بازنمایی اندیشه آزادیخواهی در گفتمان انقلاب اسلامی در ادبیات سیاسی ایران با نگاهی به آثار «حمید سبزواری» و «نصراله مردانی»
محورهای موضوعی : تاثیرات گفتمانی انقلاب اسلامی
رضا دویده
1
,
احمدعلی حسابی
2
,
یوسف امینی
3
,
منوچهر کردزنگنه
4
1 - دانشجوی دکتری ، گروه جامعه شناسی سیاسی ، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی ، شوشتر ایران.
2 - استادیار گروه جامعه شناسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران
3 - گروه جامعه شناسی سیاسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر،ایران .
4 - گروه جامعه شناسی سیاسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی ، شوشتر، ایران .
کلید واژه: حمید سبزواری, نصراله مردانی, آزادی, اسلام, شهادت طلبی,
چکیده مقاله :
مفاهیم آزادی، عدالت و مبارزه با استبداد از دوره مشروطه بهعنوان مؤلفههای اصلی اندیشه سیاسی وارد ادبیات ایران شد، اما پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و بستهشدن فضای سیاسی، این مفاهیم در قالب گفتمانهای جدید، بهویژه گفتمان انقلاب اسلامی، بازتعریف گردید. گفتمان انقلاب اسلامی با تکیه بر اصل عبودیت الهی، آزادی را نه بهمثابه رهایی فردگرایانه، بلکه در پیوند با عدالتخواهی، ظلمستیزی، مسئولیت اجتماعی و تکلیفمداری معنا کرد. پژوهش حاضر با هدف بررسی بازنمایی اندیشه آزادیخواهی در ادبیات سیاسی ایرانِ پس از کودتای ۲۸ مرداد، به مطالعه تطبیقی اشعار دو شاعر شاخص اسلامگرا، حمید سبزواری و نصرالله مردانی میپردازد. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل گفتمان لاکلائو و موفه است و با تمرکز بر مفاهیمی چون دال مرکزی، مفصلبندی، وقتهها، هویت، تنازع، غیریتسازی، هژمونی و اسطورهسازی، اشعار این دو شاعر تحلیل شده است. یافتهها نشان میدهد که «اسلام» بهعنوان دال مرکزی، معنابخش مفاهیمی چون آزادی، عدالت، وطندوستی، شهادتطلبی، امتگرایی و تجلیل از مجاهدان در آثار هر دو شاعر است. آزادیخواهی در شعر آنان عمدتاً در قالب ظلمستیزی، مقاومت در برابر استبداد داخلی و سلطه خارجی و آمادگی برای ایثار و شهادت بازنمایی میشود. با وجود اشتراکهای گفتمانی، سبزواری بیشتر بر بازتاب مستقیم وقایع انقلاب و نفی رژیم شاهنشاهی تأکید دارد. در حالی که «مردانی» با بهرهگیری گستردهتر از اسطورههای دینی و ملی، گفتمان آزادیخواهی را در بستر دفاع مقدس و مقاومت فراملی بسط میدهد. نوآوری این پژوهش در ارائه تحلیلی مقایسهای و نظاممند از اندیشه آزادیخواهی در آثار این دو شاعر و تبیین نقش گفتمان انقلاب اسلامی در شکلدهی به ادبیات سیاسی معاصر ایران است. روش تحقیق این پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل گفتمان انتقادی به شیوه لاکلائو و موفه است که با بررسی مفاهیم گفتمانی در اشعار «حمید سبزواری» و «نصرالله مردانی» انجام میشود.
The concepts of freedom, justice, and resistance to despotism entered Iranian political thought as foundational elements during the Constitutional Revolution. However, following the 1953 coup d’état and the subsequent contraction of the political sphere, these concepts were rearticulated within new discursive formations, most notably the discourse of the Islamic Revolution. Anchored in the principle of divine servitude (ʿubūdiyyat Allāh), this discourse reconceptualized freedom not as individualistic emancipation but as inseparably connected to justice-seeking, opposition to oppression, social responsibility, and normative duty. This study seeks to examine the discursive construction of freedom-oriented thought in Iranian political literature in the post-1953 period through a comparative analysis of the poetry of two prominent Islamist poets, Hamid Sabzevari and Nasrollah Mardani. Employing the discourse theory of Laclau and Mouffe, the research analyzes key analytical categories including nodal points, articulation, moments, identity formation, antagonism, processes of othering, hegemony, and myth-making. The findings demonstrate that “Islam” functions as the central nodal signifier structuring meanings associated with freedom, justice, patriotism, martyrdom-seeking, ummah-oriented collectivism, and the veneration of resistance fighters in the works of both poets. In their poetic discourse, freedom is predominantly articulated through struggle against oppression, resistance to domestic authoritarianism and foreign domination, and readiness for sacrifice and martyrdom. Despite significant discursive convergence, Sabzevari places stronger emphasis on the immediate reflection of revolutionary events and the explicit delegitimization of the monarchical regime. In contrast, Mardani, through more extensive deployment of religious and national myths, expands the discourse of freedom within the broader context of the Sacred Defense and transnational resistance. The originality of this study lies in providing a systematic comparative discourse analysis of freedom-seeking ideology in the works of these two poets and in elucidating the constitutive role of the Islamic Revolutionary discourse in shaping contemporary Iranian political literature. Methodologically, the research adopts a qualitative approach grounded in Laclau and Mouffe’s critical discourse theory.
1. احمدیامین، علی، مصباح، مجتبی. (1397). «اصول و مبانی حاکم بر تعیین قلمرو آزادی در اسلام». نشریه معرفت فرهنگی ـ اجتماعی، شماره 34، 120- 105.
