آبنماها در کوشک باغ های اندلس از الزهراء تا الحمراء
الموضوعات : تاریخ و تمدن اسلامی
عفیفه خدنگی
1
(کارشناس ارشد گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران)
عبدالرحیم قنوات
2
(دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران)
الکلمات المفتاحية: باغ اسلامى, کوشک عبدالرحمن, الزهراء, الحمراء, معماری اسلامی,
ملخص المقالة :
آب در معماری میتواند علاوه بر رفع ضروتها و نیازها اهمیت تزیینی داشته باشد و به زیباسازی و تکمیل عناصر بنا کمک کند. در کوشک باغهای اندلس آب یکی از مهم ترین عناصر تزیینی بنا بوده است و دراشکالی چون حوض، فواره و نهر با طراحیهای بدیع و زیبا به کار گرفته میشده است. بررسی های به عمل آمده از سده چهارم تا نهم هجری/دهم تا پانزدهم میلادی نشان میدهد که در این منطقه سبک هایی خاص با موضوع طراحی آب به کار رفته که در عین کاربردی بودن اهمیت تزیینی و نمادین داشته است. این سبک ها از قرن چهارم/دهم در بناهای الزهراء بهکار گرفته شده و از آنجا به کاخهای الحمراء رفته است.درپژوهش حاضر علاوه بر معرفی این سبکها، نگاهی مقایسه ای به تغییرات و تحولات زیبایی شناسانه ای که در طول این دوره زمانی در طراحی این عناصر به وجود آمده، انداخته ایم. کوشک باغ هایی که در فاصله زمانی میان این دو مجموعه بنا احداث شدند، همچون واسطهای این دو دوره را به هم پیوند زده اند.
کتابشناسی
ابن زیدون، دیوان ابن زیدون و رسائله، تحقیق علی عبدالعظیم، مکتبة نهضة مصر بالفجالة، 1957م.
باروکاند، ماریانه، بدنورتس، آخیم، معماری اسلامی در اندلس، ترجمه فائزه دینی، تهران، فرهنگستان هنر، 1386ش.
بلر، شیلا، بلوم، جاناتان، هنر و معماری اسلامی(2)، ترجمه یعقوب آژند، تهران، سمت، فرهنگستان هنر، 1381ش.
بوتشیش، ابراهیم القادری، «جمالیة فی المنشآت المعماریة المائیة بمدینة غرناطة»، الموتمر العلمی الدولی بعنوان: «الفن فی الفکر الاسلامی»، سعید بن حمادة، عمان، اردن، المعهد العالمی للفکر الاسلامی، 1433ﻫ/2012م.
پرایس، کریستین، تاریخ هنر اسلامی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ2، تهران، انتشارات امیرکبیر، 2535 شاهنشاهی.
جعفری، بهرام، «الحمراء چشماندازی از تمدنی عظیم»، کیهان فرهنگی، ش111، سال یازدهم، تهران، تیر73.
الجمل، محمد، «منشآت سلاطین بنی نصر فی قصور الحمراء»، المعهد المصری (دراسات الاسلامیة مدرید)، العدد 28، السنة 1996م.
دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، دانشگاه تهران، سازمان لغت نامه، 1337ش.
داندیس، دونیس اِ، مبادی سواد بصری، ترجمه مسعود سپهر، سروش، تهران، 1390ش.
الذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، ط2، دارالکتاب العربی، بیروت، 1413ﻫ /1993م.
زکی، یعقوب(جیمز دیکی)، «باغ اسپانیایی- عربی: توضیحاتی درباره گونهشناسی»، ترجمه محمد تقی اکبری، میراث اسپانیای مسلمان، زیر نظر سلمی خضرا جیوسی، گروه ترجمه زبانهای اروپایی، چ1، بنیاد پژوهشهای آسان قدس رضوی، 1380ش.
فتح بن خاقان، قلائد العقیان، بی جا، بی تا.
مَقَری التلمسانی، احمد بن محمد، نفح الطیب من غصن الاندلس الرطیب، دارالفکر، بیروت، 1419م.
مور، چارلز، و، آب و معماری، ترجمه هدی علم الهدی، سازمان میراث فرهنگی کشور، معاونت فرهنگی و آموزش، 1381ش.
Golomberk, Lisa, “From Timur to Tivolil: reflections on Il Giadino All Italiana”, Muqarnas, Necipoglu, Gulru, V.15, Brill NV, Leiden, The Netherlands, copyright 1001.
Lehrman, Jonas, Eaethly Paradise(Garden and Courtyard in Islam), Berkeley and Los Angeless,University of California Press, 2019.
Tabbaa, Yasser, “The Medieval Islamic Garden: Typology and Hydraulics”, Garden History: Issues, Approaches, Methods, John Dixon Hunt, Washington, Harvard University, 1992.
منابع تصاویر و نقشهها
www.alhambradegranada.org/en/info/placesandspots/courtofthemyrtles.asp.(2013/2/26)
www.artencordoba.co.uk/MADINAT-AL-ZAHRA/Medina-Azahara-Cordoba-Archeological-site-pool-house.html. (2011/1/24)
www.essential-architecture.com/SP-GR/GR-006.htm(2016/12/01)
http://gardenin.ru/islamic_gardens.html.(2011/7/12)
www.martingracephotography.com/?search=Nasrid+dynasty. (2013/3/17)
www.photaki.es/foto-jardin-del-crucero-casa-de-la-contratacion-sevilla_303803.htm
www.pinterest.com/anachelista/al-andalus-las-invasiones-almor%C3%A1vides-almohades-y(2016/12/01)
www.qantaramed.org/qantara4/public/show_document.php?do. (2010/12/9)
http://rolfgross.dreamhosters.com/Islam-Web/Chapter3103.htm. (2012/12/13)
http://en.wikipedia.org/wiki/Court_of_the_Lions
Lehrman, Jonas, Eaethly Paradise(Garden and Courtyard in Islam), Berkeley and Los Angeless,University of California Press, 1980.
Tabbaa, Yasser, "The Medieval Islamic Garden: Typology and Hydraulics”, Garden History: Issues, Approaches, Methods, John Dixon Hunt, Washington, Harvard University, 1992.
نقشه 1. الزهرا، کوشکها و حوضهای تصویر1. الحمرا، حیاط ریاحین، حوض رو به کوشک
قصر عبدالرحمن
تصویر2. اشبیلیه، کروثرو، حوض مرکزی. نقشه 2. حوضهای مرکزی در الحمراء :
1. حیاط شیران و حیاطهای پیرامونی،
2. صحن ریاحین، 3. باغ داراکسا(لندراجا)،
4. تالار ابن سراج، 5. تالار دوخواهران
تصویر3. حوضچه فواره در حیاط ریاحین تصویر4. الحمراء، ارتباط فضای داخلی و خارجی بنا با کمک کانالهای آب
تصویر5. الحمراء، جوی باریک آب تصویر6. الحمراء، نهرهای چهارگانه در حیاط شیران
در کف تالار ابن سراج
نقشه 3. شمال شام، کانالهای چهارگانه در قلعه صهیون
سیر تحول آبنماها در کوشک باغهای اندلس
از الزهرا تا الحمرا
مقدمه
در اندلس به دلیل وجود تابستانهایی گرم، مجموعهای از کوشکهای ییلاقی ساخته شده بود که بهترین نمونههای آن را میتوان در الزهرا، شهرِ عبدالرحمن ناصر(300-350ق/912-961م) و بعدها در غرناطه یافت. در این کوشکها آب و باغ مهمترین عناصری بودند که علاوه بر خنک ساختن محیط و رفع نیازهای رفاهی، اهمیت زیباییشناسانه فوقالعادهای به فضا داده بودند. چنانکه نمونه آن را در باغهای موجود در سایر سرزمینهای اسلامی نمیتوان یافت.
