زندانیان و مجازات‌های آنان در عصر اول و دوم عباسی: مورد بررسی، زندانیان عقیدتی

محورهای موضوعی : تاریخ ادیان و مذاهب

نور علی احمدی فالحی ¹ , یونس فرهمند ² , فهیمه مخبر دزفولی ³

1 - دانشجو
2 - گروه تاریخ و باستان شناسی،واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران تهران
3 - گروه تاریخ و باستانشناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

تاریخ دریافت : 1404/09/05 تاریخ پذیرش : 1404/11/01 تاریخ انتشار : 1404/11/17

کلید واژه: زندانیان دوره عباسی, مجازات, حنابله, خوارج, اسماعیلیان, راوندیه, زنادقه,

چکیده مقاله :

چکیده:

زندان یکی از سخت‌ترین مجازات‌هایی بود که در عصر اول و دوم عباسی برای مخالفان از هر گونه و گروهی در نظر گرفته می‌شد. گروه‌های سیاسی، عقیدتی، کارگزاران حکومتی، شورشیان و سایر گروه‌های اجتماعی و اعضای خاندان عباسی که به دلیل عدم همراهی با خلیفه و یا آنان که نسبت به منصب خلافت چشم طمع داشتند، در زمره مخالفان حکومت قلمداد می‌شدند و مورد خشم خلیفه قرار گرفته و دستگیر، زندانی، شکنجه و بسیاری هم به قتل می‌رسیدند.

این مقاله از میان گروه‌های مخالف مذکور در صدد است تا به زندانیان عقیدتی بپردازد و معلوم سازد که این زندانیان چه گروه یا فرقه‌هایی بودند، دلایل زندانی‌شدن آنان چه بود، چه مجازات‌هایی در مورد آنان اعمال گردید و رفتار با این زندانیان چه تناسبی با فتاوای فقهای مذاهب مختلف اسلامی داشت.

این پژوهش به شیوه توصیفی - تحلیلی و به‌صورت کتابخانه‌ای با استفاده از منابع معتبر تاریخی انجام شده است.

یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که زندانیان عقیدتی متشکل از اسماعیلیان، حنابله، خوارج، راوندیه، زنادقه، معتزله و... بودند. دلیل اصلی زندانی‌شدن آنان تضاد عقیدتی با حکومت عباسیان بود. این زندانیان پس از دستگیری و زندانی‌شدن، بدون رعایت حقوق انسانی آن‌ها شکنجه‌های طاقت‌فرسا متحمل شدند و تعداد زیادی از آنان به قتل رسیدند. رفتار حکومت با این زندانیان نه‌تنها تناسبی با احکام فقهی نداشت؛ بلکه در تضاد با فتاوای فقهای مذاهب مختلف اسلامی بود.

چکیده انگلیسی:

Abstract:

Prison was one of the harshest punishments that was considered for opponents of any kind and group in the first and second Abbasid era. Political, ideological groups, government officials, rebels and other social groups and members of the Abbasid family who were considered opponents of the government due to their lack of support for the caliph or those who were greedy for the position of caliphate were considered among the opponents of the government and were subject to the caliph's wrath and were arrested, imprisoned, tortured and many were killed.

This article seeks to address prisoners of conscience among the aforementioned opposition groups and to determine what groups or sects these prisoners were, what were the reasons for their imprisonment, what punishments were imposed on them and how the treatment of these prisoners was in line with the fatwas of jurists of different Islamic schools.

This research was conducted in a descriptive-analytical manner and in a library format using reliable historical sources.

The findings of this article show that the prisoners of conscience consisted of Ismailis, Hanbali, Khawarij, Rawandiyyah, Zanadiqah, Mu'tazilah, etc. The main reason for their imprisonment was their ideological conflict with the Abbasid government. After their arrest and imprisonment, these prisoners suffered excruciating torture without respecting their human rights, and a large number of them were murdered. The government's treatment of these prisoners was not only not proportionate to jurisprudential rulings; it was also in conflict with the fatwas of jurists of various Islamic schools.

