پژوهشی بر تزیینات نقوش حیوانی ظروف فلزی دورۀ سلجوقی با تکیه بر آثار فلزی موزه ملی و رضاعباسی
محورهای موضوعی : تاریخ ایران دوره اسلامی
1 - دانش آموخته دکتری تاریخ اسلام، ایلام، ایران
کلید واژه: سلجوقیان, فلزکاری, نقوش حیوانی, سنت قبیله¬ای, بستر هنری ایران,
چکیده مقاله :
هنرفلزکاری ایران در طول دورههای ظهور و فرود حکومتهای پادشاهی به مسیر خود ادامه داده و در بعضی دورهها دچار تحولات عمدهای شده است که از آن جمله میتوان به دوران حکومت سلجوقیان ترک اشاره کرد. دورۀ سلجوقی را باید یکی از دورانهای اوج و شکوفایی هنر ایرانی- اسلامی درنظر گرفت. فلزکاري سلجوقی سرچشمه سنتهاي قبیلهاي، ایرانی و اسلامی است. آفریدههاي این دوره در فرآیند شکلگیري نهایی الگوهاي کلاسیک هنر اسلامی در ایران و برخی کشورها اهمیت بنیادي دارد. در این دورۀ به ویژه هنر فلزکاری و تزیئات وابسته به آن رشد و شکوفایی چشمگیری گرفت. بدرستی باید تزئینات حیوانی بکار رفته بر فلزکاری این دوران را ترکیبی از سنتهای قبیلهای، ایرانی و اسلامی در نظر گرفت. هدف از انجام این پژوهش، بررسی دلایل ازدیاد و یا پذیرش استفاده بسیار از نقوش حیوانی در تزئینات فلزکاری دورۀ سلجوقی است. بر این اساس سؤال اصلی پژوهش عبارت است از اینکه؛ دلیل استفاده بسیار یا ازدیاد نقوش حیوانی در تزئینات فلزکاری دوران سلجوقی چیست؟ نتایج پژوهش نشان میدهد سنت قبیلهای ترکان سلجوقی و نقش مفاهیم اساطیری مربوط به حیوانات در زندگی بیابانگردی آنان پیش از ورود به جغرافیایی ایرانزمین و نیز وجود پیشزمینه اساطیری کاربرد نقوش حیوانی در تزئینات هنری ایران از دوران ساسانیان به بعد، بستری مناسب را برای حفظ علاقمندی ترکان سلجوقی نسبت به نقش تصاویر حیوانی در بستر هنری به ویژه فلزکاری را برای آنان فراهم آورده بود. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی (تحلیل محتوا) و براساس مطالعات میدانی و کتابخانهای به سرانجام رسیده است.
The art of metalworking in Iran has continued its course throughout the rise and fall of various dynasties, undergoing major transformations in certain periods—among the most significant of which is the era of the Seljuk Turks. The Seljuk period can be regarded as one of the peaks of Iranian-Islamic art. Seljuk metalwork represents a synthesis of tribal, Iranian, and Islamic traditions. The creations of this era played a crucial role in shaping the classical patterns of Islamic art in Iran and neighboring regions. During this period, the art of metalworking and its associated decorative techniques reached remarkable development and refinement. The animal motifs used in Seljuk metalwork can rightly be seen as a blend of tribal, Iranian, and Islamic traditions. The main purpose of this research is to investigate the reasons behind the widespread use and acceptance of animal motifs in the decoration of Seljuk metalworks. Accordingly, the central question of this study is: What is the reason for the frequent and abundant use of animal motifs in the metalwork decorations of the Seljuk period? The findings reveal that the Seljuk Turks’ tribal traditions and the mythological significance of animals in their nomadic lifestyle—prior to their migration into the Iranian plateau—along with the pre-existing mythological background of animal motifs in Iranian decorative arts since the Sasanian era, provided a fertile context for the continuation of their interest in animal imagery, especially in the art of metalworking. This research has been conducted using a descriptive-analytical method (content analysis), based on both field observations and library studies.