آب با طراحیهای بدیع و متنوع نقشی اساسی در تکمیل و تزئین فضاهای داخلی و خارجی داشت. انواع حوضها، فوارههای زیبا و کانالهای آب با تاثیر از باغ ایرانی و بهشت قرآنی خودنمایی میکرد. در عین حال کوشک باغهای اندلسی فاقد اسناد و مدارک مصور است و پژوهش در این خصوص بیشتر مبتنی بر آثار باقیمانده و تحقیقات باستانشناسان و محققان باغ اسلامی است.
1.دریاچههای مصنوعی و جزیرهها
یکی از طرحهای زیبای آب که بیشتر برای فضاهای وسیع و باز مناسب بود، احداث استخری بزرگ به شکل یک دریاچه بود. این دریاچهها میتوانستند هم نیازهای رفاهی را برطرف کرده و هم زیبایی فضا را تکمیل کنند. آبگیرهای بزرگ به جهت برخورداری از پهنه وسیع آب طرح بصری درخشانی را پدید میآوردند که چشم هر بینندهای را به سوی خود جلب میکرد. گردش رنگ آبی و درخشش یک آبگیر بزرگ در فضای ساختمانهای آجری، سنگی یا نماهای مرمری، از نظر طراحی ساختمانی و ترکیب رنگهای مختلف اهمیت زیادی داشت. یکی از طرحهای جالب برای نزدیک شدن به سطح وسیع آب، احداث بنا در میان آب بود. این طرح که شباهت زیادی با جزیرهها در طبیعتِ واقعی داشت، از همان ابتدا در معماری اسلامی مورد توجه قرار گرفت.
در مدینهالزهرا حوضهایی متعدد و بسیار بزرگ وجود داشت، تا جاییکه روزانه به 800 قرص نان یا بیشتر برای تغذیه ماهیان موجود در حوضهای قصر نیاز بود.1 به علاوه توصیفات شاعرانی چون ابنزیدون(394-463ق/1003-1070م) از حوضهای اسپانیا گواه بر عظمت و بزرگی آنهاست.2 بزرگی این حوضها امری طبیعی به نظر میرسد، زیرا متناسب با فضاهای بسیار وسیع کاخها و شهرهای آن زمان بوده است.
در مهمترین بخش از سایت باستانشناسی الزهرا، یعنی کوشکباغ عبدالرحمن تالاری وجود داشت که هماکنون به سالن ریکو3 معروف است. ایوان طاقدارِ این تالار بر حیاطی مشرف بود که در آن دو محور در یک باغ بزرگ با یکدیگر تلاقی کرده بودند. در محل برخورد محورها، کوشکی کوچک قرار داشت که از چهار جهت رو به آب بود. حوضهایی عمیق در جانب شرق، غرب و جنوبِ کوشک و حوضی دیگر، بزرگتر از سه حوض قبلی، در جانب شمالی قرار گرفته بود. بدین ترتیب کوشک کوچک همچون جزیرهای در میان آب به نظر میرسید. حوض بزرگ شمالی چهارگوش بود و در میان کوشکِ جزیره مانندِ کوچک و کوشک بزرگترِ عبدالرحمن و تالار ریکو قرار میگرفت(نقشه 1). تصویر کوشک کوچک و قصر بزرگ در این حوض بزرگ منعکس میشد و بر شکوه آن دو بنا میافزود.4 در طراحی این حوضها و کوشکها و دیگر عناصر بنا به تناسب هندسی و تقارنِ اشکال توجه زیادی شده بود. در آنجا مهمترین عناصری که حس تقارن را به وجود میآوردند حوضها بودند.
|
ظاهرا از آنجا که برای احداث طرح جزیره به فضایی بزرگ و منبع ذخیره آب فراوان نیاز بود، در کوشکباغهای بعدی اندلس که تقریبا همگی حیاطهایی کوچک داشتند، این طرح تکرار نشد.
2.حوض برابر عمارت
تفاوت حوضها و آبگیرها با دریاچههای مصنوعی در این بود که آنها اشکالی کوچکتر از تزئینات آبی را شکل میدادند. در حوضها پهنه آب به طور کامل از یک نقطه بنا دیده میشد و به راحتی میشد به دور آنها قدم زد. یکی از شیوههای طراحی اینگونه حوضها در بناها، قرار دادن آن در مقابل یک عمارت بود. این طرح معمولا در کاخها و کوشک باغها دیده میشد و در آن معمولا حوضی بزرگ و گاه کوچک، رو به نمای اصلی آن قرار میگرفت. اهمیت این طرح را میتوان چنین برشمرد:
2-1. خاصیت آیینهای آب و انعکاس ستونها و تزئینات عمارت در آب. این شیوه در فضاهای کوچک موجب رهایی از تنگنا و در فضاهای بزرگ منجر به ایجاد حس آرامش میشد. به علاوه در بسیاری از ساعات روز به سبب بازتاب تصویر آسمان و گیاهان اطراف حوض در آب، ترکیبی از رنگها خصوصا آبی و سبز ایجاد میشد که در کنار فضای خاکی و بی روح ابنیه جذابیت بیشتری داشت.
2-2. چشم انداز آب از درون کوشک یا عمارت. صاحبان کوشک یا میهمانان میتوانستند با ایستادن یا نشستن روی تراس یا ایوان، پهنه وسیع آب و گلها و گیاهان پیرامونشان را ببینند.
در محوطه کوشک باغ عبدالرحمن، حوض بزرگ شمالی، چهارگوش بود و تا جلوی تالار ریکو کشیده شده بود. تصویر ایوان این تالار در آب حوض منعکس میشد.6 ایوان از طریق 5 طاق بر این حوض عمیق و کل چشم انداز باغ اشراف داشت. همین حوض از سوی دیگر در مقابل کوشکی کوچکتر که با سه حوض در سه جهت دیگر احاطه شده بود قرار میگرفت. در اینجا حوضها آشکارا بر محور بصری تاکید کرده7 و با طرحهای چهارگوش تناسبی قوی با کوشکها و کل فضا برقرار کرده بودند. این تالار که از زمان عبدالرحمن تا حکم دوم محلی برای مراسم و مهمانیهای سیاسی بود، بین سالهای 341ق/953م و 346ق/957م ساخته شد و بهترین نمونه از کوشکهایی بود که پیرامونشان به سمت آب و باغ و یک چشم انداز باز میشد.
مقرّ بنی هود(431-540ق/1039-1147م) در سرقسطه،8 جعفریه نام داشت. در آنجا باغی از آثار مقتدر هودی (438-474ق/1047-1081م)وجود داشت که در آن حیاطی مستطیل و بزرگ به شکل یک میدان طراحی شده بود. در دو انتهای این حیاط یعنی در دو ضلع کوچکتر میدان دو مجموعه عمارت ساخته بودند که رواقها و تالارهای آن رو به حیاط بود. حوضهایی به صورت قرینه در مقابل آنها وجود داشت که آشکارا با هدف انعکاس نقوش رواقها طراحی شده بود.9 در مقایسه با نمونههای الزهرا، در اینجا حوضها کوچکتر شده بودند و به قرینه در دو سمت حیاط قرار داشتند.
