تحلیل شخصیت اسفندیار براساس نظریۀ توهّم کنترل
محورهای موضوعی :
سبد محمد آرتا
1
,
زهرا جمشیدی
2
1 - استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران (نویسندۀ مسؤول)
2 - دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه حکیم سبزواری
کلید واژه: خطای شناختی, تراژدی, توهم کنترل, الن لانگر, شاهنامه, اسفندیار.,
چکیده مقاله :
یکی از خطاهای رایج در روانشناسی شناختی، خطای «توهم کنترل» است. توهم کنترل زمانی رخ میدهد که فرد تصور میکند بر رخدادهایی که خارج از دایرۀ اختیار و ارادۀ او هستند، تسلط دارد. پژوهش حاضر در پی آن است که به روش توصیفیـتحلیلی و با بهرهگیری از نظریۀ اِلِن لانگر به تحلیل روانشناختی شخصیت اسفندیار بپردازد و تأثیرات خطای شناختی توهم کنترل را در شکلگیری تراژدی رستم و اسفندیار بررسی کند. برایند مطالعۀ حاضر نشان میدهد که مرگ اسفندیار، نماد ازدستدادن یقین و فروپاشی بینشهای قهرمانانه بر اثر درک اشتباه از تسلط بر رویدادها است. این خطای شناختی که در بستر روانی و اجتماعی خاصی در وجود اسفندیار شکل گرفته، او را از درک واقعیتها بازمیدارد و به ورطۀ نابودی میکشاند و موجب مرگ قهرمان و شکلگیری این تراژدی در شاهنامۀ فردوسی میشود؛ درنتیجه، کُشندۀ اسفندیار نه دسیسههای پدرش گشتاسپ است و نه چارهگریها و افسونهای زال و سیمرغ، بلکه کشندۀ اصلی او توهم کنترل است که فرجامی تراژیک را برای او رقم میزند. تحلیل داستان رستم و اسفندیار برپایۀ نظریۀ الن لانگر نشان میدهد که فروپاشی قهرمانانه گاه نه به دست دشمنان بیرونی، بلکه از دلِ خطاهای ذهنی و درونی شکل میگیرد و داستان را از یک حماسۀ صرف به تراژدیای جهانشمول و عبرتآموز بدل میسازد.
One of the common biases in Cognitive psychology is the illusion of control. The belief that one has control over events that are in reality beyond one's own will or power. This study, employing a descriptive-analytical method and drawing on the theory of the illusion of control, offers a psychological analysis of the character of Esfandiyār and explores how this cognitive error contributes to the tragedy of Rostam and Esfandiyār. The present study demonstrates that Esfandiyār’s death symbolizes the loss of certainty and the collapse of heroic perspectives as a result of a mistaken perception of control over events. This cognitive bias, shaped within a specific psychological and social context, prevents him from perceiving reality, drives him toward ruin, and leads to the hero’s death and the formation of this tragedy in Ferdowsi’s Shāhnāmeh. Consequently, Esfandiyār’s killer is neither his father’s intrigues nor the stratagems and enchantments of Zāl and the Simurgh, but rather the cognitive bias of the illusion of control itself, which seals his tragic fate. An analysis of the story of Rostam and Esfandiyār based on Alan Langer's theory demonstrates that the hero's destruction is sometimes not at the hands of external enemies, but rather from mental and inherent errors, transforming the story from a mere epic into a universal and instructive tragedy.
- ¬ آموزگار، ژاله (1386)، تاریخ اساطیری ایران، چاپ نهم، تهران: سمت.
- الیاده، میرچا (1387)، شمنیسم: فنون کهن خلسه، ترجمۀ محمدکاظم مهاجری، چاپ اول، قم: ادیان.
- اسلامی ندوشن، محمدعلی (1390)، داستان داستانها: رستم و اسفندیار در شاهنامه، چاپ سوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
- اسماعیلی، حسین (1389)، مقالۀ «داستان زال از دیدگاه قوم¬شناسی» تن پهلوان و روان خردمند: پژوهشهایی تازه در شاهنامه، به کوشش شاهرخ مسکوب، چاپ سوم، تهران: طرح نو.
