اوضاع اجتماعی مردم فرودست گیلانیِ عصر مشروطه

الموضوعات : History of local

عباس پناهی ¹

1 - گروه تاریخ، پژوهشکده گیلان شناسی، دانشگاه گیلان.

تاريخ الإرسال : 16 الإثنين , ربيع الأول, 1447 تاريخ التأكيد : 03 الإثنين , جمادى الثانية, 1447 تاريخ الإصدار : 18 الثلاثاء , جمادى الثانية, 1447

الکلمات المفتاحية: گيلان, مشروطيت, مردم, رعايا, مالكان, پارلمان, شكوائيه.,

ملخص المقالة :

گیلان در دورهٔ قاجار یکی از دروازه‌های اصلی تماس ایران با اروپا و گذرگاه نخستین تجربه‌های مدرنیتۀ ایرانی بود. گزارش‌های مأموران و سیاحان خارجی آن را خطۀ «پیشرو» دانسته‌اند، اما در واقع در پیوند با ساختار بوروکراتیک و ناکارآمد حکومت قاجار، لایه‌های فرودست جامعهٔ گیلانی در شرایطی از فقر و بی‌ثباتی زیسته‌اند. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که رعایا و طبقهٔ پایین روستایی در اواخر قاجار به یکی از تاریک‌ترین ادوار حیات اجتماعی و اقتصادی خود رسیده بودند؛ موضوعی که در سفرنامهٔ ابراهیم بیگ، اسناد آرشیوی و گزارش‌های سیاحان اروپایی بازتاب یافته است. استمرار سلطهٔ مالکان و خوانین از دورهٔ صفوی تا قاجار، گیلان را به کانونی از شورش‌های دهقانی بدل کرد. نبود تاریخ‌نگاری محلی و فقدان مطبوعات آزاد پیش از مشروطه سبب شد بسیاری از بی‌عدالتی‌های اقتصادی و فساد اداری در روایت‌های رسمی بازتاب نیابد. در غیاب نظام پاسخ‌گو، حاکمان محلی مناصب خود را موروثی می‌دانستند و مناسبات فئودالی تحقیرآمیز را بر رعایا استوار کرده بودند؛ روحانیان نیز اغلب در کنار طبقهٔ صاحب‌قدرت قرار داشتند. حاصل‌خیزی زمین‌های گیلان منافع اقتصادی وسیعی را برای دولت قاجار، کارگزاران محلی و بازرگانان روسی ــ عمدتاً ارمنی، گرجی و یونانی ــ پدید آورد که در پی تصرف منابع منطقه بودند. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایهٔ اسناد مکتوب، به این پرسش بنیادی می‌پردازد که مردم گیلان در شکوائیه‌ها، مطبوعات و مجلس شورای ملی چه هدفی را دنبال می‌کردند و شرایط ساختاری آنان را چگونه شکل داده بود.

 

 

المصادر:

- آدمیت،فریدون(1368)،فکردموکراسی خواهی درنهضت مشروطه ایران،تهران، انتشارات فرزان روز.
- آفاری، ژانت(1379)، انقلاب مشروطه ایران، ترجمه رضا رضایی ، تهران، نشر بیستون.
- افشاریان، نادر(1396)، نگاهی به گیلان در دوره قاجار، رشت، فرهنگ ایلیا.
-پناهی، عباس،(1398)اسناد و عریضه‌های دورههای دوم تا پنجم مردم گیلان به مجلس شورای ملی، تهران، انتشارات مجلس شورای اسلامی.
تقی زاده، حسن،(1349)، از پرویز تا چنگیز، تهران،نشر فروغی.
- رابینو، ه. ل(1368)، مشروطه گیلان، به کوشش محمد روشن ، رشت، انتشارات طاعتی.
- عظیمی، ناصر(1381)، تاریخ تحولات اجتماعی واقتصادی گیلان، رشت: نشر گیلکان.
- فخرایی،ابراهیم(1371)،گیلان درجنبش مشروطیت،تهران، انتشارات وآموزش انقلاب اسلامی.
- فومني، عبدالفتاح، تاريخ گيلان، به تصحيح منوچهر ستوده، انتشارات بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1349.
- __________، تاريخ گيلان به همراه حوادث مشروطيت به تصحيح احمد تدين، انتشارات فروغي، تهران، 1353.
لاهيجي، علي‌بن شمس‌الدين‌بن حاجي حسين، تاريخ خاني (حوادث چهل ساله گيلان 880 تا 920 هـ . ق) به تصحيح منوچهر ستوده، بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1352.
- مرعشي، ميرتيمور، تاريخ خاندان مرعشيان به كوشش منوچهر ستوده، انتشارات اطلاعات، تهران، 1364.
مقالات: - مهرانی، حمید(1374)، اصلاحات ارضی در گیلان ،کتاب گیلان به اهتمام ابراهیم اصلاح عربانی،( جلد دوم)، تهران، گروه پژوهشگران ایران.
روزنامه‌ها: - حبل المتین(1286) ، شماره 177.
- روزنامه مجلس(1285)، شماره 4.