سرچشمههای میانفرهنگی دانش اخلاق پزشکی در تمدن اسلامی: از میراث ساسانی و یونانی تا فلسفه اسلامی
محورهای موضوعی : مباحث معرفتی و روش شناختی و تاریخ پژوهی
آسیه ترابی
1
,
احمد اشرفی
2
,
حسن شادپور
3
1 - دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران
2 - دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود
3 - گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه ازاد اسلامی، شاهرود، ایران
کلید واژه: اخلاق پزشکی اسلامی, نظریه میانفرهنگی, تمدن ساسانی, فلسفه یونان, فلسفه اسلامی, تاریخ پزشکی,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی–تحلیلی و در چارچوب نظریهی اخلاق میانفرهنگی به بررسی خاستگاهها و تعاملات تمدنی در شکلگیری دانش اخلاق پزشکی در جهان اسلام میپردازد. برخلاف تصور رایج که اخلاق پزشکی اسلامی را ادامهی مستقیم سنت بقراطی میداند، یافتههای این مطالعه نشان میدهد که این نظام اخلاقی محصول همنشینی سه منبع معرفتی و فرهنگی بوده است: نخست، میراث ایران ساسانی با نهادهایی چون جندیشاپور و آموزههای زرتشتی دربارهی صداقت، رازداری و عدالت درمانی؛ دوم، فلسفه و اخلاق یونانی با محوریت عقلانیت و اعتدال در رفتار پزشک؛ و سوم، تعالیم دینی اسلام که بر کرامت انسان، عدالت اجتماعی و نیت الهی تأکید دارد.در پرتو این همافزایی تمدنی، پزشکی اسلامی نهتنها به پیشرفتی علمی، بلکه به نظامی اخلاقمحور و انسانگرایانه بدل شد که در آن پزشک «امین الهی بر جان انسان» تلقی میگردید. تحلیل اسناد تاریخی و متون فلسفی و فقهی از قرون نخست تا ششم هجری، نشان میدهد که ارزشهایی چون رازداری، عدالت درمانی، رضایت آگاهانه و نیت خیرخواهانه، نتیجهی فرآیند ترجمه، تطبیق و تفسیر میانفرهنگی بودهاند. این پژوهش تأکید میکند که بازخوانی ریشههای میانفرهنگی اخلاق پزشکی اسلامی میتواند به غنای گفتمان جهانی اخلاق سلامت و تقویت الگوی بومی عدالتمحور در جوامع مسلمان معاصر کمک کند.
This study, using a historical–analytical approach and grounded in the framework of intercultural ethics, investigates the formative interactions and civilizational exchanges that shaped medical ethics in the Islamic world. Contrary to the common assumption that Islamic medical ethics is a direct continuation of the Hippocratic tradition, the findings demonstrate that it emerged from the convergence of three major intellectual and cultural sources: first, the Sasanian Iranian heritage, including institutions such as Gundeshapur and Zoroastrian teachings emphasizing honesty, confidentiality, and justice in treatment; second, the Greek philosophical–ethical tradition, centered on rationality, moderation, and the moral disposition of the physician; and third, the Islamic religious worldview, which highlights human dignity, social justice, and divine intention.Through this civilizational synthesis, Islamic medicine evolved not only into a scientifically advanced system but also into a deeply ethical and human-centered discipline in which the physician was regarded as a “divinely entrusted guardian of human life.” Analysis of historical sources, philosophical writings, and juridical texts from the 1st to 6th centuries AH shows that principles such as confidentiality, justice in treatment, informed consent, and benevolent intention were the outcome of translation, adaptation, and intercultural interpretation. The study concludes that revisiting the intercultural roots of Islamic medical ethics can enrich contemporary global bioethics discourse and strengthen indigenous, justice-oriented frameworks within modern Muslim societies.
1) ابنسینا، حسین. القانون فی الطب. ترجمه عبدالرحمن شرفکندی. تهران: سروش، ۱۳۷۶.
2) کریمی، احمد. اخلاق پزشکی در ایران باستان. فصلنامه تاریخ علم ایران. ۱۳۸۹.
