بررسی مبانی و نحوه پرداخت خسارت در سبب مجمل از منظر فقه امامیه و حقوق ایران

محورهای موضوعی : فقه و مبانی حقوق اسلامی

محمد رسول آهنگران ^{1 *} , سید امیر دبیری ² , محمدجواد علی نژاد ³

1 - استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه تهران، پردیس فارابی، ایران
2 - دانش پژوه سطح 4 فقه واصول، حوزه علمیه قم، قم، ایران.
3 - سطح چهار فقه و اصول، حوزه علمیه قم، قم، ایران.

تاریخ دریافت : 1402/09/14 تاریخ پذیرش : 1403/04/10 تاریخ انتشار : 1404/10/28

کلید واژه: سبب مجمل, مسئولیت مدنی, مسئولیت کیفری, فقه امامیه, حقوق ایران.,

چکیده مقاله :

پژوهش حاضر با روش تحلیلی- توصیفی در این موضوع نگارش یافته که اگر اشخاص به طور مستقل اما همزمان اعمال مشابه انجام دادند و شخص ثالث در نتیجه اقدام یکی از آن‌ها متضرر شده و شناسایی عامل ممکن نبود، با توجه به ضرورت جبران خسارت، یافتن راهکار عادلانه و قانونی الزامی چیست؟ در این مسئله نظریات فقهی و حقوقی مختلفی مطرح شده مانند اینکه عده‌ای قائل به عدم مسئولیت اسباب مجمل و عدم جبران خسارت زیان بوده اما در مقابل، گروهی قائل به جبران خسارت زیان‌دیده و لزوم جبران خسارت وی از طریق بیت‌المال، بیمه یا صندوق‌های جبران خسارت هستند. برخی تعیین مسئول را از طریق قرعه دانسته و دیدگاه دیگر مسئولیت تمامی اسباب مجمل در برابر زیاندیده را به طور مساوی می‌دانند. برآیند مقاله اینکه هرچند نظریه جبران خسارت از بیت المال در مسئولیت مدنی دارای اشکالاتی بوده اما در فرض خسارات ناشی از اشخاص عادی صحیح است و مقتضای عدل و انصاف مسئول شناختن تمامی اسباب مجمل به صورت مساوی است، چنانکه وفق ماده 479ق.م.ا، مسئولیت کیفری اسباب مجمل حکم به تساوی پرداخت دیه از سوی اسباب مجمل گردید.

چکیده انگلیسی:

The present research was written with analytical-descriptive method in this matter that if persons independently but simultaneously performed similar actions and a third party was harmed as a result of the action of one of them and it was not possible to identify the perpetrator, considering the necessity of compensation, finding a solution What is fair and legally required? In this issue, various jurisprudential and legal theories have been proposed, such as some believe that there is no liability for general causes and no compensation for damages, but on the other hand, a group believes in compensating the victim and the necessity of compensating his/her losses through insurance, or compensation funds. . Some consider the responsibility to be determined through lottery, and the other view considers the responsibility of all the general means to the injured party equally. The conclusion of the article is that although the theory of compensation from the Treasury has some problems in civil liability, it is correct in the assumption of damages caused by ordinary persons, and the requirements of justice and fairness are responsible for recognizing all causes equally, as according to Article 479 of the Civil Code. The criminal responsibility of Sahab Majemal was decided to equal the payment of ransom by Sahab Majemal.

منابع و مأخذ:

قرآن
اصفهانی، شیخ الشريعه. قاعده لا ضرر. قم: دفتر انتشارات اسلامی. چاپ اول، 1413 ق.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. کتاب المكاسب. قم: کنگره جهانی شیخ اعظم انصاری. چاپ اول، 1415 ق.
بجنوردی، محمدحسین. قواعد فقه. قم: نشر الهادی. جلد 1، چاپ اول، 1377.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر. مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران:کتابخانه گنج دانش. چاپ اول، 1378.
حرعاملی، محمدبن حسن. وسائل الشيعة الی تحصیل مسائل الشريعة. بیروت: داراحیاء التراث العربی. جلد 17، 1428 ق.
حسینی شیرازی، محمد. الفقه. قم: دار العلم. چاپ هفتم، 1407 ق.
خراسانی، محمد کاظم (آخوند خراسانی). قاعده الضرر و الاجتهاد و التقليد. قم: مؤسسه آل البيت (ع). 1404 ق.
راعی، مسعود، صفر علی شریفیان. «تقصير در مسئولیت مدنی و عدالت»، فصلنامه معرفت حقوقی. شماره 1، 1390، 91 تا 122.
زراعت، عباس. «قاعده قرعه»، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی. دوره 40، شماره 101، 1398، 91 تا 107.
صدر، محمدباقر. بحوث في علم الأصول.قم: موسسه دایره المعارف فقه اسلامی. جلد 4، چاپ سوم، 1417 ق.
صفایی، سید حسین، سید مرتضی قاسم زاده. حقوق مدنی اشخاص و محجورین. تهران: سمت. 1382.
صفایی، حسین. «مسئولیت مدنی در فرض علم اجمالی به سبب (مطالعه تطبیقی)»، فصلنامه پژوهش حقوقی قم. بهار 1388، شماره 2، 29 تا 46.
صفری، محسن. «مسئولیت مدنی سبب مجمل»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی. مهر 1379، دوره 49، 56 تا 85.
عاملی، شهيد اول، محمد بن مکی. القواعد و الفوائد. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد. چاپ اول، 1411 ق.
قنبری، علیرضا – دیانی، عبدالرسول، (1402)، مبانی تعیین وجه التزام در حقوق ایران، مجله پژوهش-های فقه و حقوق اسلامی، سال 20، شماره 1.
کاتوزیان، ناصر. تقریرات درس مسئوليت مدنی تطبیقی. دوره‌ی دکتری حقوق خصوصی. 1378.
کرمی، محمدباقر. مجموعه استفتائات فقهی و نظریات اداره حقوقی راجع به قتل. تهران: فردوسی. 1377.
محسنی، حسن، رضا مرادی نژاد. «مطالعه تطبیقی راهکارهای جبران زیان ناشی از سبب مجمل و ناشناس در مسئولیت مدنی»، فصلنامه حقوق و علوم سیاسی، دوره 40، شماره 1، بهار 1389، 297 تا 316.
محمدی، ابوالحسن. قواعد فقه. تهران: نشر میزان. چاپ دوازدهم، 1390.
مراغی، حسینی، میرعبدالفتاح. العناوین الفقهیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی. چاپ اول، 1417 ق.
موسوی خمینی، روح الله. تحریر الوسیله. قم: دارالکتب العلميه.جلد 2، چاپ دوم، 1390.
میرداداشی، سید مهدی. مسئولیت مدنی موسسات عمومی در حقوق ایران و مصر. قم: دانشگاه مفید. 1393.
میرمحمد صادقی، حسین. جرائم علیه اشخاص. تهران: نشر میزان. چاپ اول، 1392.
نجفی، محمد حسن. جواهر الكلام في شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار احياء. جلد 37، چاپ هفتم، 1404.
نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی. عوائد الأيام في بيان قواعد الأحكام و مهمات مسائل الحلال و الحرام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی. چاپ اول، 1417 ق.