بازآفرینی نظام بانکداری اسلامی با رویکرد فقه نظام و حکمرانی مالی: چالشها، تطبیق و راهکارها
محورهای موضوعی : حقوق خصوصی کسب و کارسید نیما نوروزی 1 , عزیزالله فهیمی 2
1 - گروه فقه و حقوق، دانشکده علوم و معارف، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران
2 - دانشیار حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران
کلید واژه: بانکداری اسلامی, فقه نظام, ربا, سیاستگذاری بانکی, عقود شرعی,
چکیده مقاله :
این پژوهش با رویکرد «فقه نظام» به طراحی و بازآفرینی نظام بانکداری اسلامی پرداخته است. فقه نظام با تأکید بر هماهنگی قواعد، احکام و نهادها و توجه به مقاصد شریعت، ملاحظات کلان اقتصادی و پیوند اجزای نظام مالی، چارچوبی برای ارتقای کارآمدی بانکداری اسلامی فراهم میآورد. مطالعه حاضر با بررسی مفاهیم بنیادین بانکی، حقوق و تعهدات طرفین و ابزارهایی مانند اعتبار اسنادی، و مقایسه آن با مقررات بینالمللی یوسیپی ۶۰۰ و اسناد داخلی، نقاط همگرایی و تعارض را شناسایی کرده است. نتایج نشان میدهد که اجرای ناقص قانون عملیات بانکی بدون ربا، برداشتهای متناقض از مفاهیم کلیدی، صوری بودن برخی قراردادها، و عدم انطباق برخی عقود با ماهیت واقعی عملیات بانکی، موجب کاهش اعتماد عمومی و کارآمدی شده است. بر این اساس، راهکارهایی چون تقویت پیوند میان فقه و نظام بانکی، بازتعریف مفاهیم، اصلاح قانون و ابزارها، منع بنگاهداری بانکها، و ایجاد نظام نظارتی جامع پیشنهاد میشود. بازنگری در چارچوب حقوقی با پذیرش رویههای معتبر بینالمللی، در کنار پایبندی به اهداف شریعت، میتواند ضمن حذف واقعی ربا و افزایش شفافیت، سهم عقود مشارکتی را بالا برده و ایران را به الگوی پیشرو در بانکداری اسلامی تبدیل کند. این گذار نیازمند اصلاحات همزمان ساختاری، مدیریتی و فرهنگی است.
This study employs the “Jurisprudential System” (Fiqh al-Nizām) approach to design and reinvent the Islamic banking system. The Jurisprudential System, emphasizing the coherence of rules, rulings, and institutions, and considering the objectives of Sharia, macroeconomic factors, and the interconnection of components of the financial system, provides a framework for enhancing the efficiency of Islamic banking. The present research examines fundamental banking concepts, the rights and obligations of parties, and instruments such as letters of credit, comparing them with international regulations like UCP 600 and domestic legal instruments, to identify points of convergence and divergence. Findings reveal that incomplete implementation of the Law on Usury-Free Banking Operations, contradictory interpretations of key concepts, the formalistic nature of some contracts, and the misalignment of certain Islamic contracts with the actual nature of banking operations have led to reduced public trust and efficiency. Accordingly, strategies such as strengthening the link between jurisprudence and the banking system, redefining concepts, reforming laws and instruments, prohibiting banks from direct commercial activities, and establishing a comprehensive supervisory system are proposed. Revising the legal framework while adopting reputable international practices, alongside adherence to Sharia objectives, can ensure the genuine elimination of usury, enhance transparency, increase the share of participatory contracts, and position Iran as a leading model in Islamic banking. This transition requires simultaneous structural, managerial, and cultural reforms.
منابع فارسی
قرآن کریم
ابن ادریس حلی (۱۴۱۰ ق). السرائر الحاوى لتحرير الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.
ابن شهید ثانی، حسن بن زینالدین (۱۳۷۶ ش). معالم الأصول (با حواشی سلطان العلماء). قم: بینا، چاپ دوم.
اراکی، محسن (۱۳۹۴ ش). فقه نظام اقتصادی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
اعرافی، علیرضا (۱۳۹۵ ش). درآمدی بر اجتهاد تمدنساز. قم: مؤسسه اشراق و عرفان.
