تحلیل نشانهشناختی فرهنگی نگاره « گفتار اندر رزم سهراب با گردآفرید» از شاهنامۀ شاه طهماسبی براساس روش یوری لوتمان
الموضوعات :
1 - دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور. تهران ایران
2 - عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور
الکلمات المفتاحية: شاهنامۀ شاه طهماسبی, نگاره رزم سهراب با گردآفرید, نگارگری دورۀ صفوی, نشانهشناسی فرهنگی, یوری لوتمان.,
ملخص المقالة :
بررسی نگاره رزم سهراب با گردآفرید از شاهنامه شاه طهماسبی از منظر نشانه¬شناسی فرهنگی موضوع مورد بحث در این پژوهش است. بدین منظور پس از معرفی مختصر آراء نظریه پردازان دانش نشانه-شناسی، از دیدگاه یوری لوتمان در حوزۀ تقابل طبیعت و فرهنگ برای تبیین نشانه¬های تصویری و بازیابی معانی بهره گرفته شده است. تطبیق نشانه¬های فرهنگی مسلط بر نگاره و متن، همچنین جستجوی وجوه معناشناختی آنها لایه¬های پنهان این نگاره را آشکار میسازد. این شیوۀ بررسی به خواننده کمک می¬کند تا به ذهنیت نگارگر در بارۀ داستان طرح شده دسترسی بیشتری داشته باشد. این پژوهش از نوع نظری، به روش توصیفی و با شیوۀ تحلیل محتوا انجام شده است و هدف آن شناخت و تفسیر نشانه-های تصویری و ارتباط آن با متن شاهنامه است. پس از بررسی نگاره به مقایسۀ عناصر نشانه¬ شناختی آن و ارتباط و میزان اشتراک و افتراق آن با متن و شرایط تولید نگاره پرداخته شده است. یافته¬ها حاکی از آن است که نگارگر علاوه بر پایبندی به متن شاهنامه در ایجاد نشانه¬های بصری از نشانه¬های فرهنگی روزگار خود هم بهره جسته است.
- ایگلتون، تری(1380) پیشدرآمدی برنظریه ادبی، ترجمه عباس مخبر، چاپ اول، تهران : نشر مرکز.
- دوبلویس، لوکاس، روبارتوس وان دراسپک ( 1379). دیباچهای بر جهان باستان، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران: ققنوس.
- پاکتچی، احمد و همکاران. (1396). مبانی نشانهشناسی فرهنگی. تهران: خاموش.
- پاکتچی، احمد (1390). «معناسازی با بینش آشوب در نظم، در رویکرد نشانه¬شناسی فرهنگی»، مجموعه مقالات نشانهشناسی فرهنگی، به کوشش امیرعلی نجومیان، تهران: سخن، صص87-131.
- حسین¬پور میزاب، منصور و همکاران (1401). «مطالعۀ ارتباط «اساطیر ترکی- مغولی و شمنیسم» با «اسب سفیدِ» نگارههای شاهنامۀ بزرگ ایلخانی، (با رویکرد نشانه شناسی فرهنگی)»، دوره 19، ش 47 ، شماره پیاپی 47، صص121-140.
- حسین¬پور میزاب، منصور و همکاران(1399). «مطالعۀ ارتباط «اساطیر ترکی-مغولی» با نقشِ «درختِ» نگارههای شاهنامۀ دموت و جامعالتواریخ، (با رویکرد نشانه شناسی فرهنگی)، کیمیای هنر، سال9، ش35، صص 57-68.
- حسین¬پور میزاب، منصور و همکاران(1398). «اساطیر ترکی- مغولی» با نقشِ«کوهِ» نگارههای شاهنامه دموت و جامع التواریخ (با رویکرد نشانه شناسی فرهنگی)، هنرهای صناعی اسلامی، سال چهارم، ش2، صص29-38.
- ذکاء، یحیی( 1374). « ماجرای خرید شاهنامه شاهی(شاهنامه هوتون)»، کلک، ش68و 69 و 70، صص134-152.
- ربیع¬زاده، سمیرا؛ جعفری دهکردی، ناهید(1399). «نشانه شناسی تصویری سه نگاره از نبرد رستم با سهراب در شاهنامۀ طهماسبی»، گرافیک و نقاشی، دوره 3، ش 5 ، ش پیاپی 5، صص77-90.