در سال 1343ق/1924م باغی متعلق به مرابطان(448-541ق/1056-1147م) در قصری در دشت مرسیه کشف شد. این کاخ که پیوندی میان باغهای قدیمیتر و باغهای قرن هشتم در غرناطه برقرار میکرد، منسوب به یکی از رؤسای قبایل به نام ابن سعد بن مَردَنیش(م572ق/1172م) بود. ابن سعد کسی بود که در برابر موحدان ایستادگی کرد. طرح آن قصر، مستطیل شکل بود و از هر دو جهت طولی و عرضی به دو نیم شده بود. محور اصلی بر کوشکهای انتهایی تکیه داشت و ظاهرا در جلوی آنها حوضهایی ساخته شده بود. در آنجا نیز حوض کوچکتر شده و به صورت چشمهای در پناه یک کوشک درآمده بود.10
غرناطه مقر بنینصر یا بنواحمر(627-897ق/1230-1492م) شامل دو مجموعه کوشک به نامهای الحمرا و جنهالعریف بود.11 یوسف اول(733-755ق/1333-1354م) و محمد پنجم12 کسانی بودند که بناهای مهمی را در مجموعه الحمرا ساختند ولی تقریبا همه فرمانروایان بنی نصر از خود یادگارهایی در این مجموعه به یادگار گذاشتند. قدمت جنهالعریف نیز به ثلث نخست قرن هشتم (احتمالا 719ق/1319م) برمیگشت. در الحمرا و جنهالعریف به طور کلی حوضها محوری، آرام و وسیع بودند تا هم دو ضلع ایواندار کوشکها را در خود منعکس کنند و هم اتاقهای اطراف را در طول تابستان خنک سازند. در واقع از ویژگیهای منحصر به فرد این کاخها پیوند شاخص تالارهای پذیرایی با آب و باغ بود. این ویژگی ادامه همان طرحی بود که از تالار ریکو و در واقع از نیمه قرن سوم در سامرا شروع شده بود. در کاخهای گوناگونی از دوره ملوکالطوایف13 که چند نمونه از آنها را مثال زدیم، همین مضمون با آراستگی بیشتر به کار گرفته شد، تا اینکه در الحمرا و جنهالعریف به اوج زیبایی و کمال رسید.14
تصویر1. الحمرا، حیاط ریاحین، حوض رو به کوشک.
|
بقایای مجموعه مهم دیگری نیز بر بالای باغ پارتال21 که دقیقا در کنار این حیاط واقع شده، وجود دارد. پارتال زمانی بخشی از کاخ یوسف اول بود. در آن زمان برج پارتال بر فراز حیاطی اندرونی با حوضی مستطیل شکل و بزرگ سربرآورده بود.22 در حال حاضر از برج خبری نیست، اما بقیه عناصر پیرامونی از جمله طاقها در حوض بزرگ بازتاب پیدا کرده است و جزو زیباترین بخشهای الحمرا به حساب میآید.
قصر شنیل23 در حومه غرناطه نیز از این نوع بود. این قصر مشرف بر رودخانه شنیل در ناحیه شمال شرقی غرناطه با باغ و حوضی بزرگ به ابعاد 121 در 28 متر برای آبیاری ناحیهای وسیع بود. به علاوه حوضی داشت که بنای قصر کوچک در آن انعکاس مییافت. این آبنما برای نمایشهای آبی که نوعی تفریح متداول نزد پادشاهان مغربی بود، استفاده میشد.24 قدمت تزئینات این قصر به زمان یوسف اول نصری(733-755ق/1333-1354م) برمیگردد.25
3.حوض مرکزی
از نظر بصری قرار گرفتن یک حوض یا برکه در مرکز فضایی چهارگوش اهمیت زیادی دارد. اگر در فضایی مربع یک عنصر در محلی جز مرکز آن قرار گیرد، منجر به حس تنش بصری میشود. از آنجا که مربع دارای فضایی مربع در طرفین است، در نتیجه عنصر میانی آن، ساکن و متعادل است و تعادل فضای پیرامونیاش را تضمین میکند. هیچ عنصری مثل یک آبنما نمیتواند چنین اهمیت و قابلیتی داشته باشد که در مرکز یک فضا طراحی شود ولی دست و پا گیر نشود، چراکه حوض از سطحی افقی برخوردار است و جلوی دید عناصر اطرافش را نمیگیرد. از سوی دیگر چون آب در بنا عنصری شاخص و مورد نیاز به حساب میآید، باید از همه طرف قابل رویت باشد. بهترین مکان برای پاسخ به این نیاز مرکز ثقل طراحی عناصر است.
در حفاریهای الزهرا محلی به نام حوضخانه، احتمالا متعلق به دوره حکم دوم(350-366ق/961-976م)، کشف شده است. این بخش، ساختمانی مجزا در گوشه غربی باغ بوده که به احتمال زیاد تاریخ احداث آن به همان دوره اولیه ساخت الزهرا برمیگردد. در آنجا یک حوض بزرگ و چهارگوش در مرکز حیاطی چهارگوش با مساحتی برابر و کاملا منطبق با حوض قرار گرفته بود و اتاقهایی با طاقهای گشوده پیرامون آن شکل گرفته بودند. این حوض بزرگ با دیگر حوضهای باغ نیز مرتبط بود.26
در دورههای بعد در کوشک باغهای اسپانیایی یکی از فضاهایی که حوضها در آن جاسازی میشد، محل تقاطع معبرها و خیابانها بود. تقاطع معبرها در واقع مرکز فضای حیاط یا باغ بود. نخستین نمونههای این طرح پس از الزهرا، در اشبیلیه یا سیویل27 دیده شده است. یکی از کوشک باغهای اشبیلیه، کروثرو28 بود که بر روی بقایای باغ دیگری از قرن پنجم ساخته شده بود. این باغ بخشی از کاخ المبارک متعلق به سلطان شاعر معتمد بن عبّاد(431-487ق/1040-1095م) بود29 که رافائل مانزانو30 آن را کشف کرد. در آنجا خیابانها به صورت محورهای عمود بر هم بر باغچهها اشراف داشتند. در وسط این خیابانها درست در محل تقاطع معبرها حوضی با رویه سنگی قرار گرفته بود.31 (تصویر2) احداث این کانالهای برجسته شده بر محورهای بصری تاکید و نقطه مرکزی باغ را معین میکرد. با این شیوه بر طرح چهارقسمتی باغ که ترکیب اصلی طراحی حیاط بود تاکید میشد. در طرح چهارباغ، حوض مرکزی یکی از عناصر کلیدی بود. حوض کروثرو در تناسب با باغچههایش بسیار کوچک بود و گویی این حیاط، طرحی مینیاتوری از چهارباغ را در تابلویی رو به کوشک ارائه میکرد.
