ محسن احد نژاد؛ حسین ابراهیم زاده آسمین و یوسف شفیعی (1389)، برنامه-ریزی و ساماندهی فضایی- مکانی خدمات بهداشتی و درمانی با استفاده از GIS (نمونه موردی: شهر زنجان)، پژوهش¬های جغرافیای انسانی، شماره 73، صص 58-39.
4. ابلقي، عليرضا (1384): يادداشت سردبير، مجله هفت شهر، سازمان عمران و بهسازي شهري، شماره 18 و 19.
5. احدنژاد روشتی، محسن؛ حیدر صالحی میشانی، لیلا وثوقی راد، سید احمد حسینی (1392)، نقش ارکان اصلی شهر ایرانی اسلامی در مکان گزینی مراکز اقامتی (مورد شناسی: شهر زنجان)، جغرافیا و آمایش شهری- منطقه¬ای، شماره 7، صص 126-111.
6. احدنژاد روشتی، محسن؛ کریم جلیلی و علی زلفی (1390)، مکانیابی بهینه محل های اسکان موقت آسیب دیدگان ناشی از زلزله در مناطق شهری با استفاده از روش¬های چند معیاری و GIS (مطالعه موردی: شهر زنجان)، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، جلد 20، شماره 23.
7. احدنژاد، محسن(1388)، مدل سازی آسیب پذیری شهرها در برابر زلزله (مطالعه موردی شهر زنجان)، رساله دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری به راهنمایی مهدی قرخلو، دانشگاه تهران.
8. احمدي، حسن(1376): نقش شهرسازي در كاهش آسيب پذيري شهر، مسكن و انقلاب، تهران.
9. اخگر، محمدفاضل(1387): بررسي کاربري اراضي شهر مريوان با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي( GIS)، پايان نامه کارشناسي ارشد جغرافيا و برنامه ريزي شهري، دانشگاه اصفهان، اصفهان.
10. آرنوف، استان(1375): سيستم¬هاي اطلاعات جغرافيايي، تهران، انتشارات سازمان نقشه-برداري کشور، تهران.
11. اسدی نظری، مهرنوش ( 1383) برنامه ریزی و مکان‌یابی اردوگاه‌های اسکان موقت بازماندگان زلزله، نمونه‌ی موردی منطقه‌ی یک شهر شیراز، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد شهرسازی، دانشگاه تهران.
12. اسماعيلي، اکبر(1382): کاربرد GIS در فرايند مسيريابي ايستگاه‌هاي آتش نشاني، تازه هاي ترافيک، سال چهارم، شماره نوزدهم.
13. اسماعيليان، زهرا (1390): نقش مديريت واحد در بحران¬هاي طبيعي شهري-مطالعة موردي شهر اصفهان، رسالة دکتري، دانشکدة علوم انساني و اجتماعي، گروه جغرافيا و برنامه¬ريزي شهري و منطقه¬اي، دانشگاه تبريز، تبريز.
14. اسمیت ، کیت(1382) ؛ مخاطرات محیطی ، ترجمه ابراهیم مقیمی و شاپور گودرزي نژاد ، چاپ اول، انتشارات سمت.
15. آقابابائي، محبوبه (1388) : تحليل فضايي ايستگاهها و خدمات آتش نشاني شهر خميني شهر (با استفاده از GIS)، پايان نامه کارشناسي ارشد دانشگاه اصفهان، اصفهان.
16. آل شيخ، ع‍ل‍ي‌اص‍غ‍ر، ح‍س‍ي‍ن ه‍لال‍ي، م‍ح‍م‍دج‍ع‍ف‍ر س‍ل‍طان‍ی (1381) : کاربرد GIS در مکان يابي عرصه پخش سيلاب، فصلنامه تحقيقات جغرافيايي، سال هفدهم، شماره 4.
17. امامی، امیر عباس و سارا کشانی (1391)، تامین اردوگاه¬های اسکان موقت در بوستان تهران برای آسیب دیدگان زلزله محتمل تهران، فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، دوره دوم، شماره اول.
