تحلیل تمثیلی مفهوم «امید رادیکال» در حکایات عرفانی«خوش خوش» و «نان» از مصیبتنامۀ عطار
محورهای موضوعی : تمثیل در زبان و ادب فارسی
زهرا رشادی نژاد
1
,
محبوبه خراسانی
2
,
عطامحمد رادمنش
3
1 - دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ علوم انسانی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران
2 - (نویسندۀ مسئول) دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ علوم انسانی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف اباد، ایران
3 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران.
کلید واژه: تمثیل, امید رادیکال, عطار, مصیبتنامه.,
چکیده مقاله :
این پژوهش بر آنست که نشان دهد، تمثیل در مصیبتنامۀ عطار صرفاً ابزار روایت نیست، بلکه شیوهای معرفتی برای صورتبندی «امید رادیکال» یا «امید وجودی» است؛ امیدی که از دل انقطاع و شکست پدید میآید و بهجای انتظارِ بیرونی، بر «ایمان به امکان» تکیه دارد. پرسش اصلی تحقیق، تبیین این مساله است که عطار چگونه از سازوکارهای تمثیلی برای گذار سالک از امیدهای مجازی به امیدی وجودی بهره میگیرد و در ساختار حکایات چه نسبتی میان یأس، فنا و پیدایش امید برقرار میشود. هدف و ضرورت مقاله، در پیوند میانرشتهای نظریۀ امید رادیکال با عرفان کلاسیک فارسی و خوانش متنمحورِ مصیبتنامه است؛ پیوندی که بهصورت منسجم کمتر بررسی شده و به طور مشخص تا کنون در این زمینه کار نشده است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و خوانش تمثیلیِ دو حکایت («خوشخوش» و «نان»)، نشان میدهد که نامگذاری نمادین، تکرار ذکر، اقتصاد روایی و جابهجایی افق معنا، منطق تولید امید را میسازند: در حکایت نخست، «ذکر اصیل» پس از فروپاشی تکیهگاهها به کنش معناآفرین بدل میشود؛ در حکایت دوم، «نان» بهعنوان شرطِ امکانِ معنویت، امید را از آرزو به برنامه بازچینش اولویتها منتقل میکند.در نتیجۀ این پژهش از افق عطار، امید رادیکال نه احساس خوشبینانه، بلکه سبک دیدن، گفتن و زیستن است که با انضباط ادراک، کنش زبانی هدایتگر و سامان معیشت قوام مییابد.
The aim of this research is to show that Attar’s Mosibatnameh is not merely a narrative device but an epistemic mode for articulating “radical” or “existential” hope: a hope that emerges from rupture and failure and, rather than relying on external expectation, rests on a “faith in possibility”. The central question is how Attar deploys allegorical mechanisms to guide the seeker’s passage from illusory hopes to an existential hope, and how despair, fana (annihilation), and the birth of hope are structurally interrelated within the tales. The novelty of the research lies in forging an interdisciplinary link between theories of radical hope and classical Persian mysticism through a text-centered reading of the Mosibatnameh; a connection rarely examined in a systematic fashion. Using a descriptive–analytical method and an allegorical reading of two tales, pleasant, pleasant (Khosh-Khosh) and Bread(Nan), the article shows that symbolic naming, the repetitive practice of dhikr, narrative economy, and shifts in the horizon of meaning together constitute the logic of hope-production. In the first tale, “authentic dhikr,” following the collapse of prior supports, becomes a meaning-generating act; in the second, “bread,” as the condition of possibility for spirituality, relocates hope from mere wishing to a program of reordered priorities. The findings suggest that, in Attar’s horizon, radical hope is not an upbeat feeling but a way of seeing, speaking, and living—consolidated through disciplined perception, a guiding linguistic act, and the ordering of livelihood.
- ارشدی بهادر، مجتبی (۱۴۰۰). بررسی «امیدواری» در معنویت دینی. معرفت، ۳۰(۲۸۲)، ۸۹-۱۰۰.
- ایگلتون، تری (1398). امید بدون خوشبینی. ترجمه معظم وطنخواه و مسعود شیربچه، تهران: نشر گستره.
- داودی مقدم، فریده (۱۴۰۱). تحلیل ویژگیهای امیدبخش اسطوره آرش کمانگیر با نگاهی به اصل امید ارنست بلوخ. مطالعات زبان و ادبیات غنایی، ۱۲(۴)، ۸–۲۲.
- سبحانی، سهیلا (۱۳۹۵). بررسی و تحلیل تمثیل در آثار عطار نیشابوری. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی.
- صمدی، علی (۱۳۹۵). ریختشناسی تمثیلهای عرفانی در اشعار سنایی، عطار و مولوی. رساله دکتری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه.
- عطّار نیشابوری، فریدالدین محمد (1386). مصیبتنامه. تصحیح محمدرضا شفیعیکدکنی، تهران: سخن.
- کریمی، فرزانه (1401). بررسي تمثيل و كاركرد آن در مثنوي نه سپهر اميرخسرو دهلوي، فصل نامه تحقيقات تمثيلي در زبان و ادب فارسي، شماره 14 (53)، 43_68.
- مارسل، گابریل (1382). بودن و داشتن. ترجمۀ صدیقه فراهانی، تهران: پارسه.
- مهدیزاد فرید، مهناز (۱۳۹۷). تفسیر و تأویل حکایات تمثیلی در متون نثر عرفانی و حکمی. پیشنهاده رساله دکتری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان.
- میرمحمدی، اکرمالسادات (۱۳۸۹). مقایسه تحلیلی خوف و رجا در عرفان اسلامی و ترس و امید در روانشناسی. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان.
- ون هوفت، استان (1401). امید. ترجمه مهدی نصراللهزاده، تهران: نشر بیدگل.
- نیکنام، تینا؛ علوی، رقیه ، یوسفوند، رضا (۱۴۰۲). جایگاه امید در عرفان یحیی بن معاذ رازی. فصلنامه عرفان اسلامی، ۱۹(۷۶)، ۳۸۷-۴۰۱.
- یعقوبی جنبهسرایی، قسمت (۱۳۷۷). بررسی و مقایسه تمثیلات مشترک در ادب منظوم عرفانی (حدیقهالحقیقه، منطقالطیر، مصیبتنامه، الهینامه، اسرارنامه، مثنوی معنوی). پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