|
حیاط کوشک باغهای الحمرا تداوم طرحی بود که از الزهرا و در واقع از باغهای ایرانی شروع شده بود. در واقع همه اشکال متنوع زیباییشناسانه آب در دورههای قبلی که در باغها و ابنیه جلوهگر شده بود به الحمرا خصوصا صحن شیران منتهی میشد. حوضهای مرکزی نقش مهمی در این حیاط و سایر بناهای الحمرا داشت. در حیاط شیران و تالار دوخواهران و تالار ابن سراج در شمال و جنوب آن و حتی در ایوانهای غربی و شرقی این حیاط حوضهایی مدور و کوچک متناسب با اندازه و فضای کلی درست در مرکز فضایی مربع شکل تکرار شده بود. با نگاهی به پلان مجموعه شیران، تقارنی که با کمک این حوضهای مرکزی به وجود آمده، جلب توجه میکند. طرح مینیاتوری حوضها حکایت از جنبههای نمادین و تزئینی آنها میکند.(نقشه2)
نقشه 2. حوضهای مرکزی در الحمرا : 1. حیاط شیران و حیاطهای پیرامونی، 2.صحن راحین، 3. باغ داراکسا(لندراجا)، 4. تالار ابن سراج، 5. تالار دوخواهران
|
در اندلس فوارهها از جنبه زیباییشناسی اهمیت زیادی داشتند. از قرن 5ق/11م در دوره ملوک الطوایف، حاکمان عرب اسپانیا به ساختن فوارهها علاقه داشتند. در این دوره گاهی فوارههایی تزئینی با نامهایی خاص ساخته میشد. برای نمونه در کاخ امیری عرب به نام ابو یحیی محمد بن معن بن صمادح(429-484ق/1038-1091م) ملقب به معتصم که در المریه قدرت را به دست گرفته بود، فوارههایی از این قبیل وجود داشت. او در قلعه المریه کاخی مشتمل بر چندین باغ ساخت که با فوارههای تزئینی موسوم به صمادحیه احاطه شده بود.33 متاسفانه نه اثری از این فوارهها باقی مانده و نه توصیفی از آن موجود است. تنها میتوان بر مبنای برخی گزارشهای تاریخی تصویری ذهنی از آنها ارائه کرد.34 به علاوه در موزه شاطبه فوارههای مرمرین زیبایی موجود است که احتمالا به همین دورهها برمیگردد. این فوارههای مرمرین از طرحها و تزئیناتی حیرت انگیز و متفاوت برخوردارند35.
توصیفاتی که درباره شهر غرناطه وجود دارد نشاندهنده اهمیت فوارهها در زیباسازی این شهر و بناهای آن است. در وسط خیابانهای غرناطه فوارههای زیبایی کار گذاشته شده بود که از آنها آب میجوشید. این شهر به وفور اینگونه فوارهها که هم جنبه مصرفی، هم زیباییشناسی داشت، معروف بود.36 حیاطهای خانگی نیز مزین به چشمهها، آبهای جاری و درختها بود و در بعضی از آنها فوارههایی بزرگ و زیبا وجود داشت.37 از این همه آنچه به دست ما رسیده تنها آثار موجود در کاخهای غرناطه و برخی کشفیات موجود در موزههاست که گوشهای از شکوه سابق را به نمایش میگذارد.
4-1.فوارههای مایل و عمودی
سادهترین نوع فواره، لولهای است در میان یک حوض که جوششی نرم و آرام به آب میبخشد و آن را از رکود رها میسازد. در صورتی که پرتاب آب در اینگونه فوارهها از ارتفاعی نسبی برخوردار باشد و زاویهای قائم را تشکیل دهد، آن را فواره عمودی مینامند. فوارههای مایل برخلاف نوع عمودی، آب را به شکل یک کمان از بالا به پایین فرومیریزند و حرکت کمی به سمت بالا دارند.
بخش مرکزی مجموعه جنه العریف حیاط اندرونی ساقیه38 بود که پیرامونش را باغهایی دیگر اشغال کرده بود. در مرکز این حیاط که هنوز پابرجاست کانال آب طویلی شبیه به یک حوض مستطیل بزرگ قرار داشت و فوارههایی با ارتفاع زیاد، در دو سمت طولی آن به صورت خطی پشت هم قرار گرفته بودند. فوارههای کنونی ساقیه متاخرند ولی بقایای لولههای زیرزمینی اثبات میکند که در این نقطه همواره فوارههایی وجود داشته است.39 این فوارهها به صورت مایل و کمانی شکل آب را درون حوض سرریز کرده و یکدیگر را قطع میکنند، آب به اطراف پاشیده میشود و باغ را از صدای ریزش آب آکنده میکند.
ارتفاع بلند فوارههای خطی ساقیه در همان دوره اولیه ساخت، بعید به نظر نمیرسد. چنانچه توصیفاتی دیگر مبتنی بر گزارشهای یک فرستاده ایتالیایی به نام ناواگیرو40 نشان میدهد که در یکی از صحنهای پایینی جنهالعریف فوارههایی عظیم با ده ذراع ارتفاع وجود داشته است و قطرات آبش چنان به هر سو میریخته که هر کس به تماشای آن میایستاده نیرویی تازه میگرفته است.41
در معماری بنی نصر(627-897ق/1230-1492م)در الحمرا نوعی فواره وجود داشت که در واقع حوضچه یا کاسهای کوچک بود و از میانش فوارهای ظریف بیرون میزد. این حوضچههای کوچک، شکلی مدور و گاه حلزونی داشتند، بسیار کم عمق بودند و در زیرشان حوضچههایی تخت و مسطح و اندکی فرو رفته در زمین ساخته میشد. گاه در این کاسهها سوراخهایی قرار میگرفت تا مانع لبریز شدن آب شوند.42 گاه نیز آب از لبههای کاسهها سر ریز میشد و همچون پرده ای توری دور تا دور حوض را میپوشاند و تصویری زیباتر پدید میآورد.
تصویر3. حوضچه فواره در حیاط ریاحین.
|
حوضچههای فواره در قسمتهای کلیدی بنا نه تنها ترکیب هندسی و متقارنی را پدید آورده بلکه شور و نشاط زیادی به بنا داده و فضایی سرزنده و روحبخش را پدید آورده بودند. این فوارهها در ترکیب با فوارههای خطیِ دو سمت طولی کانال از نظر بصری ترکیب متقارن و هندسی فوقالعادهای را شکل میدادند.43 نمونههای فراوانی از این نوع حوضچههای فواره در بناها وجود داشت. برای نمونه میتوان به حوضچههای ساخته شده در تالارهای دو طرف حیاط شیران اشاره کرد.
4-2.فواره حیوانی شکل
یکی از باشکوهترین و مجللترین اشکال فواره در معماری اسلامی، نمونههایی بود که از دهانِ پیکره یک حیوان و به ندرت یک انسان بیرون میریخت. در این حالت پیکره یک شیر، عقاب، اژدها و ... ساخته میشد و لولههایی از درون بدن توخالی آن بالا آمده و از دهانش آب را فرو میریخت. این نوع فواره معمولا در کنارههای حوضها نصب میشد و یا بر روی یک دیوار در تالار یا ایوان یک کاخ قرار میگرفت و آب را درون حوض میریخت.