- امیدسالار، محمود (1390)، «زال»، فردوسی و شاهنامه سرایی، به کوشش جلال خالقی مطلق و دیگران، به سرپرستی اسماعیل سعادت، چاپ اول، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
- امینیپور، مریم و احمد ابومحبوب (1396)، «بررسی آیین شمنی و سایر جادوها در داستان رستم و اسفندیار»، فصلنامۀ ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی، سال 13، شمارۀ 47، صص 99-137.
- باقری، زینب و محمدعلی داودآبادی (1399)، «ناکامی و پرخاشگری در رفتار اسفندیار با تکیه بر متن شاهنامه» دوفصلنامۀ ادبیات پهلوانی، سال چهارم، شمارۀ هفتم، صص ۹-۲۸. http://doi.org/10.22034/heroic.2023.1.1.01
- بهرام پژدو، زرتشت (1338)، زراتشتنامه، بهکوشش محمد دبیرسیاقی، چاپ اول، تهران: طهوری.
- پادشاه، محمد (1363)، فرهنگ آنندراج، زیر نظر محمد دبیرسیاقی، چاپ دوم، تهران: خیام.
- حافظ، شمسالدین محمد (1390)، دیوان خواجه شمس¬الدین محمد حافظ شیرازی، به¬اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی، چاپ دهم، تهران: زوار.
- حمیدیان، سعید (1383)، درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی، چاپ دوم، تهران: ناهید.
- خسروی، رکن¬الدین (۱۳۶۶)، «نمایشهای آیینی؛ اسفندیار، سیمرغ، زال و (جادو-پزشکی)»، چیستا، شمارۀ ۴۵ و ۴۶، صص ۵۲۶-۵۳۶.
- رحیمی، مصطفی (۱۳۶۹)، تراژدی قدرت در شاهنامه، چاپ اول، تهران: نیلوفر.
- رستگار فسایی، منصور (1383)، حماسۀ رستم و اسفندیار، چاپ پنجم، تهران: جامی.
- رضی، هاشم (۱۳۸۱)، دانشنامۀ ایران باستان، جلد اول، تهران: سخن.
- ظاهری عبدوند، آمنه (1376)، اسفندیار و رویینتنی، چاپ اول، اهواز: مهزیار.
- عبادیان، محمود (۱۳۶۹)، در پیرامون رستم و اسفندیار، مقالۀ «سایه¬روشنهای درگیری رستم و اسفندیار»، چاپ اول، تهران: جهاد دانشگاهی.
- عدنانی، سیدمسعود (1384)، «آیینهای شمنی و شاهنامه»، نامۀ پارسی، سال دهم، شمارۀ ۱، صص 61-70.
- علامی مهماندوستی، ذوالفقار و نسیم داودیپناه (1394)، «بررسی مکانیسم¬های دفاعی اسفندیار در نبرد با رستم»، دوفصلنامۀ ادبیات حماسی، سال دوم، شمارۀ چهارم، صص 71-99. http://doi.org/10.22034/heroic.2025.3.4.03
- فردوسی، ابوالقاسم (1366)، شاهنامه، بهکوشش جلال خالقی مطلق، دفتر یکم، نیویورک: Bibliotheca Persica.
- فردوسی، ابوالقاسم (1375)، شاهنامه، بهکوشش جلال خالقی مطلق، زیر نظر احسان یارشاطر، دفتر پنجم، کالیفرنیا: مزدا با همکاری بنیاد میراث ایران.
- فریزر، جیمز جورج (1392)، شاخۀ زرّین (پژوهشی در جادو و دین)، ترجمۀ کاظم فیروزمند، چاپ هفتم، تهران: آگاه.
- کریمی، فاطمه (1392)، «نقد روان¬شناختی شخصیت اسفندیار در داستان رستم و اسفندیار بر اساس روانشناسی یونگ»، هشتمین همایش بین¬المللی انجمن ترویج زبان و ادبیات فارسی، صص 121-139.
- کلاهچیان فاطمه و لیلا پناهی (1395)، «روان¬شناسی شخصیت اسفندیار در شاهنامه»، یازدهمین گردهمایی بین¬المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، دانشگاه گیلان، صص ۹۰۰-۹۲۵.
- کوورجی کویاجی، جهانگیر (۱۳۷۱)، پژوهشهایی در شاهنامه، گزارش و ویرایش جلیل دوستخواه، چاپ اول، تهران: زنده رود.
