بررسی داستان های کلیله و دمنه از منظر تفکر انتقادی

محورهای موضوعی : کلیله و دمنه

عاطفه یوسفی ¹ , مصطفی موسوی راد ²

1 - دانش‌آموخته دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 - دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

تاریخ دریافت : 1404/05/08 تاریخ پذیرش : 1404/09/10 تاریخ انتشار : 1404/11/30

کلید واژه: کلیله و دمنه, تفکر انتقادی, داستان, تفکر فلسفی, ,

چکیده مقاله :

کتاب کلیله و دمنه در دستۀ ادبیات تعلیمی فارسی جای دارد و کتابی سرشار از مفاهیم اخلاقی و آموزه­های تربیتی است که در قالب داستان، به رشتۀ تحریر در­آمده است. روش داستان­پردازی، شخصیت­پردازی از طریق حیوانات، پیرنگ قوی و نیز درج گفت­وگوهای بسیار (به­ویژه گفت­وگوی استدلالی) در این داستان­ها، افزون ­بر جذابیت برای کودکان، موجب غنای عقلانی و فلسفی این داستان­ها شده است. در داستان­های کلیله و دمنه، موضوعات و مفاهیم گسترده و گوناگونی وجود دارد که از میان آن­ها، تأکید بر عقلانیت و برتری تفکر و تعقل بر قدرت و زور، بالاترین بسامد را دارد. در پژوهش حاضر که با روش توصیفی تحلیلی انجام گرفته است، به بررسی داستان­های کلیله و دمنه، با رویکرد آموزش تفکر انتقادی به کودکان، از نگاه لیپمن، پرداخته­ایم. بر اساس شواهد متنی، تحلیل محتوای داستان­ها و بررسی­های انجام شده، آشکار شد که این داستان­ها از قابلیت بسیار بالایی برای آموزش تفکر انتقادی به کودکان برخوردارند؛ و مؤلفه­های تفکر انتقادی در داستان­ها به راحتی قابل مشاهده است.

چکیده انگلیسی:

The Kalila and Dimna belongs to the corpus of Persian didactic literature and abounds with moral concepts and educational teachings, articulated through narrative form. The use of animal characters, coherent plot structures, and frequent dialogues (particularly those of a dialectical or argumentative nature) not only enhance the stories’ appeal to children but also endow them with considerable intellectual and philosophical depth. The stories of Kalila and Dimna encompass a wide variety of themes and motifs, among which the emphasis on rationality and the superiority of intellect and reasoning over power and coercion is the most prominent. Employing a descriptive–analytical methodology, this study examines the Kalila and Dimna stories in light of Matthew Lipman’s framework for fostering critical thinking in children. Textual evidence, content analysis, and interpretive findings indicate that these narratives possess substantial potential for cultivating critical thinking skills among young readers. The essential components of critical thinking are demonstrably embedded within the structure and discourse of these stories.

منابع و مأخذ:

آدلر، آلفرد. 1379. شناخت ماهیت انسان. مترجم طاهره جواهرساز. تهران: رشد.
استانوویچ، کیت ای. 1388. تفکر انتقادی در روانشناسی. ترجمه هامایاک آوادیسانس. تهران: رشد.
اسمیت، فیلیپ. 1382. ذهنیت فلسفی در مدیریت آموزشی. ترجمه محمودرضا بهرنگی. تهران: کمال تربیت.
پل، ریچارد؛ الدر، لیندا. 1399. تفکر انتقادی. ترجمه اکبر سلطانی؛ مریم آقازاده. تهران» اختران.
شارپ، آن مارگارت. 1387. «داستان¬های فلسفی و کتاب¬های P4C». در کندوکاو فلسفی برای کودکان و نوجوانان. ج1. به کوشش سعید ناجی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. صص 59- 84.
. 1383. «گفت¬وگو با سعید ناجی»، کتاب ماه کودک و نوجوان، ش 89، اسفند 1383، صص 12- 19
زرین¬کوب، حمید. 1355.«نگاهی به کتاب کلیله و دمنه»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، س 12، ش 3، صص 414- 426
عظمت¬دار فرد، فاطمه؛ قائدی، یحیی. 1396. «پژوهشی در داستان¬های طنز ادب فارسی با نظر به مؤلفه-های تفکر فلسفی¬»، فلسفه تربیت، ش3، صص 91- 119
فیشر، رابرت. 1385. آموزش تفکّر به کودکان. ترجمه مسعود صفایی مقدم؛ افسانه نجاریان. اهواز: رسش.
. 1388 . آموزش تفکر. ترجمه غلامعلی سرمد. تهران: گاج.
کم، فیلیپ. 1389. با هم فکر کردن. ترجمه مژگان رشتچی؛ فرزانه شهرتاش. تهران: شهرتاش.
لیپمن، متیو. 1389. کودکی در مدرسه لیزا. ترجمه حمیده بحرینی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
لیپمن، متیو؛ شارپ، آن مارگارت؛ اسکانیان، فردریک اس. 1399. فلسفه در کلاس درس. ترجمه محمدزهیر باقری نوع¬پرست. چاپ دوم. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مایرز، چت. 1374. آموزش تفکّر انتقادی. ترجمه خدایار ابیلی. تهران: سمت.
منشی، ابوالمعالی نصرالله. 1386. کلیله و دمنه. چاپ سی و یکم. تصحیح مجتبی مینوی. تهران: امیرکبیر.
وینچ، کریستوفر. 1386. استقلال، آموزش و تفکّر انتقادی. ترجمه افشار امیری. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.

C. S. Peirce, in “Ideals of Conduct,” Collected Papers of Charles Sanders Peirce, ed. Charles Hartshorne and Paul Weiss (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, (1931- 5) vol. 1, discusses the connection between self-correcting inquiry, selfcriticism, and self-control
Fisher, Robert. 1996. Stories for thinking. Nash Pollock Publishing.
Lipman, Mathew. 2002. Where to P4C?. Thinking: The Journal of Philosophy for Children 16, no. 2