تحلیل تطبیقی مؤلفه های کیفیت کالبد بصری با روش نحو فضا به منظور بررسی حضورپذیری گردشگران در محیط های اجتماع پذیر (مورد پژوهش: مسجد امام و شیخ لطف الله اصفهان- مسجد الغدیر و شهرک غرب تهران)
الموضوعات :سیده زهرا حسینی 1 , حمید ماجدی 2 , آزاده شاهچراغی 3
1 - گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - گروه معماری، دانشکده عمران معماری و هنر، علوم و تحقیقات، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: کیفیت کالبد بصری, اجتماع پذیری, حضور پذیری, نحو فضا, گردشگری,
ملخص المقالة :
مساجد به عنوان نمادینترین فضاهای عمومی در فرهنگ اسلامی، همواره نقش محوری در شکلدهی به حیات اجتماعی و تعاملات جمعی ایفا کردهاند. این پژوهش با هدف تبیین مؤلفههای کیفیت کالبد بصری مؤثر بر حضورپذیری گردشگران، به تحلیل تطبیقی مساجد دوره صفوی اصفهان و مساجد معاصر تهران میپردازد. سوال اصلی پژوهش آن است که چه مؤلفههایی از کیفیت کالبد بصری، بیشترین تأثیر را بر حضور پذیری گردشگران در محیط های اجتماع پذیر مساجد دارند، و این مؤلفه ها چگونه در مساجد صفوی اصفهان و معاصر تهران نمود یافته اند؟ در پاسخ به این سوال، ضمن مقایسه تطبیقی میان دو بستر تاریخ و معاصر، میتواند به درک عمیق تری از رابطه میان کیفیت ادراکی فضا و رفتارهای جمعی در مساجد منجر شده و نتیجه راهکارهایی برای ارتقاء طراحی مساجد آینده فراهم آورد. روش تحقیق، رویکردی آمیخته است. شاخصهای فضایی شامل همپیوندی، اتصال بصری، عمق توپولوژیک و خوانایی بصری مورد سنجش قرار گرفتند. یافتهها نشان داد مساجد صفوی بهویژه مسجد امام، از برتری چشمگیری در شاخصهای کلیدی برخوردارند. مقادیر بالای همپیوندی و اتصال بصری در مسجد امام، حاکی از یکپارچگی فضایی بالا و خوانایی محیط است. در مقابل، مساجد معاصر مانند مسجد قدس، با همپیوندی پایین و عمق توپولوژیک بالا، فضایی گسسته ارائه میدهند. شناسایی دو الگوی طراحی متمایز در معماری اصیل از یافتههای نوآورانه این پژوهش است: الگوی شکوه جمعی در مسجد امام با خوانایی بسیار بالا و الگوی تمرکز عرفانی در مسجد شیخ لطفالله با خوانایی پایینتر.
1- ابراهیمی مجرد، م.، فرهنگ، م.، حسینی، س. ب.، و صالح صدقپور، ب. (1401). تحلیل رابطه کیفیت نفوذپذیری بصری/کالبدی و الگوهای رفتاری در فضاهای تجاری. اندیشه معماری، ۶(۱۱)، ۱-۱۸.
2- احمدی، م.، فرکیش، ه.، احمدی، و.، و میرزا کوچم خوشنویس، ا. (1400). بازشناسی رابطه رمزگان معماری مساجد و کیفیت حضور قلب نمازگزاران. فصلنامه فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، ۵(۲)، ۱-۲۵.
3- اسماعیلی، ا.، عظمتی، س.، و بهارینژاد، م. (1404). تأثیر سازماندهی محیط بر خلوت کاربران در مکانهای فرهنگی (بررسی موردی: باغ کتاب تهران). مطالعات محیطی هفت حصار، ۵۱(۱۴)، ۱۴۱–۱۶۱.
4- پهلوان، س.، سلطانزاده، ح.، و حبیب، ف. (1401). تبیین مؤلفههای کیفیت کالبد بصری بر حضورپذیری افراد در محیطهای اجتماعپذیر. مطالعات مدیریت شهری، ۱۴(۵۱)، ۱-۱۵.
5- حمیدیان، ب. (1391). نقش مساجد در تعالی اخلاق فردی و اجتماعی. انتشارات شهید کاویانی.
6- خانجان، م. (1400). تأثیر نور و فضا در ساختار مسجد بر حالات معنوی نمازگزار. فصلنامه معماری سبز، ۶(۳)، ۱-۱۵.
7- زهری، س.، عظمتی، س.، و طلیسچی، ع. (1404). بررسی رابطه بین مؤلفههای مؤثر بر نشاط اجتماعی در فضای باز مساجد با بهرهگیری از تکنیک نحو فضا (مطالعه موردی: مساجد شهر اصفهان). مطالعات محیطی هفت حصار، ۵۲(۱۴)، ۸۴–۹۳.
8- شاهچراغی، آ.، و اعتصام، ا. (1395). عوامل مؤثر بر شکلگیری حس مکان ماندگار در اذهان عمومی. هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 53، 63-74.