2. باباسالار، علیاصغر، خضور، جولیت. (1398). «جلوههای مقاومت در اشعار نصرالله مردانی و بدوی الجبل». نشریه ادبیات پایداری، شماره 20، 25- 5.
3. بختیاری، محمدرضا. (1394). «نقش آزادی و آزادیخواهی در شعر فارسی». در: مجموعه مقالات سومین همایش الکترونیکی پژوهشهای نوین در علوم و فناوری.
4. پور یزدانپناه کرمانی، آرزو، کرمی، رحیم. (1397). «تحلیل مضامین پایداری اخوان ثالث براساس نظریه عمل پیر بوردیو». نشریه ادبیات دفاع مقدس، پاییز و زمستان، شماره 3، 64- 47.
5. حبیبی، حسن، خبازی، طاهره، خدادادی مهاباد، معصومه. (1401). «مضمون پایداری در شعر حمید سبزواری و موسوی گرمارودی». دوفصلنامه مطالعات نقد ادبی، سال هفدهم، شماره 52، 245- 219.
6. دانشپژوهان، منوچهر، شیردل، حسین. (1402). «مطالعه تطبیقی جلوههای تعهد دینی و سیاسی در سرود سپیده حمید سبزواری و دیوان مصطفی جمالالدین». فصلنامه مطالعات ادبیات شیعی، سال دوم، شماره 5.
7. درستی، احمد. (1381). شعر سیاسی در دوره پهلوی دوم. تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
8. رسولنژاد، عبدالله، زارعی، شایسته. (1391). «بررسی تطبیقی زبان و بیان اندیشه و عاطفه در شعر مقاومت نصرالله مردانی و محمود درویش». نشریه ادبیات تطبیقی، شماره 7، 55–76
9. ستاریان، طاهره، هاشمپور سبحانی، توفیق. (1399). «نقد برخی مؤلفههای معنایی شعر عاشورایی دفاع مقدس با تکیه بر اشعار علی معلم، نصرالله مردانی، فاطمه راکعی و طاهره صفارزاده». نشریه تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا)، شماره 45، 78- 59.
10. سروش، وجیهه، بختیاری، سمیه. (1399). «اسطوره در شعر پایداری نصرالله مردانی و امل دنقل». در: مجموعه مقالات دومین همایش ملی ادبیات مقاومت. دانشگاه کوثر، 768- 751.
11. صادقی، معصومه، تقوی، سیدعلیرضا. (1396). «کنکاش گزارههای مقاومت بر پایه تطبیق سرودههای نصرالله مردانی و مظفر النواب». درمجموعه مقالات نخستین همایش ملی ادبیات مقاومت. 673-692.
12. صالحی، پیمانه. (1396). «آشنایی با امام خمینی امیدی را در من زنده کرد؛ مصاحبه با زندهیاد حمید سبزواری». پژوهشهای تاریخ شفاهی، دوره ششم، شماره 1، 219- 204.
13. صدرایی، رقیه، صادقی، معصومه. (1397). «تحلیل گفتمان ناسیونالیستی در مجموعه اشعار احمد شاملو (بر مبنای نظریه تحلیل گفتمانی لاکلائو و موفه)». متنپژوهی ادبی، سال 22، شماره 75.
14. صدقی، حسین، عظیمزاده، امیرعلی. (1392). «بررسی موسیقی و صور خیال در شعر جنگ نصرالله مردانی». نشریه ادبیات پایداری، شماره 9، 212- 187
15. عالیعباسآباد، یوسف. (1387). «آزادی و مفاهیم وابسته به آن در شعر نو فارسی». پیک نور، سال هشتم، شماره دوم.
16. عرفانیان، لاله. (1400). «تحلیل گفتمان شعر اعتراض در شعر مهدی اخوان ثالث بر پایه تحلیل گفتمان لاکلائو و موفه». دوفصلنامه مطالعات نقد ادبی، سال شانزدهم، شماره 50، 247- 223.
17. فرضی، حمیدرضا، امانی، رستم، حداد، مریم. (1401). «یادکرد شخصیتهای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس در مجموعه سرود سپیده حمید سبزواری». فصلنامه زبان و ادب فارسی، سال چهاردهم، شماره 52.
18. فرهیختگان. (1397).:https://farhikhtegandaily.com/news/19144
19. کرمی، نوشآفرین؛ پرویزی، فاطمه؛ رحیمیان، علی. (1401). «مضامین ادب و پایداری در شعر نصرالله مردانی». پژوهشنامه اورمزد، شماره 61، 275- 244
20. محمدیان، عباس، رجبی، مسلم. (1395). «جلوههای ادبیات پایداری در اشعار حمید سبزواری». نشریه ادبیات پایداری، سال هشتم، شماره 14.
21. محمودی، مریم، هاشمی، زینبالسادات. (1395). «بررسی مضامین پایداری در شعر محمدمهدی جواهری و مجموعه سرود درد حمید سبزواری». مطالعات ادبیات تطبیقی، شماره 38، 81- 71.
22. مرادحاصلی، جعفر. (1398). «ماهیت گفتمان انقلابی چپ در ایران عصر مشروطه (پس از استقرار مجلس دوم)». تاریخ ایران، دوره 12، شماره 1، بهار و تابستان.
23. مقدمی، محمدتقی. (1390). «نظریه تحلیل گفتمان لاکلائو و موفه و نقد آن». مجله معرفت فرهنگی ـ اجتماعی، سال دوم، شماره دوم، 124–91.
24. ملازاده، ریحانه، فرید، زهرا. (1396). «بازتاب مفاهیم دینی و عاشورایی در شعر پایداری احمد دحبور و نصرالله مردانی». کاوشنامه ادبیات تطبیقی، شماره 27، 164–143.
