نقش کندری بازآفرین نهاد وزارت در دولت سلجوقی
محورهای موضوعی : فصلنامه تاریخفاطمه سخایی 1 , امیر اکبری 2 , محمدنبی سلیم 3
1 - دانش آموخته گروه تاریخ واحد تربت حیدریه ، دانشگاه آزاد اسلامی ، تربت حیدریه، ایران
2 - گروه تاریخ واحد بجنورد ، دانشگاه آزاد اسلامی ، بجنورد ، ایران .
3 - گروه تاریخ واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی ، شاهرود، ایران
کلید واژه: کندری, دیوانسالاری متمرکز, نهاد وزارت, سلجوقیان,
چکیده مقاله :
عمیدالملک کندری از برجستهترین چهرههای سیاسی قرن پنجم هجری است که نقش او در شکلگیری دولت متمرکز سلجوقی جایگاهی تعیینکننده دارد. در دورهای که ساختار قدرت میان خلافت عباسی و سلطنت سلجوقی دچار واگرایی نهادی بود، کندری توانست با تکیه بر سنت دیوانسالاری ایرانی، نهاد وزارت را بازآفرینی کرده و آن را به ستون اصلی سامان سیاسی دولت نوپای سلجوقی تبدیل کند. او با سازماندهی دیوانها، تمایزبخشی میان وظایف لشکری و کشوری، و استقرار نظام نظارت اداری توانست دولت ایلی سلجوقی را به دولت دیوانی تبدیل کند و بنیانی نهادی برای دورههای بعد، بهویژه عصر نظامالملک، فراهم آورد. این پژوهش با روش تاریخی–تحلیلی و بر پایه منابع اصیل فارسی و عربی انجام شده است. سؤال اصلی تحقیق آن است که: کندری چگونه توانست با اتکا به میراث دبیرسالاری ایرانی، نهاد وزارت را بازسازی کرده و دیوانسالاری متمرکز سلجوقی را بنیانگذاری کند؟ یافتهها نشان میدهد که کندری نه تنها میانجی رابطه خلافت و سلطنت بود، بلکه از طریق نوسازی ساختار اداری و تثبیت کارکردهای وزارت، نقش بنیادینی در تکوین دولت متمرکز سلجوقی ایفا کرد و اساس «عقلانیت دیوانی» را در این دولت مستقر ساخت.
ʿAmīd al-Mulk al-Kunduri is one of the most prominent political figures of the fifth century AH, whose role in the formation of the centralized Seljuk state is of decisive importance. In a period when the structure of power between the Abbasid caliphate and the Seljuk sultanate was marked by institutional divergence, Kunduri, drawing on the tradition of Iranian bureaucracy (dīvān-sālārī), succeeded in re-creating the institution of the vizierate and turning it into the main pillar of the political order of the nascent Seljuk state. By reorganizing the dīvāns, differentiating between military and civil functions, and establishing a system of administrative supervision, he was able to transform the tribal–military Seljuk power into a bureaucratic state and lay an institutional foundation for subsequent periods, especially the age of Niẓām al-Mulk.
This study, using a historical–analytical method and based on primary Persian and Arabic sources, addresses the following main question: How did Kunduri, relying on the heritage of the Iranian scribal class (dabīr-sālārī), manage to reconstruct the institution of the vizierate and found a centralized Seljuk bureaucracy? The findings show that Kunduri was not only a mediator between caliphate and sultanate, but also, through the renovation of the administrative structure and the stabilization of the functions of the vizierate, played a foundational role in the formation of the centralized Seljuk state and established the core of “bureaucratic rationality” within it.
ابنجوزی، عبدالرحمن. (۱۴۱۲ق). المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم. بیروت: دار صادر.
2. ابنخلکان، احمد بن محمد. (۱۴۱۴ق). وفیات الاعیان. بیروت: دار صادر.
3. اشرف، احمد(۱۳۹۱)نهاد وزارت و دیوانسالاری در ایران اسلامی. تهران: طرح نو.
4. باسورث، کلیفورد ادموند(۱۳۸۱)غزنویان. ترجمه حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.
5. بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین(۱۳۸۳)تاریخ بیهقی. تصحیح خطیبی. تهران: نشر نی.
6. جعفری، رضا( ۱۳۹۸)خراسان در قرن پنجم هجری. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.
7. دهقان، مجید(۱۳۹۶)تحول قدرت در خلافت عباسی. تهران: پژوهشگاه تاریخ اسلام.
8. ذهبی، محمد بن احمد. (۱۴۱۳ق). سیر أعلام النبلاء. بیروت: الرسالة.
9. راوندی، محمد بن علی (۱۳۶۴)راحةالصدور و آیةالسرور. تصحیح محمد اقبال. تهران: اساطیر.
10. روحی، علیرضا. (۱۳۹۳). «مذهب در خراسان عصر سلجوقی». پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران، ش۴، ۵۳–۶۳.
11. سمعانی، عبدالکریم. (۱۴۱۸ق). الأنساب. بیروت: دارالکتب العلمیة.
12. طاهری، سعید(۱۳۹۵) مبانی دیوانسالاری ایرانی در قرون میانه. تهران: آگاه.
13. طباطبایی، سید جواد(۱۳۹۰) درآمدی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران. تهران: مینوی خرد.
14. ظهیری نیشابوری، احمد(۱۳۸۲)سلجوقنامه. تصحیح جعفری. تهران: توس.
15. فرای، ریچارد نلسون (۱۳۷۶) عصر طلایی ایران. ترجمه مسعود رجبنیا. تهران: علمی.
16. کاظمی، محسن. (۱۳۹۵)وزارت در ایران اسلامی. تهران: سمت.
17. کرون، پاتریشیا((۱۳۸۲)اندیشه سیاسی اسلام در قرون میانه. ترجمه مرتضی کتبی. تهران: طرح نو.
18. لمبتون، آن کاترین اسوات. (۱۳۷۱)حکومت در اسلام قرون وسطی. ترجمه اسدالله مبشری. تهران: طرح نو.
19. مقدسی، محمد بن احمد(۱۳۶۱)احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ترجمه علینقی منزوی. تهران: شرکت مؤلفان.
20. نرشخی، محمد بن جعفر(۱۳۶۳)تاریخ بخارا. تهران: توس.
21. نیکونژاد، رضا. (۱۳۹۳). «دیوانسالاری ایرانی در قرون میانه». فصلنامه تاریخ اسلام، ۲۵، ۵۱–۷۵.
22. هاجسن، مارشال جِسِپرسون (۱۳۸۲)طرحواره تاریخ اسلام (جلد دوم). ترجمه احمد آرام. تهران: امیرکبیر.
منابع انگلیسی
1.
Bowen, H. (1968). Revenue and Finance in Medieval Persia. Cambridge University Press.
2. .Crone, P. (2003). Medieval Islamic Political Thought. Edinburgh University Press.
3. .Peacock, A. C. S. (2021). The Great Seljuq Empire. Edinburgh University Press.