در محل بیت المنام در مجلس شرقی قصر عبدالرحمن ناصر حوض چهارگوش و سبز رنگی نصب شده بود که تزئیناتی بسیار زیبا و عجیب مثل نقوش و تصاویری به شکل سر انسان داشت. یکی دیگر از تزئینات این حوض 12 پیکره حیوانی از طلای سرخ و مرصّع با دُر نفیس به شکل شیر و حیواناتی دیگر مثل غزال، تمساح، کبوتر، عقاب و ... بود که در چهار سوی آن قرار گرفته بود. آب از دهان این مجسمهها به درون حوض میریخت. متولی احداث این عناصر حکم، پسر خلیفه، بود.44
حفاریها وجود چنین پیکرههایی را تایید میکنند و تمثالهایی مفرغی به هیئت جانوران به همراه تعدادی حوض مرمرین بزرگ با قدمت اواخر سده 4 ق/10م و اوایل سده 5ق /11م هماکنون موجود است.45 یکی از اولین آثاری که در حفاریهای الزهرا کشف شده، مجسمه یک کره اسب یا آهو است که به عنوان فواره به کار میرفته است. تاریخ این مجسمه نیمه دوم قرن چهارم /دهم است(پرایس،36). ارتفاع آن 5/51 سانتیمتر است و در موزه باستانشناسی اسپانیا46 نگهداری میشود.47
به علاوه یک فواره شیر از اسپانیا مربوط به قرن ششم یا پیش از آن به دست آمده است. یک نمونه از این مجسمهها که هماکنون در موزه لوور پاریس نگهداری میشود مربوط به قرن ششم یا پیش از آن است. دهان بزرگ این حیوان نشان میدهد که آب با قطر نسبتا زیادی از آن خارج میشده است. این مجسمه برنزی 54سانتیمتر طول و 08/30 سانتیمتر ارتفاع دارد.48
مهمترین و زیباترین مجسمههای فواره در اسپانیا، مجسمه 12 شیر بود که در حیاطی به همین نام در الحمرا قرار گرفته بود و هنوز پابرجاست. درست در مرکز حیاط شیران حوضی مدور ولی کوچک قرار داشت که شیرها چون پایههایی در زیر آن قرار گرفته بودند و از دهانشان آبی باریک جاری میشد. این حوض مزین به کتیبهای از اشعاری منسوب به شاعر اندلسی ابن زَمرَک(م ح 795ق/1393م) بود که در مدح سلطان محمد پنجم سروده شده بود.49 شیرها به احتمال زیاد از کاخ یوسف بن نغز الله، وزیر یهودی آبوس شاه نصر، که وابسته به جامعه بزرگ و با فرهنگ یهودی گرانادا در سده 5ق/11م بوده آورده شده بودند.50 شعری در مدح ابن نغز الله وجود دارد که در آن یک قصر زیبا و با شکوه در الحمرا ترسیم شده است و در آن از چشمه آبی همراه با 12مجسمه شیر سخن میرود.51 این حوض کوچک با شیرهایی بزرگ ولی فوارههایی ظریف مرکزیت عناصر بنا را بر عهده گرفته بود. حضور باشکوه شیرها و صدای آبی که از دهان آنها جاری بود با دیگر عناصر حیاط تلفیق شده و نوعی اتحاد و انسجام به وجود آورده بود که بر فضای حیاط مسلط بود. گویی این همه برای بزرگداشت فوارهها ترتیب داده شده بود.
دو فواره شیر در کنار حوض بزرگ باغ پارتال در کنار جنه العریف وجود داشته است که هنوز پابرجاست. یکی از آنها از یک سو رو به حوض بزرگ و از سوی دیگر رو به ایوانهای پارتال بوده است. گویی به کمک برج پارتال آمده بود تا از آب و باغ محافظت کند. ریزش آب از دهان این شیر در حوض بزرگ پارتال، امواجی مدور و ظریف را پدید میآورده که آرام آرام بزرگتر شده و به سمت عمارت پیش میرفتند و حرکتی بسیار آرام و دلنشین به آب میبخشیدند.
غرناطه نیز چون الزهرا علاوه بر فواره شیر، از فوارههای دیگر نیز برخوردار بود. برای مثال یعقوب زکی که مینیاتوری از باغ اندلسی- اسلامی مربوط به قرن هشتم را دیده است، از تصویر مجسمههایی به شکل سر اسب و احتمالا برنزی در آن سخن میگوید که آب را به داخل حوض بزرگی سرازیر میکردند.52 وی بر این باور است که فوارههای جانوری شکل اسپانیا، نمونههای مشابهی از مجسمههای موجود در ایران را عرضه میکنند.53
5.چرخش نهر در بنا
در کوشک باغهای اندلسی آبیاری به شیوهای صورت میگرفت که آگاهانه موجب تزئین مجموعه باغ و بناها میشد. آب در یک حوضچه مرکزی جمع میشد و از آنجا به کمک کانالها به حیاطها و فضاهای داخلی میرفت. جویهایی که از میان معبرها جریان داشتند، با خطوط مستقیم رسما حدود منطقه را نیز مشخص میکردند54 و با رفت و آمد در تالارها موجب پیوند فضای داخلی با حیاطها و باغها میشدند. علاوه بر کانالهای راستگوش و مستقیم، در قرن 5 و 6 ق/11 و 12م ایجاد نهرهای مارپیچ هم در اسپانیا معمول بود.55
فتح بن خاقان، حَیر الزجالی در قرطبه را یکی از شگفت انگیزترین، زیباترین و کاملترین اماکن میداند. بنا بر توصیف وی، یک نهر آب در آنجا قرار داشته که آب حوض مرکزی را تامین میکرده است. این نهر با حرکتی مارپیچی از میان صحنی از مرمر سفید خالص عبور میکرده است و در مخزنی میریخته که تمام آبها به آن سرازیر میشدهاند.56
از نظر هنری طرحهای شکسته و مارپیچ با حرکات آهسته و شناور، به محیط آرامشی دلنشین میدهند و بیننده را به حرکتی آرام و بدون شتاب در فضا دعوت میکنند. حیر الزجالی نیز احتمالا به سبب برخورداری از محیطی فرحبخش به مکانی برای تفریح ابن خاقان و ابومروان زجالیِ وزیر تبدیل شده بود. ظاهرا ترکیبی مشابه، در کاخ معتصم بن صَمادح(429-484ق/1038-1091م) از خاندان نجبیّه، از ملوکالطوایف اندلس در المریه وجود داشته است. در آنجا آبگذرهای مارپیچ، حوضهای مختلف را به یکدیگر پیوند میدادهاند. بنا بر سخن یعقوب زکی، این سلطان شاعر در یکی از تصنیفهایش آب جاری در باغ خود را به ماری تشبیه کرده که در مسیری پیچاپیچ میخزیده است.57 علاوه بر این دو، در ارگ مالقه نیز قسمتی از بنایی ویزیگوتی وجود داشته که در دوران حکام مسلمان به صورت یک میزاب58 با آبراههای مارپیچ بازسازی شده بود.59
تصویر4. الحمرا، ارتباط فضای داخلی و خارجی بنا با کمک کانالهای آب
|
کانالهای آب در باغهای موجود اسپانیایی خصوصا الحمرا طرحی کلی از اهمیت تزئینی آبهای جاری در بناهای غرناطه را ارائه میدهند. در الحمرا کانالهای مینیاتوری آب عناصری تعیین کننده در طراحی بنا بودند. کانالهای باریک آب از میان رواقهایی با ستونهای باریک گذشته و با عبور از اتاقها به صحن معروف شیران راه مییافتند.(تصویر4) درازی و باریکی خط افقی این کانالها با خط عمودی ستونهای باریک همخوانی داشت. تالار دوخواهران در شمال و تالار ابنسراج در جنوبِ صحن، همگی از این کانالهای باریک آب برخوردار بودند. آب در آنجا به آرامی درون حوضچههای داخل اتاق سرریز میشد و سپس از طریق چندین پلکان کم ارتفاع به حیاط میرسید.(تصویر5) کانال باریک آب در کفپوش بخش میانی پلهها خوابیده و آنها را به دو قسمت مساوی تقسیم میکرد. کسی که از اتاقهای مجاور وارد صحن میشد، میتوانست جریان آب کانالها را مشاهده کند که از میان رواقها گذشته و با گذر از صحن به فوارههای باریکی میرسد و آب را به صورت جریان ملایمی از دهان مجسمههای شیر بیرون میریزد. این کانالها فضای بیرونی و داخلی کاخ را به یکدیگر پیوند میزدند و در نتیجه ایدهای که معماران مسلمان برای چندین قرن آن را به کار میگرفتند تکمیل میشد؛62 حتی محققان غیر مسلمان نیز اقرار دارند که این منظرهها شخص را به یاد بهشت مذکور در قرآن با باغها، چشمهسارها و غرفههایش که نهرهایی در آن جاری است میاندازد.63
یکی از اشکال بسیار زیبای آب در جنه العریف که اوج طراحی آب را نشان میدهد، آبنمای پلکانی است. این آبشار زیبای منحصر به فرد که متعلق به قرن8ق/ 14م بود، در قرن10ق/16م اعجاب مسافران را برمیانگیخت. ناواگیرو فرستاده ایتالیایی که در 933ق/ 1526م به الحمرا، غرناطه و اشبیلیه رفته بود، توصیف کاملی از این پلکان شگفت انگیز دارد.64 متاسفانه ما نتوانستیم این کتاب را بیابیم اما یعقوب زکی در مقاله «باغ اسپانیایی-اسلامی» و بادوکاند در کتاب معماری اسلامی در اسپانیا با توجه به نامههای ناواگیرو اشارهای کوتاه به این پلکان کردهاند. از سوی دیگر نقل قول نسبتا کاملتری را گلومبِگ به نقل از مک دوگُل ارائه کرده است که صحبتهای زکی و بادوکاند را تکمیل میکند65 به علاوه آثاری از این پلکان شگفتانگیز هنوز در جنهالعریف باقی مانده است.