- زمانی، نفیسه؛ فرخ فر، فرزانه( 1398). « توصیف و تحلیل پوشاک جنگاوران در نگاره¬های شاهنامه 953 ه.ق پاریس»، نگارینه هنر اسلامی، دوره 6، ش 18، صص 138-143.
- سرفراز و همکاران(1396). « واکاوی نظریه فرهنگی سپهر نشانه¬ ای لوتمان و کاربست آن در زمینه تحلیل مناسبات میان دین و سینما»، راهبرد فرهنگ، ش 39، صص 74-95.
- شاهنامه شاه طهماسبی(1392). رجبی و همکاران (شورای علمی)، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
- شایسته¬فر، مهناز؛ صلاحی، مریم(1402). «تحلیل نگارههای هفتخان رستم در شاهنامۀ طهماسبی بر مبنای الگوی نشانه شناسی فرهنگی»، کیمیای هنر، دوره ۱۲، ش ۴۹، صص21-41.
- شکرپور، شهریار؛ ازهری، فریبا (1400).« ماهیت چندمعنایی نشانه¬های تصویری در آثار نگارگری ایرانی (بررسی موردی چهار اثر از شاهنامۀ طهماسبی موجود در موزۀ آقاخان)»، پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، سال10، ش3، صص56-80.
- غلامپور گلی، محبوبه؛ حسامی کرمانی، منصور(1393).« تحلیل نشانه شناختی تصویری از یک نگاره نسخه خطی “هزار و یک شب” به روش یوری لوتمان»، دوره1،شماره1، صص69-77.
- فردوسی، ابوالقاسم (1366-1384) شاهنامه، مصحح جلال خالقی مطلق، نیویورک: بنیاد میراث ایران
- گیرو، پیر(1392). نشانه شناسی، ترجمه محمد نبوی، چاپ چهارم، تهران: آگه.
- ماه وان، فاطمه(1398). « شاهنامه شاه طهماسبی»، دانشنامه جهان اسلام، جلد26، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: دایره المعارف اسلامی صص510- 512.
- مجلسی، امین، معقولی، نادیا(1398). « شناسایی وجه شمایلی رستم در نگاره¬های رزم رستم و سهراب»، کیمیای هنر، سال 8، ش33، صص93- 111.
- محمدزاده، مهدی؛ ظاهر، عادل(1394)، «تاثیر شاهنامه طهماسبی در سنت شاهنامه نگاری عثمانی، نگره، ش34، صص 26-37.
- مکاریک، ایرنا ریما( 1385) دانشنامه نظریههای ادبی معاصر، ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی، چاپ دوم، تهران: آگه .
- نامور مطلق، بهمن( 1389). « نشانه شناسی و فرهنگ»، مجموعه مقالات نقدهای ادبی- هنری، به کوشش امیرعلی نجومیان، تهران: نشر سخن، صص 1-19.
- Dubois, Luc; Robartus Van Der Spek (2000). An Introduction to the Ancient World. trans. Morteza Saqebfar. Tehran: Qoqnous. [In Persian]
- Eagleton, Terry (2001). Literary Theory: An Introduction. Trans. Abbas Mokhber. 1st ed. Tehran: Markaz. [In Persian]
- Ferdowsi, Abolqasem (1987-2005). Shahnameh. Ed. Jalal Khaleghi Motlagh. New York: Bonyade Mirase Iran. [In Persian]
- Gholampour Goli, Mahboubeh; Hessami Kermani, Mansour (2014). "A Semiotic Analysis of an Illustration from a Manuscript of 'One Thousand and One Nights' Using Yuri Lotman's Method." Volume 1, No. 1, 69-77. [In Persian]
- Guiraud, Pierre (2013). Semiology. trans. Mohammad Nabavi. 4th ed. Tehran: Agah. [In Persian]
- Hosseinpour Mizab, Mansour, et al. (2019). "The Connection of 'Turco-Mongolian Myths' with the 'mountain' Motif in the Illustrations of the Demotte Shahnameh and Jame' al-Tawarikh (Using a Cultural Semiotics Approach)." Honar-ha-ye Sana'ti-ye Eslami (Islamic Industrial Arts), Year 4, No. 2, 29-38. [In Persian]
- Hosseinpour Mizab, Mansour, et al. (2020). "A Study of the Connection between 'Turco-Mongolian Myths' and the 'Tree' Motif in the Illustrations of the Demotte Shahnameh and Jami' al-Tawarikh (Using a Cultural Semiotics Approach)." Kimia-ye Honar, Year 9, No. 35, 57-68. [In Persian]
- Hosseinpour Mizab, Mansour, et al. (2022). "A Study of the Connection between 'Turco-Mongolian Myths and Shamanism' and the 'White Horse' in the Illustrations of the Great Ilkhanid Shahnameh (Using a Cultural Semiotics Approach)." Volume 19, No. 47, Serial No. 47, 121-140. [In Persian]
- Kress, G. & van Leeuwen, T. (2006). Reading images: The Grammar of Visual Design. London: Routledge.