18. اولیویه، دولفوس (1374) : فضای جغرافیایی،( مترجم: سیروس سهامی) نشر نیکا.
19. اي درایك توماس. جي.هواتمر جرالد(1383) ، مديريت بحران،اصول و راهنماي عملي دولت‌های محلي، مركز مطالعات و برنامه ريزي شهر تهران.
20. ایمانی جاجرمی، حسین (1375)، مطالعه¬ای در باب ایجاد سازمان¬های مرکزی آتش¬نشانی کشور، وزارت کشور، تهران، انتشارات مرکز مطالعات برنامه¬ریزی شهری.
21. بحريني، سيد حسين(1377): فرايند طراحي شهري، دانشگاه تهران، تهران.
22. بهرامي، سرگل (1387): تحليل شبکه خدمات و فوريت¬هاي پزشکي با استفاده از GIS (مطالعه موردي: شهر اصفهان)، پايان¬نامة کارشناسي ارشد،گروه جغرافيا و برنامه¬ريزي شهري، دانشگاه اصفهان، اصفهان.
23. پرهیزکار، اکبر (1383)، ارائه مدل و ضوابط مکان گزینی ایستگاه های آتش نشانی، مرکز پژوهش‌های شهری و روستایی.
24. پرهيزکار، اکبر( 1376): ارائه الگوي مناسب مکان¬گزيني خدمات شهري با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي، پايان¬نامة کارشناسي¬ارشد دانشگاه تربيت مدرس، تهران.
25. پور محمدی، محمد رضا؛ علی مصیب زاده(1387)، آسیب پذیری شهرهای ایراندر برابر زلزله و نقش مشارکت محله ای در امداد رسانی آنها، جغرافیا و توسعه، شماره 12.
26. پورمحمدي، محمدرضا (1392)، برنامه ريزي کاربري اراضي شهري، انتشارات سمت.
27. پویان ژیلا (1373)، برنامه¬ریزی مقابله با خطرات طبیعی، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی.
28. تيموري، محمود(1383)، مديريت بحران در بافت‌هاي تاريخي، مجله شهرداريها، شماره61، ويژه نامه شماره 14، تهران.
29. جان استار جفری، واستن (1377)، مقدمه ای بر سیستم اطلاعات جغرافیایی (ترجمة سید حسن ثنایی نژاد)، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، چاپ اول.
30. جلال زاده، اعظم؛ ابراهیم اصغری؛ محمد فریدی و محسن مؤید (1385)، تحلیل ساختاری گسل پیرانشهر، بیست و پنجمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی ایران.
31. جلیل پور، شهناز (1389)، ارزیابی آسیب پذیري کالبدي شهرها در برابر زلزله با استفاده از GIS نمونه موردي: بافت قدیم شهر خوي ، پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزي شهري، دانشگاه زنجان.
32. چهرقان، علیرضا و محمد علی رجبی (1391)، تعیین مکان بهینه در فضای گسسته با استفاده از سیستم اطلاعات مکانی و سیستم¬های استنتاجی فازی، نشریه علمی- ترویجی مهندسی نقشه برداری و اطلاعات مکانی، دوره چهارم، شماره 1.
33. حاتمی نژاد(1388)، ارزیابی میزان آسیب پذیری لرزه ای در شهر(نمونه موردی، منطقه 10 شهرداری تهران)، پژوهش های جغرافیای انسانی، شماره 68، تهران.
34. حبیب، فرح(1371)، نقش فرم شهر در به حداقل رساندن خطرات ناشی از زلزله، مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین المللی بلایای طبیعی در مناطق شهری، دفتر مطالعات برنامه ریزی شهری، تهران.
35. حبيب، فرح(1383): شكل شهر-زمين لرزه،مجله هفت شهر، سازمان عمران و بهسازي شهري وزارت مسكن و شهرسازي، شماره 17، تهران.