تصویر5. الحمرا، جوی باریک آب در کف تالار ابن سراج.
|
در گذشته حجم آب این پلکانها گاهی چنان افزایش مییافت که آب سر ریز شده و پلهها را میپوشاند و هر کسی را که آنجا بود خیس میکرد. این کار را از روی عمد انجام میدادند تا اسباب شوخی و تفریح رهگذران را فراهم کنند.67 این همه توجه در پیوند دادن انسان با آب و بازی گرفتن آب برای دلخوشی او، یکی از شیوههایی بود که در معماری برای تبدیل کردن فضا به محیطی سرزنده و پویا اهمیت اساسی داشت. آب و باغ از جمله عناصری بودند که به فضاهای مرده و کاربردی که از هیچ عنصر شاخصی برخوردار نبودند روح و سرزندگی میبخشیدند. شاید طراحان آبنمای پلکانی خواسته بودند از این طریق به فضای عملکردی پلهها حیات و زندگی ببخشند. کانالهایی که امروزه بر کناره این پلهها وجود دارد ظاهرا بسیار سادهتر از طرح اولیه آنهاست، اما درک توصیفات موجود را بسیار آسان میکند.
توصیفات ناواگیرو حتی پیش از سال 964ق/1556م که نامههایش منتشر شوند در میان کسانی که او را میشناختند دست به دست شده و بر دوستانش که باغهایی در ونِتو در ایتالیا میساختند تاثیر گذاشت. یکی از این باغها، باغ تیولی در رم ایتالیا بود. در آنجا پلکانهایی وجود داشت که ظاهرا از روی همین پلکانها الگوبرداری شده بود. طبق نظر گلومبگ سیستم زنجیرههای آب در این باغ تحت تاثیر توصیفات ناواگیرو از باغهای اسلامی به آنجا رفته بود.68 طرح زنجیره آب که در معماری اسلامی بسیار رایج بود به معنی جریان آب از کانالها و حوضها و سایر اشکال آب به سمت یکدیگر به شکلی سلسلهوار بود.
6.نهرهای راستگوش و کانالهای متقاطع
یکی از طرحهای معروف در باغسازی اسلامی شیوه چهارباغ بود که ارتباط تنگاتنگی با بناها و کانالهای آب داشت. در طراحی چهارباغ دو محور به شکل خیابانهایی عمود بر هم طراحی میشد و در قسمتهای چهارگانه ای که پدید میآمد باغهایی احداث میگردید. در بهترین حالتِ چهارباغ، نهرها در محورهای باغ قرار گرفته و همدیگر را قطع میکردند. معمولا در محل تقاطع، یک کوشک احداث میشد و در طرحی دیگر کوشک به انتهای محور باغ منتقل شده و در محل تقاطع محورها یک حوض قرار میگرفت. محورهای متقاطع، طرح نهرهای متقاطع را پدید میآورد، اما در برخی از موارد تنها در یکی از محورها نهری مستقیم و طولانی قرار میگرفت که به یک کوشک ختم میشد.
در طراحی کوشکهای اسپانیایی گذر نهرها و تقسیمبندی باغچهها محورهای اصلی و فرعی فضا را به وجود میآوردند. این جویها که در میان معبرهای منظم و راستگوش جریان داشتند، رسما حدود منطقه را نیز مشخص میکردند. همانطور که بنای کاخها از نظمی رسمی با طرحهای متقارن پیروی میکرد، آب و سبزهها نیز به صورت محوری و هندسی آرایش داده میشدند؛ آب به عنوان شریان اصلی به ترکیب مجموعه قوت میبخشید و همچون محوری عمل میکرد که مناظر در اطراف آن شکل میگرفتند. در اسپانیا برخلاف ایران، نمونههای زیادی از طرح چهارباغ باقی مانده که به زعم محققانِ ایرانی و اروپایی، الگوبرداری از باغ ایرانی اند. برای نمونه قصر عبدالرحمن اموی در الزهرا، سه حیاط در الکازار اشبیلیه، حیاط خلوت جنهالعریف و حیاط شیران هنوز موجودند.
در الزهرا-گرچه از طرح چهارباغ برخوردار است- کانالهای آب نقشی محوری و تعیین کننده ندارند بلکه جای خود را به حوضهای چهارگانه دادهاند. بهترین نمونه از کوشک باغهای موجود اسپانیایی در سده 6 و 7ق/12و 13م، قصر المبارک، کاخِ مشهور بنی عباد در اشبیلیه است. این قصر به سلطان شاعر معتمد بن عبّاد (431-487ق/1040-1095م) تعلق داشت. در حیاط خلوت این قصر که حفاری شده بود، فضایی چهارگوش در مقابل یک عمارت وجود داشت. در آنجا کانالهای متقاطعِ آب در یک حوض چهارگوش مرکزی به هم متصل میشدند. باغچهها نسبت به خیابانهای عمود بر هم، یک متر و هشتاد سانتیمتر پایینتر قرار گرفته و آنقدر عمیق بودند که دیوار پیرامونی آنها به شکل طاقگانهایی پیاپی طراحی شده بود. در وسط هر یک از خیابانها کانالهای وسیع متقاطعی وجود داشت. در محل تقاطع دو محور نیز یک حوض کوچک مدور به سبک حوضهای مرکزی قرار گرفته بود.69
باغ کروثرو از سده 6ق/12م نیز بخشی از کاخ المبارک بود. در این باغ خیابانها به صورت محورهای عمود بر هم، پلهای کاملی از آجر و سنگ را تشکیل میدادند و بر باغچههایی با چهار متر و نیم عمق مشرف بودند. کانالهای آب در این خیابانها قرار گرفته بود و در محل تقاطع آنها نیز یک حوض مدور تعبیه شده بود.70
تصویر6: الحمرا، نهرهای چهارگانه در حیاط شیران.
|
بخش مرکزی مجموعه جنهالعریف حیاط اندرونی ساقیه بود که هنوز پابرجاست و حیاطهای دیگر پیرامون آن قرار گرفته بودند.74 حیاط ساقیه به سبب معابر متقاطعش که باغچههای چهارگانه را پدید آورده بود به حیاط شیران شباهت داشت، اما در آنجا تنها یک کانال طویل و مستقیم آب با تاکید قوی بر محور عمودی طرح وجود داشت. طول این باغ سه برابر و نیم عرض آن بود. کانال شاخص آب در وسط این حیاط قرار گرفته و باغچههایی باریک را در کنار آب به وجود آورده بود. این کانال در سرتاسر طول مسیرش دارای فوارههای مایلی بود که آب را درون آن میریختند.75 کانال از هر دو سو تا جلوی ایوان تالارها پیش میرفت و عمیقا با فضای داخلی مانوس میشد. در این اضلاع حوضهایی کوچک از نوع حوضچههای فواره اندلسی نیز قرار گرفته بود.
