نشانه‌شناسی عواطف و احساسات افراسیاب در شاهنامۀ فردوسی بر اساس رمزگان رولان بارت

محورهای موضوعی : زبان و ادبیات فارسی

خدایار مختاری ¹ , امیرحسین جنتیان ² , فاطمه صادقی ³

1 - گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2 - گروه برنامه‌ریزی درسی، واحد میمه، دانشگاه آزاد اسلامی، میمه، ایران
3 - آموزش و پرورش ناحیۀ 2، اصفهان، ايران

تاریخ دریافت : 1404/02/12 تاریخ پذیرش : 1404/03/27 تاریخ انتشار : 1404/04/01

کلید واژه: اسطوره, نشانه‌شناسی, شاهنامۀ فردوسي, افراسياب, رمزگان بارت.,

چکیده مقاله :

به اعتقاد رولان بارت هر متنی از به هم بافته شدن پنج رمزگان برای ایجاد دلالت‌های متنی شکل می‌گیرد: رمزگان هرمنوتیکی، رمزگان معنایی، رمزگان کنشی، رمزگان نمادین و رمزگان فرهنگی (ارجاعی). با بازگشایی این رمزگان‌ها می‌توان معنای درون متنی را دریافت کرد. در این جستار شخصیت پیچیدۀ افراسیاب (مثبت و منفی) بر پایۀ رمزگان رولان بارت بررسی و تحلیل شده است. از افراسياب توراني در شاهنامه در 6595 بيت یاد شده است. آنچه افراسياب را از دیگر شاهان شاهنامه متمايز كرده، القاب و اوصافي مانند افسونگر، اژدها، ترك تيره‌روان، ترك بدگوهر، ترك بدپيشه، ديو، سركش، كم‌خرد، ناجوانمرد، مرد شوم و مرد اهريمني است که به او داده‌اند و کمتر پژوهشگران به صفات مثبت او همچون فره‌مندی، مهربانی و علاقه به هم‌نوع توجه کرده‌اند. اشارۀ مختصر به اين صفات براي روشن‌شدن ابعاد شخصيتي افراسياب در شاهنامه ضروري است. از اين‌رو مي‌توان صفات افراسياب را با كمي اغماض، به دو دستۀ 70% منفی و 30% مثبت تقسيم كرد. در اين جستار، نویسندگان بر پایۀ نشانه‌شناسی، به رمزگشایی عواطف و احساسات افراسياب- که هم صفات مثبت است و هم صفات منفی- منطبق بر نظریات رولان بارت بر اساس سه رمزگان هرمنوتیک، معنایی و کنشی از رمزگان پنج گانه خواهند پرداخت.

چکیده انگلیسی:

According to Roland Barthes, every text is formed by the interweaving of five codes to create textual implications: hermeneutic codes, semantic codes, action codes, symbolic codes, and cultural (referential) codes. By opening these codes, one can receive the meaning within the text. In this essay, the complex character of Afrasiab (positive and negative) has been examined and analyzed based on Roland Barthes' codes. The life of Afrasiab of Turan in the Shahnameh is paralleled with the era of kings such as Nozar, Zotahmasb, Gershasp, Keyqabad, and stories such as the story of the war of Hamavaran, Sohrab, Siavosh, Keykhosro, Froud, Kamus, Khaqan, Ekvan Div, Bijan, Davazdah Rokh, and Jang Bozorg, and his role-playing is depicted in bold and light colors among 6595 verses. An analysis of the verses belonging to the character of Afrasiab prompts a semiotic study of it. Afrasiab's attributes are correctly revealed based on the thoughts of Roland Barthes, the famous French theorist and semiotician (1915-1980). Semiotics is the study of anything that refers to something else, and these signs can appear in the form of words, images, sounds, gestures, and objects. What distinguishes Afrasiab from other kings in the Shahnameh are the titles and descriptions that he has been called in the Shahnameh as Ahriman, Enchanter, Dragon, Dark-hearted Turk, Bad-gouhar Turk, Bad-predatory Turk, Demon, Rebellious, Stupid, Uncouth, Sinister Man, and Demonic Man, and fewer researchers have focused on his positive attributes such as; They have paid attention to generosity, interest, reliance on reason, etc. A brief reference to these traits is necessary to clarify the dimensions of Afrasiab's personality in Shahnameh. Therefore, Afrasiab's traits can be divided into two categories, 70% negative and 30% positive, with some concession. In this essay, the authors will, based on the science of semiotics, decipher Afrasiab's personality in accordance with Roland Barthes' theories, focusing on three of the five codes: hermeneutic, semantic, and action.