9- شاهچراغی، آ.، و بندرآباد، ع. (1396). محاط در محیط: ارتقای عرصههای عمومی و زندگی جمعی با تکیه بر ادراک حسی از محیط. سازمان جهاد دانشگاهی تهران.
10- صالحی، م. (1401، بهمن). بررسی تزئینات معماری و ویژگیهای بصری مسجد جامع عباسی اصفهان. مقاله ارائهشده در کنفرانس بینالمللی محیط زیست و هنر اسلامی، اصفهان، ایران.
11- قاضی میر سعید، س. ا. ر. (1402). مطالعه ویژگیهای کالبدی مؤثر بر اجتماعپذیری در مراکز تجاری. پژوهشهای معماری نوین، ۳(۴)، ۱۰۱–۱۱۲.
12- کاکیزاده، ا.، ناصری، ن.، جاناحمدی، ر.، و حیدرزاده، ا. (1401). بررسی تأثیر ساختار کالبدی بافت تاریخی بوشهر بر حضورپذیری ساکنان. صفه، ۳۲(۴)، ۱-۲۰.
13- محمدی، م. ه.، و منصوری، ب. (1401). ارزیابی کیفیت بصری تهران از دوره مشروطه تا کنون بر اساس چیدمان فضایی. علمی پژوهشی، ۱۲(۳)، ۱۰۰۳–۱۰۱۵.
14- مشهدی، ع.، امینیگوهرریزی، س.، و یظهریکرمانی، ع. (1403). مقایسۀ تطبیقی ساختار فضایی معماری آرامگاهی ایران و هند مبتنیبر تئوری نحو فضا (مطالعۀ موردی: آرامگاه شاه نعمتالله ولی ماهان و مشتاق علیشاه کرمان؛ تاجمحل و آرامگاه همایون در دهلی). مطالعات میانرشتهای معماری ایران، ۵(۳)، ۷۳–۹۲.
15- میراحمدی، ا.، شجاری، ک.، و پیربابایی، م. ت. (1400). زیباییشناسی ادراک بصری در معماری از منظر ابن هیثم. قطب علمی معماری اسلامی، ۹(۳)، ۳۹–۶۰.
16- میرزائی، آ.، شفیعزاده، ا.، و ناصری، آ. (1400). ارزیابی مؤلفههای کالبدی بناهای مسکونی تبریز با رویکرد کیفیت بصری. فصلنامه نگرشهای نو در جغرافیای انسانی، ۱۳(۴)، ۱–۲۵.
17- نصری، ن.، و مشهدی، ع. (1403). بررسی تأثیر درک ابعاد کالبدی فضاهای باز بر تعاملات اجتماعی: نقش طبیعت و کیفیت مبلمان. پژوهشهای معماری نوین، ۴(۲)، ۳۹–۵۰.
18- Ahmad, S., & Yasmoon, Z. (2024). Contemporizing Islamic architecture: Adaptive design in Middle Eastern and Central Asian mosques. Journal of Islamic Architecture, 8(3), 210–228. https://doi.org/10.26418/ijeas.2024.4.02.116-129
19- Ahmed, A. Q., & Fethi, I. (2024). The effects of modern architecture on the evolution of mosques in Sulaymaniyah. Buildings, 14(11), 3697. https://doi.org/10.3390/buildings14113697
20- Aliffi, M. (2025). Approach to visual attractiveness of event space through data-driven environment and spatial perception. arXiv.
21- Al-Mohannadi, A., Furlan, R., & Major, M. D. (2020). A cultural heritage framework for preserving Qatari vernacular domestic architecture. Sustainability, *12*(18), 7295. https://doi.org/10.3390/su12187295
22- Al-Mohannadi, A., Major, M. D., Furlan, R., Al-Matwi, R. S., & Isaifan, R. J. (2023). Investigation of Spatial and Cultural Features in Contemporary Qatari Housing. Urban Science, 7(2), 60. https://doi.org/10.3390/urbansci7020060
23- Elrod, K., & Flanigan, K. (2025). Interpretable analysis of urban social behavior across 15 cities. arXiv.
24- Erfani, G. (2020). Sense of place as an investigative method for the evaluation of participatory urban redevelopment. Cities, 99, 1-12. https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102615
25- Lee, J., Ostwald, M., & Zhou, L. (2023). Socio-Spatial Experience in Space Syntax Research: A PRISMA-Compliant Review. Buildings. https://doi.org/10.3390/buildings13030644.
26- Rajala, K., Sorice, M. G., & Thomas, V. A. (2020). The meaning(s) of place: Identifying the structure of sense of place across a social-ecological landscape. People and Nature, 2(3), 718-733. https://doi.org/10.1002/pan3.10112
27- Yunitsyna, A., & Shtepani, E. (2023). Investigating the socio-spatial relations of the built environment using the Space Syntax analysis – A case study of Tirana City. Cities. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.104147