این نوع حیاط خلوتها یا باغهای اندرونی که معمولا نقشهای مستطیل داشت و سرتاسر حاشیه نهرها را گیاهان تزئینی یا درختهای کوچک میپوشاند، به تدریج، به الگویی برای ساختن باغ در سرزمینهای غربی جهان اسلام خصوصا مغرب اقصی تبدیل شد.
نقشه 3. شمال شام، کانالهای چهارگانه در قلعه صهیون
|
نتیجه
1. در کوشک باغهای اندلسی، آب نقشی مهم در برقراری تعادل بصری و تامین ایده تقارن دارد. حوضها و کانالها با قرار گرفتن بر روی نقاط کلیدی فضا بر محورهای بصری تاکید میکنند. این ایده چنان مقبول بود که در کوشک باغهای قرن هشتم و نهم هجری/چهاردهم و پانزدهم میلادی دیگر خبری از نهرهای مارپیچ نبود و تنها کانالهای مستقیم و حوضهای مدور و چهارگوش در طراحی به کار میرفت.
2. طرح چهارباغ که شالوده طراحی این کوشک باغها بود، تحت تاثیر الگوی ایرانی حیات خود را در اندلس از الزهرا آغاز کرد و در کوشک باغهای قرن پنجم و ششم تا هشتم و نهم ادامه پیدا کرد. طرحهای متقارن، حوضها و کانالها و فوارههای هندسی به خوبی در این الگو جانمایی میشدند و طرحهایی بسیار زیبا را خلق میکردند. نمونههای غرناطه اوج طراحی چهارباغ را به نمایش گذاشتهاند.
3. پیوند شاخص تالارهای پذیرایی و حیاط و باغ مهمترین هدفی بود که از این طراحیها به دست میآمد. این ایده نیز از تالار ریکو و باغ مقابلش آغاز شد و بعدها در کوشک باغهای الحمرا و جنهالعریف به اوج کمال رسید. در این دوره آب با کمک کانالها به فضاهای داخلی وارد میشد و با طرح زنجیره آب از یک حوض به حوضی دیگر و از فوارهای به فواره دیگر منتقل میشد.
4. بازی با آب در غرناطه بیش از همه جا به چشم میخورد. مهمترین جلوه این شیوه، چرخش آب درفضاهای داخلی و خارجی و پیوند زدن عناصر مختلف بنا و منسجم کردن آن بود. بازی با آب در حیاط ساقیه و صحن شیران با فوارههای کمانی و کانالهای آب اهمیت زیادی داشت. پایبندی معماران مسلمان اندلسی به این شیوه بیش از همه در طراحی آبشار پلکانی و خیس کردن عمدی رهگذران به چشم میخورد.
5. علاوه بر بازی با آب، مهمترین عاملی که کوشک باغهای قرن 5 و 6 هجری به بعد را از کوشک عبدالرحمن متمایز میکرد، کوچکتر شدن طراحی آب بود. حوضهای بزرگ الزهرا به مرور به حوضهایی کوچک تبدیل شدند که در مقابل کوشکها پناه میگرفتند. بعدها این حوضهای کوچک در حوضچههای فواره غرناطه متبلور شد. کوشک باغهای غرناطه طرحی مینیاتوری از چهارباغ را در تابلویی زیبا مقابل چشم بیننده قرار میداد. کانالها چنان ظریف و کوچک شده بودند که گاهی تنها چند سانتیمتر عرض و عمق داشتند.
6. در این میان کوشک باغهای قرن 5 و 6 ق/12 و 13 م همچون پلی بودند که سازههای آبی عصر الزهرا را به اشکال آب در عصر غرناطه پیوند میزدند. در باغهای این دوره مثل کوشک باغ جعفریه که یادآور طرح الزهرا بودند، حوضها کوچکتر و قرینه شدند و بعدها با حوضچههای فواره به اوج خود رسیدند. در کروثرو، طرح چهارباغ با حوض کوچک و فواره میانی در حیاطی کوچک مقابل عمارت پیاده شد و چند قرن پس از آن در حیاط ساقیه و حیاط شیران به کمال رسید.
فهرست نقشه ها:
نقشه1. الزهرا، کوشکها و حوضهای قصر عبدالرحمن،
http://www.spanish-architecrure/SP-GR-006.htm,2012/9/7.
نقشه2. حوضهای مرکزی در الحمرا، منبع 17، تصویر شماره 19.
نقشه 3. شمال شام، کانالهای چهارگانه در قلعه صهیون، منبع 17، تصویر شماره 12.
فهرست تصاویر:
تصویر1. الحمرا، حیاط ریاحین، حوض رو به کوشک، http://www.alhambradegranada.org/en/info/placesandspots/courtofthemyrtles.asp,2013/1/16.
تصویر2. اشبیلیه، کروثرو، حوض مرکزی،
Jose Romon Piarro. http://www.photaki.com/.htm.(1023/6/7)
تصویر3. حوضچه فواره در حیاط ریاحین،
http://www.martingracephotography.com /?search=Nasrid+dynasty,2013/3/27.
تصویر4. الحمرا، ارتباط فضای داخلی و خارجی بنا با کمک کانالهای آب،
Dainis Derics. http://www.123rf.com/photo_2637615_famous-lion-fountain-alhambra-castle-granada-spain.html, 2013/1/25.
تصویر5. الحمرا، جوی باریک آب در کف تالار ابن سراج، منبع 16، تصویر شماره 226.
تصویر6. الحمرا، نهرهای چهارگانه در حیاط شیران،
http://en.wikipedia.org/wiki/Court_of_the_Lions.
فهرست منابع:
ابن زیدون، دیوان ابن زیدون و رسائله، تحقیق علی عبدالعظیم، مکتبه نهضه مصر بالفجاله، 1957م.
بادوکاند، ماریانه، بدنورتس، آخیم، معماری اسلامی در اندلس، ترجمه فائزه دینی، تهران، فرهنگستان هنر، 1386ش.
بلر، شیلا، بلوم، جاناتان، هنر و معماری اسلامی(2)، ترجمه یعقوب آژند، سمت، فرهنگستان هنر،1381ش.
بوتشیش، ابراهیم القادری، «جمالیه فی المنشآت المعماریه المائیه بمدینه غرناطه»، الموتمر العلمی الدولی بعنوان: «الفن فی الفکر الاسلامی»، سعید بن حماده، عمان، اردن، المعهد العالمی للفکر الاسلامی، 1433ق/2012م.
پرایس، کریستین، تاریخ هنر اسلامی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ2، تهران، انتشارات امیرکبیر، 2535 شاهنشاهی.
جعفری، بهرام، «الحمرا چشماندازی از تمدنی عظیم»، کیهان فرهنگی، ش111، سال یازدهم، تهران، تیر73.
الجمل، محمد، «منشآت سلاطین بنی نصر فی قصور الحمراء»، المعهد المصری (دراسات الاسلامیه مدرید)، العدد28، السنه 1996م.
دهخدا، علی اکبر، معین، محمد، لغت نامه، دانشگاه تهران، سازمان لغت نامه، 1337ش.
داندیس، دونیس اِ، مبادی سواد بصری، ترجمه مسعود سپهر، سروش، تهران، 1390.
الذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، ط2، دارالکتاب العربی، بیروت، 1413ق/1993م.
زکی، یعقوب(جیمز دیکی)، «باغ اسپانیایی- عربی: توضیحاتی درباره گونهشناسی»، ترجمه محمد تقی اکبری، میراث اسپانیای مسلمان، زیر نظر سلمی خضرا جیوسی، گروه ترجمه زبانهای اروپایی، چ1، بنیاد پژوهشهای آسان قدس رضوی، 1380ش.