منابع و مأخذ:

1. احمدی، بابک (1381). ساختار و هرمنوتیک. تهران: گام نو.
2. اسکولز، رابرت (1398). درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات. ترجمۀ فرزانه طاهری. تهران: آگاه
3. اکو، امبرتو (1378). نشانه‌‌شناسی. ترجمۀ پیروز ایزدی. تهران: ثالث
4. آلن، گراهام (1380). رولان بارت. ترجمۀ پیام یزدان‌جو. تهران: مرکز.
5. آلن، هرت (1388). نشانه‌شناسی کاربردی. تهران: فرزانه.
6. آموزگار، ژاله (1370). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
7. آیدنلو، سجاد (1388). از اسطوره تا حماسه. تهران: سخن.
8. بارت، رولان (1382). لذت متن. ترجمۀ پیام یزدان‌جو. تهران: مرکز.
9. بارت، رولان (1380). مرگ مؤلف. ترجمۀ فرزان سجودی. تهران: فرهنگ اسلام و هنر.
10. بهار، مهرداد (مترجم) (1369). بندهشن. تهران: طوس.
11. بهار، مهرداد (1387). پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: آگه.
12. بیرونی، ابوریحان (1377). آثارالباقیه. ترجمۀ اکبر داناسرشت. تهران: امیرکبیر.
13. پارساپور، زهرا (1383). مقایسۀ زبان حماسی و غنایی با تکیه بر خسرو و شیرین و اسکندرنامه نظامی. تهران: دانشگاه تهران.
14. پورداوود، ابراهیم (1378). یشت‌ها. تهران: اساطیر.
15. پورداوود، ابراهیم (1400). وندیداد. تهران: نشر الکترونیک.
16. تجلیل، جلیل؛ سراج خرمی ناصر؛ داوودنيا، نسرین (1392). شخصیت ضداجتماعی افراسیاب در شاهنامۀ فردوسی. نشریۀ بهار ادب. 6 (20)، 111-130.
17. چندلر، دانیل (1387). مبانی نشانه‌شناسی. ترجمۀ مهدی پارسا. تهران: سوره مهر.
18. حافظ شیرازی، شمس الدین محمد (1326). دیوان. تهران: نشر بنگاه.
19. حمیدیان، سعید (1383). سعدی در غزل. تهران: قطره.
20. خالقی مطلق، جلال (1372). گل‌رنج‌های کهن. تهران: مرکز
21. دبیرسیاقی، محمد (1380). برگردان روایت‌گونۀ شاهنامه فردوسی به نثر‌. تهران: قطره.
22. دوست‌خواه، جلیل (مترجم) (1361). اوستا. تهران: مروارید.
23. رجایی، فرهنگ (1404). جمهوری خردورزی. تهران: نگارستان اندیشه.
24. رستگار فسایی، منصور (1369). فرهنگ نام‌های شاهنامه. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
25. رضی، هاشم (1383). حکمت خسروانی، سیر تطبیقی فلسفه و حکمت و عرفان در ایران باستان از زرتشت تا سهروردی و استمرار آن تا امروز. تهران: بهجت.
26. ژینو، فلیپ (1381). اردای‌ویراف‌نامه. ترجمۀ ژاله آموزگار. تهران: تاریخ ایران.
27. سجودی، فرزان (1401). نشانه‌شناسی کاربردی، تهران: علم.
28. سرکاراتی، بهمن (1382). توران. دانشنامۀ جهان اسلام. تهران: ققنوس.
29. سعدی، مصلح الدین علی بن عبداله (1378). گلستان. تصحیح خلیل خطیب رهبر. تهران: صفی‌علی‌شاه.
30. شعیری، حمیدرضا (1385). تجزیه و تحلیل نشانه-معناشناسی گفتمان. تهران: آگاه.
31. صفا، ذبیح الله (1362). حماسه‌سرایی در ایران. تهران: امیرکبیر.
32. عادل، محمدرضا (1372). فرهنگ جامع نام‌های شاهنامه. تهران: صدوق.
33. عظیمی‌پور، نسیم (1392). دیو در شاهنامه. تهران: سخن.
34. فردوسی، ابوالقاسم (1374). شاهنامه. بر اساس چاپ مسکو به کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.
35. کالر، جاناتان (1381). در جستجوی نشانه‌ها (نشانه‌شناسی، ادبیات، واسازی). ترجمۀ لیلا صادقی، تینا امراللهی. ویرایش فرزان سجودی. تهران: علم.
36. کزازی، میرجلال الدین (1383). نامۀ باستان، ویرایش گزارش شاهنامه فردوسی. تهران: سمت.
37. گردیزی، ابوسعید عبدالحق بن ضحاک بن محمود (1347). زین الاخبار. به اهتمام رحیم رضازاده ملک. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
38. مکاریک، ایرنا ریما (1398). دانشنامۀ نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمۀ محمد نبوی. تهران: آگه.
39. منهاج سراج، عثمان بن محمد (1389). طبقات ناصری تاریخ ایران و اسلام. تصحیح عبدالحی حبیبی. تهران: اساطیر.
40. نرشخی، محمد (1382). تاریخ بخارا. به تصحیح مدرس رضوی. تهران: کارنامه دانشوران ایران و اسلام.
41. یارشاطر، احسان (1368). تاریخ ایران (کمبریج). ج. 3. ترجمۀ حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.