انصاری، مرتضی (۱۴۲۸ ق). فرائد الاصول. قم: بینا، چاپ نهم.
بروجردی، آقا حسین طباطبایی (۱۴۲۶ ق). تبیان الصلاة. قم: گنج عرفان للطباعة والنشر، چاپ اول.
بهشتی، سید محمدحسین (بیتا). بانکداری و قوانین مالی اسلام. بینا.
پگاه تحول (۱۳۹۷ ش). «مقدمهای بر نظریه بانکداری اسلامی». نشریه داخلی دبیرخانه دائمی کنگره بینالمللی علوم انسانی اسلامی، شماره ۸، ۵۹-۶۶.
جواهری، محمد رفیق (بیتا). سود و بانکداری اسلامی. مشهد: مجتمع آموزش عالی المصطفی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۶۳ ش). دایرهالمعارف علوم اسلامی قضائی. ج۱. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۷۴ ش). ترمینولوژی حقوقی. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۷۶ ش). حقوق اموال. چاپ چهارم. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (بیتا). دایرهالمعارف علوم اسلامی قضائی. ج۲. تهران: گنج دانش.
خامنهای، سید علی (۱۳۹۷ ش). بیانات در جمع اساتید و طلاب مدرسه عالی تخصصی فقه، اسفند.
خادمان، محمود (۱۳۸۸ ش). «مقررات جدید اعتبارات اسنادی UCP 600». فصلنامه دیدگاههای حقوقی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، شماره ۴۸.
خراسانی (آخوند)، محمد کاظم (۱۴۰۹ ق). كفاية الأصول. قم: آلالبیت، چاپ اول.
خسروپناه، عبدالحسین (۱۳۹۴ ش). روششناسی علوم اجتماعی و فلسفه علوم انسانی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
خبرگزاری ایسنا (۱۳۹۵ ش). تاریخ خبر ۲۵ بهمن، کد خبر: ۹۵۱۱۲۶۱۸۷۰۹.
خداپرست، محمد (۱۳۹۷ ش). بررسی منابع اجتهاد در فقه شیعه و اهل سنت: ریشههای تفاوت در مصادر صدور فتوای فریقین. روزنامه جوان، ۱۴ بهمن، ص۱۰.
شاهآبادی، محمدعلی (۱۳۸۰ ش). شذرات المعارف. تصحیح بنیاد علوم و معارف اسلامی دانشپژوهان. تهران: انتشارات ستاد بزرگداشت مقام عرفان و شهادت.
صدر، سید محمدباقر (۱۴۱۷ ق). اقتصادنا. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول.
صمدی، علی حسین و پروین، مجتبی (۱۳۹۴ ش). بررسی چالشهای نظری و عملی بانکداری جمهوری اسلامی ایران در ارتباط با بانکهای بینالمللی. در تجربه جهانی بانکداری اسلامی، ج۱، مؤسسه عالی آموزش بانکداری ایران، بانک مرکزی.
صمصامی، حسین و داوودی، پرویز (۱۳۸۹ ش). بهسوی حذف ربا از نظام بانکی: از نظریه تا عمل. تهران: دانایی توانایی.
طباطبائی، سید محمدحسین (بیتا). نهاية الحكمة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
طباطبائی، سید محمدحسین (بیتا). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن (۱۳۸۷ ق). المبسوط في فقه الإمامية. تهران: المكتبة المرتضوية، چاپ سوم.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۷ ق). العدة في أصول الفقه. قم: بینا، چاپ اول.
عاملی، سید جواد بن محمد حسینی (۱۴۱۹ ق). مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلامة. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، چاپ اول.
علیدوست، ابوالقاسم (۱۳۸۴ ش). فقه و مقاصد شریعت. مجله فقه اهل بیت، شماره ۴۱، ۱۲۵-۱۵۵.
عيوضلو، حسین (۱۳۹۷ ش). اصول موضوعه و راهبردهای بانکداری اسلامی در چارچوب نظام اقتصادی اسلام. اقتصاد اسلامی، شماره ۷۱، ۵-۳۵.