- مختاری، محمد (1369)، اسطورۀ زال، تبلور تضاد و وحدت در حماسۀ ملی، تهران: آگه.
- مسکوب، شاهرخ (1386)، مقدمهای بر رستم و اسفندیار، تهران: نشر علمی و فرهنگی.
- مهری، بهروز (1394) «خوانشی لاکانی از غمنامۀ رستم و اسفندیار»، شعر پژوهی (بوستان ادب)، سال هفتم، شمارۀ چهارم، صص ۱۴۱-۱۶۶. https://doi.org/10.22099/jba.2016.3146
- نصر اصفهانی، محمدرضا و طیبه جعفری (1388)، «کنون زین سپس هفتخان آورم (رویکرد روانشناختی به هفتخان رستم و اسفندیار)»، پژوهشنامۀ زبان و ادب فارسی (گوهر گویا)، سال سوم، شمارۀ چهارم، پیاپی 12، صص 133-156.
- Alloy, L. B. & Abramson, L. Y. (1979). "Judgment of contingency in depressed and nondepressed students: Sadder but wiser?" Journal of Experimental Psychology: General, 108(4), pp 441–485.
- Langer, E. J. (1975 A). "The illusion of control", Journal of Personality and Social Psychology, 32(2), pp 311–328.
- Langer, E. J. & Roth, J. (1975 B). "Heads I win, tails it's chance: The illusion of control as a function of the sequence of outcomes in a purely chance task", Journal of Personality and Social Psychology, 32(6), pp 951–955.
- Thompson, S. C., Kyle, D., Osgood, A. Quist, R. M. Phillips, D. J., & McClure, M. (2004). "Illusory Control and Motives for Control: The Role of Connection and Intentionality", Motivation and Emotion, 28(4), pp 315–330.
References
- Amoozgar, Zhâleh (2007), History of Mythology in Iran, 9th ed. Tehrân: samt. [in Persian]
- Eliade, Mircea (2008), Shamanism: Ancient Techniques of Ecstasy, trans. Mohammad-Kazem Mahajeri, 1st ed. Qom: Adyan. [in Persian]
- Islami Nadushan, Mohammad-Ali (2011), Dâstân-e Dâstân-hâ: Rostam and Esfandiyâr in Shâhnâmeh, 3rd ed. Tehrân: Sherkat-e Sâhâmî-ye Enteshâr. [in Persian]
- Esmaeili, Hossein (2010), “Tale of Zâl from the perspective of Ethnology,” in Pahlevân’s Body and the Sage’s Soul: New Researches in Shâhnâmeh, by Shâhrokh Meskub, 3rd ed. Tehrân: Tarh-e No. [in Persian]
- Omid-sâlâr, Mahmoud (2011), “Zâl,” Firdowsi va Shâhnâmeh Sarâ’i, by Jalâl Khâleqi Motlaq et al., supervised by Esmâil Saâdat, 1st ed. Tehrân: Farhangestân-e Zabân va Adab-e Fârsi. [in Persian]
- Amini-pur, Maryam & Ahmad Abou-Mahboub (2017), “The Study of Shamanic rite and other magics in the tale of Rostam and Esfandiyâr,” Faslnâmeh-ye Adabiât-e ‘Erfâni va Osture-shenâkhti, Vol.13, No.47, pp.99-137. [in Persian]
- Bagheri, Zeynab & Mohammad-Ali Davoudâbâdi (2020), “Frustration and Aggression in the behavior of Esfandiyar according to Shahnameh text” Do-Faslnâmeh-ye Adabiât-e Pahlevâni, Vol.4, No.7, pp.9-28. [in Persian]
- Bahram Pejdo, Zartosht (1959), Zoroaster-nâmeh, by Mohammad Dabir-Siyâqi, 1st ed. Tehrân: Tahuri. [in Persian]
- Pâdshâh, Mohammad (1984), Farhang-e Anandraj, supervised by Mohammad Dabir-Siyâqi, 2nd ed. Tehrân: Khayyam. [in Persian]
- Hâfez, Shams-ol-Din Mohammad (2011), Dîvân-e Khâjeh Shams-ol-Din Mohammad Hâfez-e Shirâzi, Ed. Mohammad Qazvini & Qâsem Ghani, 10th ed. Tehrân: Zavâr. [in Persian]