3) فاضلنیا، محمد. عدالت درمانی در فقه و اخلاق اسلامی. پژوهشهای اخلاق پزشکی. ۱۳۹۸.
4) ملکپور، حسن. نهاد پزشکی در عصر ساسانی و تأثیر آن در بیمارستانهای عباسی. مطالعات تمدن اسلامی. ۱۴۰۰.
5) ناصری، محمدرضا. اخلاق میانفرهنگی و پزشکی اسلامی. قم: پژوهشگاه علوم اسلامی، ۱۴۰۱.
6) قاسمی، مهدی و همکاران. اصول اخلاق حرفهای در طب سنتی ایران. فصلنامه طب ایرانی. ۱۳۹۶.
7) نصر، سید حسین. علم و تمدن در اسلام. ترجمه احمد آرام. تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۲.
8) سعیدینیا، محمد. فقه پزشکی و اخلاق زیستی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۵.
9) عباسی، مهدی. بازخوانی فقهی–اخلاقی مفهوم رضایت بیمار در طب اسلامی. پژوهشهای فقه پزشکی، سال ۴، شماره ۲، ۱۴۰۰.
10) یوسفی، سید علی. فقه و اخلاق در طب اسلامی. تهران: سمت، ۱۳۹۷.
11) مطهری، مرتضی. انسان و سرنوشت. تهران: صدرا، ۱۳۸۳.
12) جوادی آملی، عبدالله. کرامت در انسانشناسی اسلامی. قم: اسراء، ۱۳۹۰.
13) میرزایی، محمد. نقش وقفنامهها در نظام اخلاقی بیمارستانهای اسلامی. تاریخ پزشکی ایران، ۱۳۹۲.
14) اکبری، نادر و همکاران. آموزش اخلاق پزشکی در مدارس طب نیشابور، پژوهش در تاریخ علم ایران، ۱۳۹۸.
15) خاتمی، فاطمه. ضرورت بازنگری در آموزش اخلاق پزشکی در ایران. اخلاق در علوم و فناوری، ۱۳۹۹.
16) نجفی، علیرضا. الگوی اخلاق مراقبتی در اسلام. مجله فلسفه اخلاق، ۱۳۹۴.
17) صفوی، مریم. مقایسه اخلاق فضیلت در فلسفه اسلامی و غربی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۹۸.
1) Cohen, M., & Ezzat, A. (2014). Medical Ethics in Early Islam. Brill.
2) Dallmayr, F. (2010). Intercultural Dialogue and Ethics. University Press of Kentucky
3) Elgood, C. (1971). A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate. Cambridge University Press.
4) Fazel-Nia, M. (2019). “Justice and Charity in Islamic Medical Institutions.” Journal of Islamic Ethics, 3(2).
5) Golshani, M. (2015). Philosophy and Science in Islamic Civilization. Routledge.
6) Gutas, D. (2003). Greek Thought, Arabic Culture. Routledge
7) Howell, M., & Prevenier, W. (2001). From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods. Cornell University Press.
8) Levey, M. (1967). Medicine in Medieval Islam. E.J. Brill.
9) Mall, R. A. (2000). Intercultural Philosophy. Rowman & Littlefield.
10) Nasr, S. H. (2007). Islamic Philosophy and the Crisis of the Modern World. Harvard University Press.
11) Nussbaum, M. (2011). Creating Capabilities: The Human Development Approach. Harvard University Press.
12) Padela, A. (2022). “Islamic Bioethics and Medical Professionalism.” The Lancet, 400(10355), 421–428.
13) Pormann, P. E., & Savage-Smith, E. (2007). Medieval Islamic Medicine. Edinburgh University Press.
14) Pormann, P. E. (2020). Greek and Arabic Medicine: Tradition, Transmission, Transformation. Routledge.
15) Rahman, F. (1987). Health and Medicine in the Islamic Tradition. Crossroad.
16) Rosen, R. (2012). Classical Medical Ethics: From Hippocrates to the Middle Ages. Oxford University Press.