قرضاوی، یوسف (۱۳۹۳ ق). فقه الزكاة؛ مقارنه لاحكمها وفلسفتها في ضوء القرآن و السنه. بیروت: مؤسسه الرساله.
قوامی، سید صمصامالدین (۱۳۹۲ ش). فقه الادارة. قم: بنیاد فقهی مدیریت اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
ماجدی، علی و گلریز، حسن (۱۳۷۵ ش). پول و بانک از نظریه تا سیاستگذاری. چاپ هفتم. تهران: مؤسسه بانکداری ایران، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
مادرشاهی، محمد (۱۴۰۰ ش). آسیبشناسی روش عدم مغایرت در اسلامیسازی بانک. فقه نظام، شماره ۱.
مسعودی، علیرضا (۱۳۸۹ ش). حقوق بانکی. تهران: پیشبرد با همکاری تابان خرد.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۰ ش). اسلام و مقتضیات زمان. چاپ هفدهم. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۰ ش). مسئله ربا و بانک به ضمیمه مسئله بیمه. چاپ یازدهم. تهران: صدرا.
مظاهری، سید عباس و میثمی، حسین (۱۳۹۵ ش). بانکداری اسلامی: مبانی نظری و تجارب عملی. ج۱، ویراست پنجم. تهران: پژوهشکده پولی و بانکی.
میرآخور، عباس و الحسنی، باقر (بیتا). مقالاتى در اقتصاد اسلامی (روش اسلام در حل مسائل اقتصادی). ترجمه حسن گلریز. تهران: مؤسسه بانکداری ایران، بانک مرکزی.
میرمعزی، سید حسین (۱۳۸۹ ش). روش کشف نظام اقتصادی اسلام. اقتصاد اسلامی، شماره ۳۹، ۴-۳۲.
میرمعزی، سید حسین (۱۳۹۶ ش). ماهیت، مبانی، اهداف، ساختار، اصول راهبردی و الگوهای اجرایی. قم: نشر نگاه فارسی، چاپ اول.
نظرپور، محمد نقی؛ یوسفی شیخرباط، محمدرضا و ابراهیمی میمنت (۱۳۹۰ ش). شاخصهای صوری شدن معاملات در عملکرد بانکداری بدون ربا در ایران. اقتصاد اسلامی، شماره ۴۳، ۱۵۷-۱۸۸.
یوسفی، احمدعلی و مادرشاهی، محمد (۱۳۹۷ ش). تحلیل فقهی مبنای عدم مغایرت در تصویب قوانین اقتصادی مجلس و راهبرد. پاییز، شماره ۹۵، ۵-۳۱.
منابع انگلیسی
Ashby, Simon. (Dateless). The Turner review on the global banking crisis: A response from the Financial Services Research Forum.
Bossone, Biagio. (Dateless). What makes banks special? A study on banking, finance, and economic development. The World Bank.
Byrne, James E. (2007). The Comparison of UCP 600 & UCP 500. The Institute of International Banking Law and Practice Inc., USA.
Chuah, Jason. (2017). Islamic letter of credit - Square peg in a round hole. In
Soyer, Baris & Tettenborn, Andrew (Eds.), International trade and carriage of goods (pp. 177-196). Informa Law from Routledge, 1st ed.
ICC. (Dateless). The Uniform Customs and Practices for Documentary Credits,
ICC Pub. No. 600; and Supplement to the Uniform Customs and Practice for Documentary Credits for Electronic Presentation (Version 1.1) (eUCP).
Jimenez, Guillermo. (1997). ICC Guide to Export–Import Basics (the legal, financial and transport aspects of international trade), ICC Pub. No. 543.
Khademan, Mahmoud. (1996). Documentary Letters of Credit and Related Rules under International Trade Law: A Case for Action. PhD Thesis, Department of Private Law, University of Glasgow, UK, July.
Mishkin, Frederic S. (2007). The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. Boston: Addison Wesley.
Schmitthoff, Clive M. (1986). Schmitthoff’s Export Trade, The Law & Practice of International Trade. London: Stevens & Sons, 8th ed.