- Hamidian, Saeid (2004), Introduction to Ferdowsi’s thought and art, 2nd ed. Tehrân: Nâhid. [in Persian]
- Khosravi, Rukn-aldin (1988), “Performance Art, Esfandiyâr, Simorgh, Zâl va (magic medicine),” Chista, Nos.45 & 46, pp.526-536. [in Persian]
- Rahimi, Mostafâ (1990), Power Tragedy in Shâhnâmeh, 1st ed. Tehrân: Niloufar. [in Persian]
- Rastgar Fasâ’i, Mansour (2004), Rostam va Esfandiyâr Epic, Ed. 5 Tehrân: Jâmi. [in Persian]
- Razi, Hâshem (2002), Dâneshnâmeh-ye Irân-e Bâstân, Vol. 1, Tehrân: Sokhan. [in Persian]
- Zâheri Abdovand, Âmeneh (1997), Esfandiyâr and Invincibility, 1st ed. Ahvâz: Mahziâr. [in Persian]
- Ebbâdian, Mahmoud (1990), “The Obscurity of the Struggle between Rostam and Esfandiyâr,” in Regarding Rostam va Esfandiyâr, 1st ed. Tehrân: Jahâd-e Dâneshgâhi. [in Persian]
- Adnâni, Seyyed Masoud (2005), “Shamanci Rites and Shâhnâmeh,” Nâmeh-ye Pârsi, Vol.10, No.1, pp.61-70. [in Persian]
- Alâmi Mohmandusti, Zolfaghar & Nasim Dâvudi-Panah (2015), “The Study of Defensive Mechanisms of Esfandyar in the Battle with Rostam,” Do-Faslnâmeh-ye Adabiât-e Hamâsi, Vol.2, No.4, pp.71-99. [in Persian]
- Ferdowsi, Abolqâsem (1987), Shâhnâmeh, Ed. Jalâl Khâleqi Motlaq, Vol.1, New York: Bibliotheca Persica. [in Persian]
- Ferdowsi, Abolqâsem (1996), Shâhnâmeh, Ed. Jalâl Khâleqi Motlaq, supervised by Ehsân Yârshâter, Vol.5, California: Mazda in collaboration with Bonyâd-e Miras-e Irân. [in Persian]
- Frazer, James George (2013), The Golden Bough (The Study of magic and religion), trans. Kazem Firouzmand, 7th ed. Tehrân: Âgâh. [in Persian]
- Karimi, Fâtmeh (2013), “Psychological Criticism of Esfandiyar’s Character in the Tale of Rostam va Esfandiyâr according to Jung’s Psychology,” 8th International Conference of the Association for the Promotion of Persian Language and Literature, pp.121-139. [in Persian]
- Kolâhchian, Fâtmeh & Leylâ Panâhi (2016), “Psychology of Esfandiyâr’s Character in Shâhnâmeh,” 11th International Meeting of the Association for the Promotion of Persian Language and Literature, University of Gilan, pp.900-925. [in Persian]
- Kovurji, Jahan-Gir (1992), Studies in Shâhnâmeh, Ed. Jalil Dustkhâh, 1st ed. Tehrân: Zende-Rood. [in Persian]
- Mokhtâri, Mohammad (1990), Myth of Zâl, Materialization of Unity and Conflict in National Epic, Tehrân: Âgah. [in Persian]
- Meskub, Shâhrokh (2007), Introduction to Rostam and Esfandiyâr, Tehrân: Elmi va Farhangi. [in Persian]
- Mehri, Behrouz (2015), “Lacanian Reading of the Tragedy of Rostam and Esfandiyâr,” She’r Pazhohi (Bustan-e Adab), Vol.7, No.4, pp.141-166. [in Persian]
- Nasr Esfahâni, Mohammad-Reza & Tayebe Jafari (2009), “Konun Zin Sepas Haft-Khân Âvaram (Seven Trials of Rostam and Esfandiar: A Psychological Approach),” Pazhoheshnâme-ye Zabân va Adab-e Fârsi (Gohar-e Goyâ), Vol.3, No.4, Issue 12, pp.133-156. [in Persian]