36. حبيبي، سيد محسن(1376): رشد شهر از درون، ديدگاه¬ها و نظرها، شوراي تخصصي شهر تهران، تهران.
37. حبیبی، کیومرث(1387)، تعیین عوامل مؤثر در آسیب پذیری بافت کهن شهری زنجان با استفاده از روش فازی و سیستم اطلاعات جغرافیایی، هنرهای زیبا، شماره 33، دانشگاه تهران.
38. حسنی (1384)، ضرورت تجدیدنظر در مدیریت بحران زلزله در ایران، مجموعه مقالات مربوط به ایران و ژاپن، سازمان مدیریت و برنامه¬ریزی، شماره 298، 49-37.
39. حسین زاده دلیر، کریم (1387)، برنامه¬ریزی ناحیه¬ای، تهران، انتشارات سمت، چاپ هفتم.
40. حسين زاده، سيد رضا(1383): برنامه¬ريزي شهري همگام با مخاطرات طبيعي با تأکيد بر ايران، مجلة جغرافيا و توسعة ناحيه¬اي، شماره سوم، انتشارات دانشگاه فردوسي مشهد، مشهد.
41. حسيني جناب، وحيد و سايماني مهرجاني، محمد(1383): رويارويي با سوانح طبيعي از منظري ديگر، مجله شهرداريها، شماره68، تهران.
42. حسینی، سید احمد؛ مهدی مدیری و محمد مهدی هوشنگ (1391)، ارزیابی نحوه پراکنش و چگونگی دسترسی شهروندان به خدمات اضطراری در حوادث انسان ساخت با رویکرد پدافند غیرعامل (نمونه موردی: نواحی 117 گانه تهران)، فصلنامه علمی-پژوهشی جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای)، سال دوم، شماره سوم، 192-173.
43. حميدي، مليحه(1371): ارزيابي الگوهاي قطعه بندي اراضي و بافت شهري در آسيب پذيري مسكن، مجموعه مقالات سمينار سياست‌هاي توسعه مسكن در ايران، تهران. سعيدنيا، احمد (1378) : کتاب سبز راهنماي شهرداري¬ها، کاربري زمين شهري، انتشارات مرکز مطالعات برنامه¬ريزي شهري وزارت کشور، چاپ اول.
44. رضایی، میثم (1391)، کاربرد مدل¬های مکان¬مند و تحلیل شبکه در مدیریت بحران شهری با استفاده از GIS (مورد مطالعه: منطقه 3 شهر اصفهان)، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان.
45. رضويان، محمدتقي (1387): عملکرد مديريت شهرهاي کوچک در برنامه ريزي کاربري اراضي( مطالعه موردي: شهر بناب)، فصلنامه پژوهش‌هاي جغرافيايي، شماره 62.
46. رنجبر، فاطمه (1378)، روابط متعادل شهر و روستا، منظومه¬های روستایی شهرستان پیرانشهر، پایاننامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه¬ریزی شهری، دانشگاه شهید بهشتی.
47. رهنمائي، محمد تقي(1382): مجموعه مباحث و روش‌هاي شهرسازي(جغرافيا)، مركز مطالعات و تحقيقات شهرسازي و معماري ايران، چاپ سوم، تهران.
48. روشندل اربطانی، طهر و دیگران (1388)، تدوین الگوی جامع فراگرد مدیریت بحران با رویکرد نظم و امنیت، فصلنامه دانش انتظامی، سال دهم، شماره دوم.
49. زارعي، بهروز و مصطفي كاظمي (1374)، ارزيابي شبكه ارتباطي شهر رشت با هدف كاهش آسيب پذيري ناشي از زلزله، مجموعه مقالات دومين كنفرانس بين المللي زلزله شناسي و مهندس زلزله، جلد دوم، تهران.
50. زبردست، اسفندیار و عسل محمدی (1384)؛ مکانیابی مراکز امدادرسانی در شرایط وقوع زلزله با استفاده از GIS و روش ارزیابی چندمعیاری AHP، نشریه هنرها¬ی زیبا، شماره 21، صفحات 5-16.
