راهبرد موازنه منطقهای ایران در قفقاز جنوبی: تحلیل کنشگری در برابر محور ترکیه-آذربایجان-اسرائیل پس از جنگ دوم قرهباغ
محورهای موضوعی : مجله پژوهش های سیاسی و بین المللی
1 - Assistant Professor, Department of Public Administration, Qazvin Branch, Islamic Azad University, Qazvin, Iran.
کلید واژه: جنگ دوم قرهباغ, راهبرد موازنه, سیاست خارجی ایران, قفقاز جنوبی, کریدور زنگزور.,
چکیده مقاله :
جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰، با ایجاد زلزلهای ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی، موازنه قدرت را به سود محور نوظهور ترکیه-آذربایجان-اسرائیل بازتعریف کرد. این تحول، ایران را با سهگانهای از چالشهای درهمتنیده مواجه ساخت: تهدید انزوای ژئوپلیتیکی از طریق «کریدور زنگزور»، تعمیق حضور نظامی-اطلاعاتی اسرائیل در مرزهای شمالی، و گسترش نفوذ ایدئولوژیک آنکارا. این مقاله با هدف تحلیلی جامع، ابعاد، ابزارها و محدودیتهای راهبرد «موازنه فعال» ایران را واکاوی میکند. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و توصیفی-تحلیلی و بر پایه چارچوب نظری رئالیسم نئوکلاسیک استوار است که کنش دولت را محصول تعامل فشارهای سیستمی و متغیرهای سطح داخلی میداند. یافتهها نشان میدهد ایران پس از دورهای از انفعال، به راهبردی چندلایه شامل دیپلماسی مهارکننده، بازدارندگی نظامی معتبر، و رقابت ژئواکونومیک روی آورده است. با این حال، کارآمدی این استراتژی با موانع جدی داخلی، به ویژه آسیبپذیری اقتصادی ناشی از تحریمها، و عدم قطعیتهای خارجی، نظیر ابهام در نقش روسیه، روبروست. در نهایت، نتیجهگیری میشود که موفقیت پایدار این راهبرد به هماهنگی مؤثر ابزارهای سخت و نرم، مدیریت هوشمندانه ائتلافها، و تقویت بنیه اقتصادی داخلی برای پشتیبانی از یک سیاست خارجی فعال بستگی حیاتی دارد.
The Second Nagorno-Karabakh War in 2020 triggered a geopolitical earthquake in the South Caucasus, reshaping the regional balance of power in favor of the emerging Turkey-Azerbaijan-Israel axis. This development presented Iran with a triad of intertwined challenges: the threat of geopolitical isolation via the "Zangezur Corridor," the deepening of Israeli military-intelligence presence on its northern borders, and the expansion of Ankara's ideological influence. This article provides a comprehensive analysis of the dimensions, tools, and constraints of Iran's "active balancing" strategy. Employing a qualitative, descriptive-analytical approach, the research is grounded in the theoretical framework of Neoclassical Realism, which posits state action as the product of the interplay between systemic pressures and domestic-level variables. Findings indicate that after an initial period of passivity, Iran has adopted a multilayered strategy encompassing deterrent diplomacy, credible military deterrence, and geoeconomic competition. However, its efficacy is confronted by serious obstacles: internally, economic vulnerability stemming from sanctions constrains operational capacities, while externally, Russia's ambiguous role presents significant uncertainties. The sustainable success of Iran's balancing strategy, an essential response to these shifts, is critically dependent on the effective coordination of hard and soft power, astute management of alliances, and, most importantly, bolstering its domestic economic foundation to support an active foreign policy.
دستجردی، حسن کامران، و متقی، افشین. (1390). حضور اسراییل در قفقاز و تاثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران (با کاربرد نظریه بازیها). جغرافیا، 9(28)، 59-80. SID. https://sid.ir/paper/150522/fa
شجاعی, امیررهام و نیاکوئی, سید امیر . (1403). بایستههای سیاستگذاری ایران در قفقاز جنوبی پس از جنگ دوم قرهباغ(2020)؛ با تأکید بر روابط ایران و ارمنستان. سیاستگذاری عمومی, 10(4), 141-154. doi: 10.22059/jppolicy.2024.99831
مشیرزاده، ح. (1395). تحول در نظریههای روابط بینالملل. چاپ دوازدهم. تهران: سمت.
مظفری، م. م.، شربتی، و.، و فلاحتپیشه، ح. (1394). سیاست خارجی ترکیه در قفقاز جنوبی و منافع ایران و روسیه. فصلنامه پژوهشهای راهبردی سیاست، 3(12)، 37-60
میکامه, ایمان , محمدی, حمیدرضا , یزدانپناه, کیومرث و سلیم نژاد, ندیمه . (1403). رویکردها و اهداف ژئوپلیتیکی ایران در قفقاز جنوبی. جغرافیا (نشریۀ انجمن جغرافیایی ایران), 22(83), 21-42. doi: 10.22034/iga.2024.2028738.1305
نجفی سیار, رحمان و ابراهیمی, حامد . (1400). آثار و پیامدهای توافقنامه آتشبس بحران 2020 قرهباغ بر امنیت و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه روابط خارجی, 13(3), 499-532.
Asadov, M. (2023). The" New Great Game" Conflict and Cooperation Area South Caucasus: From Competition to Cooperation between Turkey and Russia. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(2), 1955-1974.
European Council on Foreign Relations. (2022). "The Southern Front: The EU and the Caucasus Corridor." Policy Brief.
Gafarlı, T. (2024). Unlocking the Potential in the South Caucasus: The Zangezur Corridor’s Impact on the Trans-Caspian International Transport Route (Middle Corridor). PERCEPTIONS: Journal of International Affairs, 29(2), 148-173.
International Crisis Group. (2022). Averting a New War Between Armenia and Azerbaijan. International Crisis Group.
IRU. (2024, April 4). The new corridors of global trade. IRU. https://www.iru.org/news-resources/newsroom/new-corridors-global-trade
Kurt, S., & Tüysüzoğlu, G. (2023). Is Nagorno-Karabakh no longer a frozen conflict zone after the 2020 war?. International Journal, 78(1-2), 41-59.
Reuters. (2021). "Iran, Azerbaijan, Turkmenistan Sign Gas Swap Deal." Reuters.
Rose, G. (1998). Neoclassical realism and theories of foreign policy. World politics, 51(1), 144-172.
Taştekin, F. (2020, December 18). How realistic are Turkey’s ambitions over strategic corridor with Azerbaijan? Al-Monitor. https://www.al-monitor.com/originals/2020/12/turkey-russia-iran-conflicting-interests-nagorno-karabakh.html
