نقش گزاره‏های اخلاقی دین در بررسی دلالت آیات یا روایات فقهی

Subject Areas : Quarterly Sabzevaran Fadak

علیرضا نظری رباطی ^{1 *}

1 - Assistant Professor, Department of Islamic knowledge, Kerman Branch, Azad University, Kerman, Iran

Received: 2025-01-16 Accepted : 2025-12-03 Published : 2025-12-01

Keywords: اخلاق, گزاره های اخلاقی, تعارض, دلالت آیات. ,

Abstract :

آموزه‏های دین مبین اسلام، سرشار از علوم و معارفی است که بسان حلقه‏های یک زنجیر، مأموریت نجات و هدایت انسان‏ها در دنیای مادی را دارند؛‌ و بر اساس آن علوم مختلف در بخش­های متفاوت تدوین شده است دو بخش از آن، متضمّن ارائه‏ی «فقه» و «اخلاق» هستند  پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی در صدد پاسخ به این سوال است که نقش گزاره‏های اخلاقی دین در بررسی دلالت آیه یا روایت فقهی چیست؟ و بعد از تحلیلهای انجام شده باید گفت اخلاق بسان یک ابزار تعالی‏بخش در کنار فقه قرار دارد و در تمامی مراحل تفقه و استظهار، بر مباحث و ادله‏ی فقهی تأثیر می‏گذارد؛که از جمله مهمترین این مراحل در هنگام بررسی دلالت ادله‏ی احکام فقهی است که چهار حالت متصور دارند؛ یا ادله‏ی گزاره‏های اخلاقی از ادله‏ی احکام فقهی قوی‏تر باشد، گزاره‏های اخلاقی مانع انعقاد اطلاق ادله‏ی احکام فقهی شده ونیز باعث انصراف، تقیید و یا برداشت متفاوت از آن ادله می‏شوند.و یا گزاره‏های اخلاقی با احکام فقهی تکافؤ داشته باشند، و شاهد جمع عقلی یا نقلی وجود دارد که در این صورت باید موردی را بر أساس شاهد جمع ـ به جهت این که با حکم عقل یا نقل ضدیّت پیدا کرده است را ـ کنار گذاشت و به دیگر عمل نمود. و یا دو حکم فقهی با یکدیگر در تعارض هستند، گزاره‏های اخلاقی نقش مرحّج بر یکی از آن دو را إیفاء می‏کنند و در فرض چهارم گاهی مؤلفه‏های فقهی بر گزاره‏های اخلاقی تأثیر می‏گذارند و این تأثیر به چند صورت است؛ گاهی موجب تفاوت برداشت از ادله‏ی آموزه‏های اخلاقی می‏شوند؛ 

References:

منابع
* قرآن کریم
* أمیر المؤمنین، علی بن أبی طالب، نهج البلاغه، نسخة معجم، طبع و نشر: مؤسسة النشر الإسلامی، الطبعة: السادسة،1422هـ. ق.
1) ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا، نشر جهان، تهران، 1378ش.
2) ابن شهید ثانی، حـسن‌بن زیـن‌الدین، معالم الأصـول، مؤسسه دارالفکر، قم، 1374ش.
3) آخوند خراسانی، محمّد کاظم، کفایة الاُصول، تحقیق و نشر: مؤسسة النشر الإسلامی، الطبعة: الرابعة، التاریخ:1481 هـ . ق.
4) آشتیانی، میرزا محمد حسن، بحرالفوائد.موسسه التاریخ العربی ،بیروت ،1429ق
5) انصاری، شیخ مرتضی، فرائد الأصـول، مجمع الفکر الإسلامی، قم، چ اول، 1377ش.
6) بهبهانی، محمدباقر، مصابیح الظلام، مؤسسه علامه وحید بهبهانی، قم، 1424ق.
7) بوسلیکی،حسن،تعارض اخلاقی و دانش اصول فقه،پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی،قم،چاپ اول1391.
8) جوادی آملی، سرچشمه‏ی اندیشه، مرکز نشر اسراء، قم، چ پنجم، 1386ش.
9) جوادی‌آملی، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن.مرکز نشر اسراء،قم،1378
10) خوئی، سید‌ ابوالقاسم، مبانی‌ العروة‌ الوثقی، کتاب النکاح. ناشر: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی إیران ـ قم،1428
11) خوئی، سیدابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه. دار احیاء التراث، بیروت، 1403ق.
12) ری‌شهری، محمد، میزان‌الحکمة.انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی،قم ،1362ش
13) سعادت‏ پرور، علی، راز دل، نشر احیاء کتاب، تهران، 1386ش.
14) سلطانی، محمدعلی، اهداف دنیوی فقه.انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی،قم ،1388
15) شهید ثانی، کشف الریبة فی احکام الغیبة. موسسه المعارف الاسلامیه،قم،چاپ اول،1380
16) شهید ثانی،زین الدین بن علی، مسالک الافهام.موسسه المعارف الاسلامیه،قم،چاپ اول،1380
17) شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، هدایة الامة الی احکام الأئمة، آستان قدس رضوی، مشهد، 1414ق.
18) شیخ حرّ عاملی، محمّد حسن، وسائل الشیعة، الناشر: الأمیرة، بیروت ـ لبنان، الطبعة: الاولی، التاریخ:1431هـ . 2010م.
19) ضیائی‏فر، سعید، مقاله: گونه‏های تأثیر اخلاق در فقه، مجله تخصّصی کاوشی نو در فقه، شماره 64، تابستان 1389ش.
20) طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، نشر شریف رضی، قم، 1412ق.
21) طوسی (شیخ طوسی)، محمدبن الحسن، الاستبصار، درالکتب الاسلامیه، تهران، 1390ش.
22) عالم‌زاده نوری، محمد، استنباط حکم اخلاق از متون دینی.انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم . چ اول ،1396
23) عاملی (شهید اول)، محمدبن مکی، اللمعة الدمشقیة، داراحیاء التراث، بیروت، 1410ق.
24) عاملی، بهاءالدین محمد بن حسین، زبده الاصول. نشر مرصاد، چ اول ،1381
25) عاملی، شیخ حر محمدبن حسن،وسائل الشیعه، موسسه آل البیت (ع) قم ،1409 ق
26) قابل، احمد، مقاله اخلاق بر فقه ارجح است، روزنامه اعتماد ملی، شماره 1771.
27) قاضی‌زاده، کاظم، مقاله توسعه فقه به حریم اخلاق، نشریه قبسات، شماره 53.
28) کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1407ق.
29) لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، دارالحدیث، قم، 1376ش.
30) محفوظی، عباس، اخلاق اسلامی. انتشارات مشهور ،قم ،چ دوم ،1390
31) مشکینی، میرزا علی، اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها، نشر الهادی، قم، چاپ ششم، 1416ق.
32) مظفر، محمدرضا، اصول الفقه.موسسه اسماعیلیان،قم،1405
33) مفید (شیخ مفید)، محمدبن محمد، المسائل السرویة، کنگره شیخ مفید، قم، 1413ق.
34) مکارم شیرازی، ناصر، فقه الشرکة، درس 134.
35) مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، انتشارات مدرسه امام امیرالمؤمنین، قم، 1424ق.
36) موسوی خمینی (امام خمینی) سید روح الله، المکاسب المحرمه.تحقیق:مجتبی تهرانی،موسسه اسماعیلیان.قم. چاپ سوم.1368ش.
37) موسوی خمینی (امام خمینی)، سید روح الله ، صحیفه‏ی امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1378ش.
38) موسوی خمینی (امام خمینی)، سید روح الله، آداب الصلوة، مؤسسه چاپ و نشر عروج، تهران، چاپ چهارم، 1366ش.
39) موسوی خمینی(امام خمینی)، سید روح الله، تهذیب الاصول. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1378ش.
40) نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ هفتم، 1404ق.