51. زنگي¬آبادي، علي و جمال محمدي و همايون صفايي و صفر قائد ¬رحمتي(1387): تحليل شاخص¬هاي آسيب¬پذيري شهري در برابر خطر زلزله نمونة موردي: مساکن شهر اصفهان، «مجلة جغرافيا و توسعه»، شماره12.
52. زنگي¬آبادي، علي و نازنين تبريزي(1385)، زلزلة تهران و ارزيابي فضايي آسيب¬پذيري مناطق شهري، «مجلة پژوهش¬هاي جغرافيايي»، شمارة 56.
53. زياري، كرامت الله (1388)، برنامه ريزي كاربري اراضي شهري، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هفتم.
54. زیاری، کرامت اله و رسول داراب خانی (1389)، بررسی آسیب¬پذیری بافت¬های شهری در برابر زلزله (مورد مطالعه منطقه 11 شهرداری تهران)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 99.
55. زیاری، یوسفعلی و سمانه یزدان پناه (1390)، مکانیابی ایستگاه¬های آتش¬نشانی با استفاده از مدل AHP در محیط GIS (مطالعه موردی: شهر آمل)، چشم انداز جغرافیایی (مطالعات انسانی)، سال ششم، شماره 14، 87-74.
56. سعيدنيا، احمد(1378): مواد زايد جامد شهري، کتاب سبز شهرداري، جلد هفتم انتشارات سازمان شهرداري¬هاي کشور، تهران.
57. سید احمد حسینی (1391)، نقش شبکه¬های ارتباطی در توزیع کاربری¬ها با رویکرد پدافند غیرعامل (نمونه موردی منطقه سه شهر تهران، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه زنجان.
58. فرج زاده اصل، منوچهر؛ محسن احد نژاد، جمال امینی(1390)، ارزیابی آسیب پذیری مساکن شهری در برابر زلزله (مطالعه موردی، منطقه 9 شهرداری تهران)، مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای، سال سوم، شماره 9.
59. فرجی، امین و مهدی قرخلو، زلزله و مدیریت شهری (مطالعه موردی: شهر بابل)، فصلنامه علمی-پژوهشی انجمن جغرافیای ایران، سال هشتم، شماره 25، تابستان 1389.
60. قادری، رضا (1376)، امکان¬سنجی استقرار بهینه روستاهای زیر 20 خانوار (نمونه موردی: شهرستان پیرانشهر)، پایاننامه کارشناسی ارشد جغرافیای روستایی، دانشگاه آزاد واحد تهران.
61. قاسملو، فرشيد (1380): پيدايش و توسعة آتش¬نشاني در جهان، انتشارات سازمان شهرداري¬ها، چاپ اول، تهران.
62. قائد رحمتي، صفر( 1387): تحليل فضايي آسيب‌پذيري مساکن شهري در برابر زلزله (نمونة موردي: شهر اصفهان )، پايان¬نامة دکتري تخصصي جغرافيا و برنا مه¬ريزي شهري، دانشکدة علوم انساني، دانشگاه اصفهان، اصفهان.
63. قدیری، محمود؛ عبدالرضا افتخاری؛ اکبر پرهیزگار و شایان شایان (1387)، تحلیلی بر دیدگاه¬های نظری آسیب¬پذیری جامعه نسبت به مخاطرات، فصلنامه مدرس علوم انسانی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، صص22-1.
64. قديري، محمودعلي(1381): كاربرد روش‌هاي برنامه ريزي شهري (كاربري زمين) در كاهش آسيب پذيري مناطق شهري در برابر زلزله، پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد در رشته جغرافيا و برنامه ريزي شهري دانشگاه تربيت مدرس، تهران.
65. کاظميان، غلامرضا(1378): کنکاشي در جايگاه شوراي شهر در مديريت شهري، مجله شهرداري¬ها، شماره 13.