منابع و مأخذ:

منابع:
ابن اثیر، علی بن محمد الشیبانی (1965)، الکامل فی التاریخ، تحقیق کارلوس جوهانز، بیروت، دار صادر
ابن الجوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی (1992م)، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة
.
ابن الجوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی (1984)، مناقب الامام احمد بن حنبل، تحقیق عادل نویهض، بیروت، دارالآفاق الجدیدة.
ابن حنبل، احمد بن محمد بن حنبل (1430ق) فضائل الصحابة، قاهرة، دارابن الجوزی.
ابن حنبل، محمدبن حنبل (1992م)، مسند، تونس، اسطامبول، دارسجون، دارالدعوة
ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء ابنا الزمان، تحقیق احسان درویش، بیروت، دارالثقافة.
ابن سعد، محمدبن سعد (1965م)، الطبقات الکبری، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر.
ابن طباطبا محمدبن علی المعروف به ابن الطقطقا (1966م)، الفخری فی الآداب السلطانیة والدول الاسلامیة، بیروت، دار صادر
ابن عابدین، محمدامین بن عمر (1979)، حاشیه رد المختار علی الدّر المختار، شرح و تنویر الابصار فی‏الفقه علی مذهب الامام ابی حنیفة النعمان، بیروت، دارالفکر
ابن عبدربه، احمد بن محمد (1965)، العقد الفرید، تحقیق احمد امین و آخرون، القاهرة، مطبعة لجنة التألیف.
ابن قدامة، عبدالله بن احمد بن محمد (1283ه. ق)، المغنی فی الفقه، مکتبة الریاض الحدیثة.
ابن کثیر، الحافظ ابوالفداء (1966م)، مطبعة المعارف، بیروت، مکتبة النصر.
ابن ندیم، محمدبن ابی یعقوب (1971م)، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران، نشر اساطیر.
ابونصر، عمر (1966م)، آثار ابن المقفع، بیروت، منشورات دارمکتبة الحیاة.
ابویوسف، یعقوب بن ابراهیم (بی‌تا)، الخراج، بیروت، دارالمعرفة.
ابو یعلی، محمد بن ابی یعلی (بی تا)، طبقات الحنابلة، بیروت، دارالمعرفة.
التمیمی، ایمن سلیمان خالد (1997)، السجون فی العصر العباسی، الجامعة الاردنیة
الازدی، یزیدبن محمد (1967م)، تاریخ الموصل، تحقیق علی حبیبة، به کوشش محمد توفیق عویضة، قاهرة، مؤسسة دارالتحریر للطبع والنشر.
الاصفهانی، ابونعیم احمد بن عبدالله (1980 م)، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، بیروت، دارالکتاب العربیة، المکتبة السلفیة.
الاصفهانی، ابوالفرج علی بن الحسین (بی‌تا)، الاغانی، بیروت، دارالفکر لطباعة و النشر.
اصفهانی، ابوالفرج علی بن الحسین (1350 ش)، سرگذشت کشته‌شدگان از فرزندان ابوطالب، مترجم سید هاشم رسولی محلاتی، مقدمه و تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، کتاب‌فروشی صدوق
امین، احمد (2003م)، ضحی الاسلام، قاهرة، الهیئة المصریة العامه للکتاب، ج 2.
البسوی، یعقوب بن سفیان (1981م)، المعرفة و التاریخ، تحقیق اکرم ضیاء العمری، بیروت، مؤسسة الرسالة.
البغدادی، عبدالقاهر بن محمد (1995م)، الفَرق بین الفِرَق، تحقیق محمد محی‌الدین. عبدالحمید، صیدا، بیروت، المکتبة العصریة.