- Lewitt, C. & Oyama, R. (2008). Visual meaning: a social semiotic approach. In T. V. Leeuwen & C. Jewitt, Handbook of Visual Analysis.
- Mahvan, Fatemeh (2019). "Shahnameh-ye Shah Tahmasbi." Encyclopedia of the Islamic World, Vol. 26, Under the Supervision of Gholamali Haddad Adel, 510-512. Tehran: Islamic Encyclopedia Foundation. [In Persian]
- Majlesi, Amin; Ma'ghooli, Nadia (2019). "Identifying the Iconic Aspect of Rostam in the Illustrations of the Battle of Rostam and Sohrab." Kimia-ye Honar, Year 8, No. 33, 93-111. [In Persian]
- Makaryk, Irena Rima (2006). Encyclopedia of Contemporary Literary Theory. Trans. Mehran Mohajer and Mohammad Nabavi. 2nd ed. Tehran: Agah. [In Persian]
- Mohammadzadeh, Mahdi; Zaher, Adel (2015). "The Influence of the Tahmasbi Shahnameh on the Ottoman Shahnameh Illustration Tradition." Negareh, No. 34, 26-37. [In Persian]
- Namvar Motlaq, Bahman (2010). "Semiotics and Culture." Collection of Literary-Artistic Critiques, Ed. Amirali Najoomian, 1-19. Tehran: Sokhan. [In Persian]
- Pakatchi, Ahmad (2011). "Meaning-Making from the perspective of chaos in Poetry, using the Cultural Semiotics approach." Collection of Articles on Cultural Semiotics, Ed. Amirali Najoomian, 87-131. Tehran: Sokhan. [In Persian]
- Pakatchi, Ahmad, et al. (2017). Foundations of Cultural Semiotics. Tehran: Khamoosh. [In Persian]
- Rabi'zadeh, Samira; Jafari Dehkordi, Nahid (2020). " Visual Semiotic Analysis of Three Illustrations of the Battle between Rostam and Sohrab in the Tahmasbi Shahnameh." Graphics va Naghashi (Graphics and Painting), Vol. 3, No. 5, Serial No. 5, 77-90. [In Persian]
- Sarfaraz, et al. (2017). "An Analysis of Lotman's Cultural Semiotic Sphere Theory and Its Application in Analyzing the Relationship between Religion and Cinema." Rahbord-e Farhang (Culture Strategy), No. 39, 74-95. [In Persian]
- Rajabi et al. (scientific board) (2013) Shahnameh-ye Shah Tahmasbi (The Shah Tahmasbi Shahnameh). Tehran: Iranian Academy of the Arts. [In Persian]
- Shayestehfar, Mahnaz; Salahi, Maryam (2023). "Analysis of Rostam's Seven Labors Illustrations in the Tahmasbi Shahnameh Based on the Cultural Semiotics Model." Kimia-ye Honar, Volume 12, No. 49, 21-41. [In Persian]
- Shekarpour, Shahriar; Ozohouri, Fariba (2021). "The Polysemous Nature of Visual Signs in Iranian Miniature Works (Case Study of Four Works from the Tahmasbi Shahnameh in the Aga Khan Museum)." Pazhuhesh-nameh-ye Naqd-e Adabi va Balaghat (Literary Criticism and Rhetoric Research Journal), Year 10, No. 3, 56-80. [In Persian]
- Zamani, Nafiseh; Farokhfar, Farzaneh (2019). "Description and Analysis of Warriors' Clothing in the Illustrations of the 953 AH Paris Shahnameh." Negarineh-ye Honar-e Eslami (Islamic Art Image), Vol. 6, No. 18, 138-143. [In Persian]
- Zoka, Yahya (1995). "The Story of Purchasing the Royal Shahnameh (Houghton Shahnameh)." Kelk, Nos. 68, 69 & 70, 134-152. [In Persian]
- Culler, Jonathan (2001) The Pursuit of Signs. Routledge, London.