فتح بن خاقان، قلائد العقیان، بی جا، بی تا.
المقری التلمسانی، احمد بن محمد، نفح الطیب من غصن الاندلس الرطیب، دارالفکر، بیروت، 1419م.
مور، چارلز، و، آب و معماری، ترجمه هدی علم الهدی، سازمان میراث فرهنگی کشور، معاونت فرهنگی و آموزش، 1381ش.
-Golomberk, Lisa, “From Timur to TivoliI: reflections on Il Giadino All Italiana”, Muqarnas , Necipoglu, Gulru, V.15, Brill NV, Leiden,The Netherlands, copyright 1001.
-Lehrman, Jonas, Eaethly Paradise(Garden and Courtyard in Islam), Berkeley and Los Angeless,University of California Press, 2910.
- Tabbaa, Yasser, "The Medieval Islamic Garden: Typology and Hydraulics”, Garden History: Issues, Approaches, Methods, John Dixon Hunt, Washington, Harvard University,2991.
منابع تصاویر و نقشهها
Dainis Derics. http://www.161rf.com/photo_2637615_famous-lion-fountain-alhambra-castle-granada-spain.html.( 1023/2/15)
http://www.alhambradegranada.org/en/info/placesandspots/courtofthemyrtles.asp.( 1023/2/26)
http://www.artencordoba.co.uk/MADINAT-AL-ZAHRA/Medina-Azahara-Cordoba-Archeological-site-pool-house.html.( 1021/1/24)
http://gardenin.ru/islamic_gardens.html.( 1021/7/12)
http://www.martingracephotography.com/?search=Nasrid+dynasty.( 1023/3/17)
http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_document.php?do.( 1021/22/9)
http://rolfgross.dreamhosters.com/Islam-Web/Chapter3103.htm.( 1021/21/23)
http://www.spanish-architecrure.info/SP-GR-006.htm.( 1021/9/7)
http://en.wikipedia.org/wiki/Court_of_the_Lions
Jose Romon Piarro. http://www.photaki.com/picture-patio-del-crucero-house-of-trade-sevilla_300166.htm.( 1023/6/7)
Lehrman, Jonas, Eaethly Paradise(Garden and Courtyard in Islam), Berkeley and Los Angeless,University of California Press, 2910.
Tabbaa, Yasser, "The Medieval Islamic Garden: Typology and Hydraulics”, Garden History: Issues, Approaches, Methods, John Dixon Hunt, Washington, Harvard University,2991.
[1] . المقری، 2 /88.
[2] . چنان عمیق هستند که به رنگ آبی دیده میشوند و حاشیههایی پر سایه آنها را احاطه کرده است. این حوضها، برکههایی پوشیده از سوسن بودند. شب هنگام، سوسنهای آبی عطرافشانی میکردند و در آب غرق میشدند تا نور صبحگاهی چشمشان را بگشاید.( نک: ابن زیدون، 140-139).
[3] .Rich,Rico.
[4] . زکی، 682.
[5] . المقری، 5/ 262.
[6] . زکی، 682؛ بادوکاند، 246.
[7] . تعادل یکی از بنیادیترین عناصر آفرینش هر اثر هنری است و نبود آن، منجر به بی ثباتی و در نتیجه باعث تزلزل در ارزشهای زیباییشناختی اثر میگردد. چشم ما برای حفظ تعادل، هنگام دیدن اشیاء و یا بیان تصویری آنها، ابتدا برای آنها یک محور عمودی که بر یک پایه افقی قرار دارد، در نظر میگیرد و بدین وسیله تعادل شیء را سنجیده و اندازه گیری میکند (داندیس، 48). در شیوه طراحی حوض در برابر عمارت، اغلب، کوشک در انتهای یک محور قرار میگرفت و حوض در مقابل آن در طول محور امتداد مییافت و بدین شکل بر محورهای بصری تاکید میشد.
[8] . Zaragoza,Saragossa.
[9] . زکی، 683؛ بادوکاند، 152-150.
[10] . همو، 684.
[11] . Jeneralif.
[12] . محمد پنجم دو دوره حکومت کرد و مشخص نیست که در کدام دوره اقدام به ساخت این بخش کرد.(دوره اول: 755-760ق/1354-1359م، دوره دوم: 763-793ق/1362-1391م).
[13] . از سال 422 تا 897ق/1030-1491م اسپانیای مسلمان به دست حاکمان محلی و به صورت ملوکالطوایف اداره میشد.
[14] . بادوکاند، 246.
[15] . حیاط ریاحین با نامهای حیاط برکه(Alberca Court) یا میرتِلس(Myrtles) نیز شناخته میشود.
[16] . بلر، 313.
[17] . زکی، 692.
[18] . Abencerrjes.
[19] . قاعه الأختین(Sala de las dosHermanas,Hall of the two Sisters). نام تالار دو خواهران به دلیل کشف دو قطعه رخام هم اندازه در سطح زمین اتاق بوده است.
[20] . پرایس، 110.
[21] . Partal.
[22] . بادوکاند، 245.
[23] . Alkazar Geni.
[24] . زکی، 690 -689؛ الجمل، 73.
[25] . بادوکاند، 258.
[26] . Pijuan, 2012/11/9.
[27] . Seville.
[28] . Crucero.
[29] . زکی، 683.
[30] . Rafael Manzano.
[31] . بادوکاند، 212و 146.
[32] . زکی، 683.
[33] . نک: 2/ 160؛ 4/171، ...
[34] . نک: همانجا.
[35] . بادوکاند، 163.
[36] . بوتشیش، 9.
[37] . زکی، 692.
[38] . Acequia.
[39] . بادوکاند، 245.
[40] . ناواگیرو در 933ق/1526م به الحمرا، غرناطه و اشبیلیه سفر کرد و مشاهداتش را در نامههایی به ثبت رساند(بادوکاند، 245).
[41] . زکی، 694.
[42] . بادوکاند، 246؛ زکی، 694-693.
[43] . بادوکاند، 245.
[44] . المقری، 2/ 88، 2/ 58؛ الذهبی، 24/ 47.
[45] . بادوکاند، 126.
[46] . Museo Arqueologico y Etnologico.
[47] . gantara-med.org,2012/11/9.
[48] .gantara-med.org, 2012/11/9
[49] .Lehrman, 14.
[50] . Loc. cit
[51] . جعفری، 81.
[52] . زکی، 694.
[53] . همانجا.
[54] . زکی، 672.
[55] . همو، 677.
[56] . فتح بن خاقان، 55-54.
[57] . زکی، 677-676.
[58] . میزاب. آبریز، آبگذر، آبراهه، ناودان(دهخدا، 45/ 289).
[59] . زکی، 677.
[60] . Patio de Yeso.
[61] . بادوکاند،212-209.
[62] .Tabbaa, 67, see:Lehrman, 27.
[63] . نک: بادوکاند، 246.
[64] . بادوکاند، 245.
[65] .Golomberk, 244.
[66] . مور، 63؛ Golomberk, 244
[67] .Golomberk, 244.
[68] . Golomberk, 244.
[69] .Tabbaa,318-319.
[70] . بادوکاند، 164.
[71] . زکی، 682.
[72] .Lehrman,96.
[73] .Id,95,Tabbaa, 327-328.
[74] . بادوکاند، 245.
[75] . مور،63.
[76] . صهیون سواحل دریای شام از اعمال حمص که مشرف بر دریا نیست. (یاقوت، 3/ 436).
[77] .Tabbaa, 317-318.