البلاذری، احمد بن یحیی (1979م)، انساب الاشراف (القسم الرابع)، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار فرانتس اشتاینر، ویسبادن
البلاذری، احمد بن یحیی (1978)، انساب الاشراف، (القسم الثالث)، تحقیق عبدالعزیز الدوری، بیروت، دار فرانتس اشتاینر، ویسبادن
البیرونی، ابوالریحان محمد بن احمد (1923م)، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، تحقیق ادوارد زاخائو، لاپیزیک.
پاینده، ابوالقاسم (1344ش)، تاریخ عرب، چاپ تبریز.
التنوخی، المحسن بن علی (1978م)، الفرج بعدالشدة، تحقیق عبود الشالجی، بیروت، دارصار
التنوخی، المحسن بن علی (1971م)، نشوار المحاضرة و اخبار المذاکرة، تحقیق عبور الشالجی، بی‏جا
جدعان، فهمی (1989م)، المحنة الجدلیة الدینی و السیاسی فی الاسلام، عمان، دار الشروق
الجهشیاری، محمد بن عبدوس (1988م)، الوزراء و الکتّاب، تحقیق حسن الزین، بیروت، دارالفکر الحدیث
حفنی، عبدالمنعم (1993)، موسوعة الفِرق و الجماعات و المذاهب الاسلامیة، القاهرة، دارالرشاد.
خضری، سید احمدرضا (11398)، تاریخ خلافت عباسی، تهران سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی.
الخطیب البغدادی، احمد بن علی (بی‌تا)، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتاب العربی
الدوری، عبدالعزیز (1988م)، العصر العباسی الاول، بیروت، دارطلیعة.
الدوری، عبدالعزیز (1945م)، دراسات فی العصور العباسیة المتاخرة، بغداد شرکة الرابطة للطبع، مطبعة السریان.
ذهبی، محمد بن احمد (1985م)، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسة الرسالة
ذهبی، محمدبن احمد (1992م)، تاریخ اسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام التدمری، بیروت، دارالکتاب العربی.
ذهبی، محمد بن احمد (1325ه.ق.) میزان الاعتدال فی نقد الرجال، قاهره، مطبعة السعادة
السبکی، تاج‌الدین عبدالوهاب بن علی (1964م)، طبقات الشافعیة الکبری، تحقیق عبدالفتاح الحلو و محمود طناجی، القاهرة، مطبعة عیسی البابی.
السیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (1969م)، تاریخ‌الخلفاء، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، القاهرة، مطبعة الفجالة.
الصفدی، صلاح‌الدین خلیل بن ایبک (1993م)، الوافی بالوفیات، تحقیق مجموعة من المحقیق، ویسبادن، دار فرانتس اشتاینر.
صفری فروشانی، نعمت‌الله (1378ش)، غالیان، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‏های اسلامی
طبری، محمدبن جریر (1967م)، تاریخ الرسل و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، القاهرة، دارالمعارف.
عبدالمنعم، ماجد (1984)، العصر العباسی الاول، القاهره، مکتبة الانجلومصریة.
عُریب، ابن سعید القرطبی (بی‌تا)، صلة تاریخ الطبری، بی‏جا، دار صادر المعارف.
العسقلانی، ابن حجرشهاب الدین (1328ه. ق)، الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار احیاءالتراث العربی.
العسقلانی، ابن حجرشهاب الدین (بی‌تا)، رفع الإصرعن قضاة مصر (تکملة کتاب الولاة والقضاة الکندی)
عمر، فاروق (1985م)، التاریخ الاسلامی و فکر القرن العشرین، بغداد، مکتبة النهضة
الکندی، محمدبن یوسف (1908م)، الولاة والقضاة، تصحیح روُفون گست، بیروت، مطبعة الادباء الیسوعیین.
لویس، ماسینون (1936م)، اخبار الحلاج او مناجیات الحلاج، بغداد، مکتبة المثنی
ماوردی، علی بن محمدبن محمد البصری (1955م)، ادب الدنیا والدین، تحقیق مصطفی السقاء، القاهرة، مطبعة مصطفی الباب الحلبی.
ماوردی، علی بن محمدبن محمد البصری (1994م)، الاحکام السلطانیة و الولایات الدینیة، تحقیق خالد عبداللطیف، بیروت، دارالکتاب العربی.
مجهول، العیون والحدائق فی اخبار الحقائق 1972، ج 4، تحقیق عمرالسعیدی، دمشق، المعهد الفرنسی للدراسات العربیة.
المسعودی، علی بن الحسین (1938م)، التنبیة والاشراف، تحقیق عبدالله صادق، القاهرة، دارالصاوی للطبع.
المسعودی، علی بن الحسین (1979م)، مروج الذهب و معادن الجواهر، بیروت، نشرالجامعة اللبنانیة.
مسکویة، ابوعلی احمد بن محمد (بی‌تا)، تجارب‌الامم، چهارجلدی، القاهرة، دارالکتاب الاسلامی.
مسکویه، ابوعلی احمد بن محمد (1369ش) تجارب‌الامم، ترجمه و تصحیح ابوالقاسم امامی، تهران، انتشارات سروش

مشکور، محمدجواد 1372، فرهنگ فِرَق اسلامی، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ دوم
مطهری، مرتضی، حق و باطل، ص 100، مدرسه فقاهت.

المقدسی، مطهر بن طاهر (بی‌تا)، البدء و التاریخ، پورت سعید مصر، الثقافة الدینیة.

ناظمیان فرد، علی (1388ش)، مأمون و محنه، مجلۀ پژوهش‏های تاریخی علمی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دورۀ اول شماره 3
النویری، شهاب‌الدین احمد بن عبدالوهاب (1984م)، نهایة الارب فی فنون الادب، مجموعة من المحققین، القاهرة، صادر عن المجلس الاعلی للثقافة بالاشتراک مع الهیئة المصریة العامة للکتاب، مطبعة کوستا توماس.
الهمدانی، محمد بن عبدالملک (بی‌تا)، تکملة تاریخ الطبری، بی‏جا.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (بی‌تا)، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (1985م)، مشاکلة الناس لزمانهم، تحقیق ویلیام میلوارد، بیروت، دارالکتاب الجدید.

Madelung Wilferd (1996) . the fatimids and the qarmatis ot Bahrin