کارکرد ادبی و دینی آیات قرآنی در حکایات مجمعالنوادر (نگارش 903 هـ.ق) فیضالله بنبانی (زنده: 907 هـ.ق)
الموضوعات : Main Subject
1 - گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، واحد ورامین-پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، تهران، ایران.
الکلمات المفتاحية: فیضالله بنبانی, مجمعالنوادر, حکایتنویسی, آیات.,
ملخص المقالة :
با ورود اسلام به ایران و گسترش زبان عربی، بهرهگیری از آیات قرآن در متون نثر فارسی، بهویژه در قالب حکایتنویسی، به روشی رایج برای تزیین کلام، تأکید بر معنا و انتقال پیامهای اخلاقی و اعتقادی تبدیل شد. در این میان، مجمعالنوادر فیض الله بن حسام بنبانی (زنده 907 ق)، به دلیل استفاده از منابع متنوع و معتبر در حکایتنویسی، یکی از آثار مهم در ادبیات فارسی است، که کارکرد آیات در حکایتنویسی فارسی را در آثار نگاشته شده پیش از خود، به خوبی نمایان میسازد. در حکایات مجمع النوادر، آیات قرآنی نه به صورت عنصر بیرونی و تحمیلی، بلکه در پیوندی طبیعی با متن روایت بهکار گرفته شدهاند، گاه در قالب گفتگو میان شخصیتها، گاه از زبان راوی و گاه به صورت تلمیح و ترکیبهای قرآنی. این حضور چندوجهی آیات سبب شده است که حکایات علاوه بر بُعد داستانی و سرگرم کنندگی، از قدرت تأثیر گذاری بیشتری در ساحت پندواندرز برخوردار شوند. این پژوهش به شیوۀ توصیفی- تحلیلی انجام گرفته است. یافتهها نشان میدهد که آیات در این اثر برای توصیف و تزیین متن، بیان دعا و تبرک، تثبیت اعتقادات و وقایع تاریخی، اثبات مدعا و بیان احکام شرعی بهکار رفتهاند. افزون بر آن، در مجادلات، استدلالها، کنایهها و طنزهای حکایات نیز نقشآفرینی کرده و بر زیرکی، حاضر جوابی و هوش شخصیتها تأکید دارند. این استفاده هوشمندانه، هم پیوند معنوی متن با آموزههای دینی را تقویت کرده و هم مهارت نویسنده در آرایش و بلاغت نثر را نشان میدهد و به انسجام و تأثیرگذاری حکایات همچنین ماندگاری آن در ذهن مخاطب کمک شایانی کرده است.
قرآن کریم، (1383 ش)، ترجمۀ الهی قمشهای، مهدی، تهران: صبا.
بنبانی، فیضالله بن زینالعابدین بن حسام، (1401ش)، مجمعالنوادر، تصحیح و تحقیق: جوادی، رعنا، کرج: آریاچامه.
تجلیل، جلیل، (1390 ش)، معانی بیان، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
تفتازانی، مسعود بن عمر، (1407 ق)، کتاب المطوّل فی شرح تلخیص المفتاح، ج۱، قم.
شمس قیس رازی، محمد، (1373 ش)، المعجم، به کوشش سیروس شمیسا، تهران.
شمیسا، سیروس، (1368 ش)، نگاهی تازه به بدیع، تهران.
شمیسا، سیروس، (1382 ش). سبک شناسی نثر، چاپ هفتم، تهران: میترا.
همایی، جلال الدین، (1374ش)، معانی و بیان، چاپ سوم. تهران: نشر هما،
