بررسی دیرینهشناسی عرفاناجتماعی از دیدگاه فوکو با تکیه بر منطقالطیر عطار و مثنوی مولوی
محورهای موضوعی : عرفان اسلامیفاطمه شیخی 1 , محمدرضااسعد اسعد 2 , محسن ایزدیار 3
1 - دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران.
2 - استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران.نویسنده مسئول
3 - استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران.
کلید واژه: عرفان اجتماعی, دیرینهشناسی, میشل فوکو, مثنوی مولوی, منطقالطیر عطار,
چکیده مقاله :
عرفان اسلامی به¬مثابه یک نهاد اجتماعی، در تاریخ اجتماعی ایران، از اهمیت والایی برخوردار است. چنانکه از بدو شکل¬گیری، با بهره¬گیری از تعالیم خاص خود در پی تثبیت گزاره¬های قدرت برآمد و با تأثیر از شرایط سیاسی، مذهبی و اجتماعی، به¬عنوان یک گفتمان قدرتمند، در معادلات اجتماعی، سیاسی و مذهبی در تاریخ ایران نقشی برجسته پیداکرد. مولوی و عطار از جمله ادیبان عارفی هستند که در قالب کلام منظومشان در مثنوی معنوی و منطقالطیر، به بیان اندیشههای اجتماعی خویش، از منظر عرفانی پرداختهاند. پژوهش حاضر، با روش توصیفی- تحلیلی بیان¬میدارد که ساختار قدرت به¬تعبیر فوکویی آن، در عرفان اجتماعی، بر پایه جایگاه پیر و تعالیم لازمالاجرای او تبیین گردیده¬است به¬گونهای که هژمونی قدرت در مقام پیر، با توجه به وجوه تاریخی و معرفتی در عرفان اسلامی در دستگاه نظری و عملیِ سازمانِ خانقاه، منجر به سوژه سازی مرید میشود؛ و پیر نیز، با تکیه بر اصل ولایت و انسال کامل، در حوزه قدرت و در امر راهبردی اجتماعی، دارای جایگاهی شاخص است. کلیدواژه¬ها: عرفان اجتماعی، دیرینهشناسی، میشل فوکو، مثنوی مولوی، منطقالطیر عطار.
An Archaeological Review of Social Theodophy from Foucault’s Perspective based on Mantiq al-Tair and Masnavi of Maulana. Islamic theology, as a social entity, has received great importance in Iranian social history. Molavi and Attar are listed amongst mystic poets who had expressed their social theories from theosophical ideologies in their poetical words. Altair is listed amongst mystic literates who had expressed their social theories from theosophical ideologies in their poetical words. The present Descriptive-analytical study tries to show that authority structure, as Foucault’s interpretation, is defined based on Foucault’s status and his imperative interpretations in a way that Foucault’s predominance hegemony with regards to historical and cognitional aspects of Islamic theosophy leads to Making subject of disciple in the theoretical and practical system of monastery. While the master posses a characteristic status in the realm of authority and social leadership relying on guardianship and self –actualization.
استونز، راب (1388). متفکران بزرگ جامعهشناسی، ترجمه مهرداد میردامادی، تهران، مرکز.
اشرف¬نظری، علی (۱۳۹۰)، تصور فوکویی و پسافوکویی از قدرت، سیاست، دوره ۴۱، ش ۳.
اشمیتس، توماس (1389). درآمدی بر نظریه ادبی جدید و ادبیات کلاسیک، ترجمه حسین صبوری و صمد علیون، تبریز، دانشگاه تبریز.
برتنس، هانس (۱۳۹۴). مبانی نظریه ادبی، ترجمه محمدرضا ابوالقاسمی، تهران، ماهی.
بیات، محمدحسین (۱۳۷۴)، مبانی عرفان و تصوف، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی.
بهیان، شاپور (۱۳۸۹). روششناسی میشل فوکو، علوم اجتماعی، س ۴، ش 8.
حاجلی، علی، فوکو، گفتمان، تحلیل گفتمان، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال دوازدهم، شماره ۴۲، بهار 1395.
خائفی، عباس (۱۳۹۱). بررسی سه قطره خون هدایت بر مبنای نظریه قدرت میشل فوکو، فصلنامه شعرپژوهی، دوره ۴، شماره ۱، ص ۷۲ ـ ۵۹.
دریفوس، هیوبرت؛ پل رابینو (۱۳۸۲). میشل فوکو، فراسوی ساختگرایی و هرمنوتیک، ترجمه حسین بشیریه، تهران، نشر نی.
ریترز جورج ۱۳۸۱ نظریههای جامعه شناسی دردوران معاصر ترجمه محسن ثلاثی تهران علمی.
زرینکوب، عبدالحسین (۱۴۰۱)، جستجو در تصوف ایران، چاپ ۱۲، تهران، امیرکبیر.
..................................(۱۳۹۴)، نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، چاپ ۱۴، تهران، علمی.
زمانی، کریم، (1385)، شرح جامع مثنوی معنوی، تهران، اطلاعات.
شیرازی، محمد (۱۳۸۸)، دیرینه¬شناسی و تبارشناسی فوکو به¬عنوان روشی در مقابل روش¬های تاریخی، پژوهشنامه علوم اجتماعی، سال 2، ش ۴.
عطار نیشابوری، فریدالدین محمد، (1384). منطق الطیر، به اهتمام و تصحیح سید صادق گوهرین، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
غنی، قاسم (۱۳۹۳)، تاریخ عصر حافظ و تاریخ تصوف در اسلام، چاپ ۱۲، تهران، زوار.
فوکو، میشل (1388)، نیچه، تبارشناسی و تاریخ، نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران، نی.
کچوئیان، حسین (۱۳۸۲)، فوکو و دیرینهشناسی دانش، تهران، دانشگاه تهران.
کلگ، استوارت آر (۱۳۸۰) چارچوبهای قدرت، ترجمه مصطفی یونسی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی.
مک¬دانل، دایان(۱۳۸۰). مقدمه¬ای بر نظریه¬های گفتمان، ترجمه حسینعلی نوذری، تهران، فرهنگ گفتمان.
مکاریک، ایرناریما (1398). دانشنامه نظریه¬های ادبی معاصر، ترجمه مهران مهاجری و محمد نبوی، چاپ ششم، تهران، آگه.
ملایی، احمد؛ محمدعلی محمودی و محمدعلی زهرازاده (۱۳۹۶)، نقد فرهنگی رمان مدیر مدرسه جلال آل احمد از منظر گفتمان و نظریه قدرت میشل فوکو، نشریه نقد و نظریه ادبی، دوره ۲، ش ۲.
نوابخش، مهرداد؛ فاروق کریمی،(1388) واکاوی مفهوم قدرت در نظریات میشل فوکو، فصلنامه مطالعات سیاسی، بهار، شماره 3.
