تحلیل داستان پادشاه و کنیزک مثنوی معنوی براساس نظریه روانکاوی ژاک لاکان

محورهای موضوعی : ادبیات تطبیقی (فارسی- انگلیسی)

زهرا باقری ¹ , لطیفه سلامت باویل ² , علیرضا صالحی ³

1 - دانشجوی زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی تهران،ایران
2 - استادیار گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.
3 - استادیار ادبیات ( زبان و ادبیات فارسی ) ،علوم انسانی، آزاد اسلامی تهران جنوب، ایران

تاریخ دریافت : 1403/12/20 تاریخ پذیرش : 1404/04/10 تاریخ انتشار : 1404/12/05

کلید واژه: پادشاه و کنیزک, مثنوی معنوی, مولانا, نظریه روانکاوانه, لاکان.,

چکیده مقاله :

در این پژوهش، داستان "پادشاه و کنیزک" از مثنوی معنوی مولوی با بهره‌گیری از مفاهیم بنیادین نظریه روانکاوانه ژاک لاکان مورد تحلیل قرار گرفته است. هدف اصلی این پژوهش، تبیین ساختار روانی شخصیت‌های داستان و تحلیل پیچیدگی‌های روابط بین‌فردی آن‌ها بر اساس مفاهیم کلیدی لاکان همچون ساحت‌خیالی، مرحله آینه‌، فقدان، ساحت نمادین یا نام پدر، ابژه دیگری کوچک و حیث واقع می‌باشد. با استفاده از ابزار تحلیل گفتمان روانکاوانه، لایه‌های پنهان و ناخودآگاه داستان آشکار شده و تعابیر و نمادهای مختلف آن مورد تفسیر قرار گرفته است. در این تحلیل، به ویژه بر نقش زبان در شکل‌گیری هویت و روابط بین‌فردی در ساختار شخصیت تأکید شده است. این پژوهش با استفاده از روش توصیف و تحلیل محتوا و با رویکردی تطبیقی، به بررسی داستان پادشاه و کنیزک  در پرتو نظریه روانکاوانه لاکان می‌پردازد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که داستان پادشاه و کنیزک، فراتر از یک داستان عرفانی، حاوی لایه‌های پیچیده‌ای از روان‌شناسی شخصیت و روابط بین‌فردی است. با بهره‌گیری از مفاهیم کلیدی لاکان، می‌توان به درک عمیق‌تری از انگیزه‌ها، تعارضات و آرزوهای پنهان شخصیت‌ها دست یافت. با تحلیل مفهوم مرحله آینه‌ای می‌توان به چگونگی شکل‌گیری هویت و احساس خود در شخصیت پادشاه و کنیزک پی برد. همچنین، با بررسی مفهوم نام پدر می‌توان به نقش اقتدار و قانون در روابط بین‌فردی این دو  پی برد و با تحلیل مفهوم ابژه­ دیگری کوچک و حیث واقع می­توان به جنبه‌های مختلف روانکاوی و نقش امیال ناخودآگاه در رفتار شخصیت‌ها دست یافت.

چکیده انگلیسی:

 

In this research, the story of "The King and the Maid" from Molavi's Masnavi has been deeply analyzed using the fundamental concepts of Jacques Lacan's psychoanalytic theory. The main purpose of this research is to explain the psychological structure of the characters in the story and analyze the complexities of their interpersonal relationships based on Lacan's key concepts such as imaginary, mirror stage, loss, symbolic space or the name of the father, another small and real object. Using psychoanalytical discourse analysis tool, the hidden and unconscious layers of the story have been revealed and its various meanings and symbols have been interpreted. In this analysis, the role of language in the formation of identity and interpersonal relationships in the structure of personality is especially emphasized. The findings of this research show that the story of the king and the maid, beyond a mystical story, contains complex layers of personality psychology and interpersonal relationships. By using Lacan's key concepts, we can achieve a deeper understanding of the motivations, conflicts & hidden desires of the characters. By analyzing the concept of the mirror stage, one can understand how the identity & feeling of self is formed in the character of the king & the maid. Also, by examining the concept of the father's name, we can understand the role of authority and law in interpersonal relationships between these two  & by analyzing the concept of another small & real object, we can reach different aspects of psychoanalysis & the role of unconscious desires in the behavior of characters.

منابع و مأخذ:

کتاب‌ها:

پاینده،حسین(1399) نظریه و نقد ادبی:درسنامه ای میان رشته ای،تهران:سمت.#
حبیب،م.آ.ر(1396) نقد ادبی مدرن و نظریه،طاووسی،صحرا،تهران: نگاه معاصر.#
زمانی،کریم(1399) شرح جامع مثنوی معنوی:دفتر اول،تهران:اطلاعات.#
کلیگز،مری(1388) درسنامه نظریة ادبی،سخنور،جلال،سبزیان،سعید،تهران:اختران.#
مولوی،جلال الدین محمّد(1399) مثنوی معنوی،تهران:زوّار.#
مولّلی،کرامت(1387) مبانی روانکاوی لاکان،تهران: نشر نی.#
رساله:

شالچیان،توحید(1402) تصویر منِ ایرانی در داستان معاصر فارسی 1380-1400 برمبنای آرا روانکاوی ژاک لاکان،تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.#
مقاله:

محمودی،محمدعلی،ریحانی فرد،علی اصغر(1391) تحلیل کهن الگویی حکایت پادشاه و کنیزک براساس دیدگاه یونگ،پژوهشنامه ادبیات غنایی،شماره18،صص145-166.#