66. کاظميان، محمد (1383): ريتروماتولوژي و شيوه¬هاي برخورد با قربانيان در بلاياي طبيعي، مجموعه مقالات اولين همايش علمي-تحقيقي مديريت امداد و نجات، انتشارات موسسه آموزش عالي علمي کاربردي هلال احمر ايران، چاپ اول.
67. کاک درویشی، خضر (1387)، برنامه¬ریزی توسعه و عمران آینده پیرانشهر، پایاننامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه¬ریزی شهری، دانشگاه آزاد واحد ملایر.
68. کسمایی، مرتضی (1388)، اقلیم و معماری، نشر خاک، اصفهان.
69. کوره پزان دزفولی، امین (1387)، اصول تئوری مجموعه های فازی، چاپ دوم، انتشارات جهاد دانشگاهی واحد صنعتی امیرکبیر، تهران، ایران
70. کیانی، گشتاسب (1386)، بررسی وضعیت و عملکرد مدیریت شهری نمونه موردی: سکونتگاه¬های شهری استان چهارمحال بختیاری، پایاننامه کارشناسی ارشد، اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه جغرافیا.
71. محمد پور، صابر (13)، تحلیل شاخص‌های کالبدی آسیب‌پذیری لرزه‌ای در بافت‌های فرسوده شهری با طراحی سناریو جهت مدیریت بحران زلزله؛ (مطالعه موردی: محله سیروس تهران)، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
72. محمدی احمدیانی، جمال؛ زهرا صحرائیان؛ فرامرز خسروی (1389)، نقش عوامل مؤثر در آسیب پذیری کالبدی شهر جهرم در برابر زلزله، تحقیقیات کاربردی علوم جغرافیایی، شماره 17،صص 143-121.
73. محمدی سواد کوهی، خدیجه (1390)، بررسی وضعیت واحدهای مسکونی شهر ساری به منظور برنامه¬ریزی و مدیریت بحران، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان.
74. محمدی لرد، عبدالمحمود (1388)، فرایند های تحلیل شبکه¬ای ANP و تحلیل سلسله مراتبی AHP، انتشارات البرز فرادانش، تهران.
75. محمدي، جواد (1381) : تحليل پراکندگي فضايي و مکان يابي فضاي سبز شهري در منطقه دو شهرداري تبريز، رساله کارشناسي ارشد، دانشگاه شهيد بهشتي.
76. مخدوم و ديگران (1380) : ارزيابي برنامه هاي محيط زيست با سامانه¬هاي اطلاعات جغرافيايی ( GIS)، انتشارات دانشگاه تهران.
77. مديري، مهدي، خسرو خواجه (1380) : اشاره¬اي به سيستم اطلاعات جغرافيايي، انتشارات سازمان جغرافيايي ارتش، تهران.
78. مركز مطالعات مقابله با سوانح طبيعي ايران(1375): برنامه ريزي كاربري زمين در مناطق زلزله خيز(نمونه شهرهاي لوشان، منجيل، رودبار)، مركز مقابله با بلاياي طبيعي ايران، تهران.
79. مركز مطالعات مقابله با سوانح طبيعي ايران(1380): ارزيابي بازسازي سه شهر زلزله زده ايران با تاكيد بر آسيب پذيري آن در برابر زلزله(جلد دوم، گلباف)، مقابله با بلاياي طبيعي ايران، تهران.
80. مركز مقابله با سوانح طبيعي ايران (1375): برنامه ريزي کاربري زمين در مناطق زلزله خيز، چاپ اول، مرکز مقابله با سوانح طبيعي، تهران.
81. مركز مقابله با سوانح طبيعي ايران(1373): كاربرد مديريت بحران در کاهش ضايعات ناشي از زلزله، بنياد مسكن انقلاب اسلامي، تهران.
82. معصوم، جلال و جواد علي¬آبادي (1380): ضوابط و مقررات ايمني و آتش¬نشاني، ضرورت¬ها و تنگناها، فرهنگ ايمني، سال اول، شمارة 1، انتشارات سازمان شهرداري¬هاي کشور، تهران.