اتینگهاوزن، ریچارد، هنر ایران در دورۀ سلجوقی، ترجمه؛ یعقوب آژند، تهران، کیهان فرهنگی.1376
احسانی،محمدتقی . هفت هزارسال هنرفلزکاری در ایران. تهران، انتشارات علمی فرهنگی .1382
اشپولر، برتولد، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمۀ مریم میراحمدی، جلد دوم، تهران، علمی و فرهنگی.1369
انصاری،جمال، نمادشناسی گریفین وسیرتحولات فرمی آن در هنر پیش از اسلام. کتاب ماه و هنر .شماره 118 .105-98 .1387.
ایروین، روبرت، هنر اسلامی، ترجمۀ رویا آزادفر، تهران، سوره مهر.1389.
آیت¬الله زاده شیرزادی،باقر. بررسی هنرفلزکاری در دوران سلجوقی. فصلنامه هنر .تهران . 164-179 .1362.
پاکیاری،سارا،حبیب الله ایت اللهی . فلزکاری از مکتب خراسان تا عصرمغول، مجله هنرهای تجسمی.شماره 20 .148-138.1382.
پوپ،آرتوراپهام . شاهکارهای هنرایران . ترجمه،پرویزناتل خانلری. تهران،علمی فرهنگی. 1387.
پوپ،آرتوراپهام، فیلیس آکرمن،سیری در هنرایران از دوران پیش ازتاریخ تا امروز، ترجمۀ نجف دریابندی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی.1387.
تالبوت¬رایس، دیوید، هنراسلامی، ترجمۀ ماه¬ملک بهار، تهران، علمی و فرهنگی.1375.
توحیدی،فائق، مبانی هنرهای فلزکاری،نگارگری و...،تهران، انتشارات سمیرا.1386.
جابز،گرترود . سمبلها ( کتاب اول،حیوانات ). ترجمه،محمدرضا بقاپور .چاپ اول.تهران، مترجم.1370.
حاتم، غلامعلی، هنر و تمدن اسلامی 2، تهران، دانشگاه پیام¬نور.1388.
حمزه لو،منوچهر . نقوش ظروف سفالی درایران دوره سلجوقی،کتاب ماه و هنر. تهران. 89-86 .1381.
حسینی، هاشم، درآمدی بر شناخت مجسمه¬های سفالی جانورسان ایران در سده¬های 6 تا 8 هجری، مطالعات تطبیقی هنر، دورۀ 7، شمارۀ 13، 62-47. 1396.
خضری، محمدمحسن،تنوع بازنمایی جانوری بر ظروف فلزی خراسان در هنر سلجوقی، فصلنامه هنرهای صناعی خراسان بزرگ، دورۀ2، شمارۀ 5، 142- 119. 1403.
خالدیان،سجاد . تاثیرهنرساسانی برسفال دوره اسلامی، مجله باستان پژوه .سال دهم . شماره 16 . 29 -19 . 1387.
دادور، ابوالقاسم، مبینی، مهتاب، جانوران ترکیبی در هنر ایران باستان، چاپ اول، تهران، دانشگاه الزهرا. 1388.
دوری،کارل،جی . هنراسلامی، ترجمه،رضا بصیری. تهران، انتشارات یساولی .1363.
دیماند،موریساسون . راهنمای صنایع دستی، ترجمه،عبدالله فریار. تهران، انتشارات علمی فرهنگی .1383.
رازانی،مهدی،حمیدرضا بخشنده فرد،اصغرتوکلی .فلزکاری سلجوقی هنری اسلامی با هویت ایرانی. فصلنامه تخصصی دانش،مرمت ومیراث فرهنگی .شماره 4 . 63-55 . 1389.
صالحی¬کاخکی، احمد، جزوه درسی هنر و تمدن اسلامی 1 و 2، دانشگاه هنر اصفهان. 1386.
صباغ¬پور،طیبه،مهنازشایسته فر . بررسی نقشمایه های نمادین پرنده در فرشهای صفویه و قاجار از نظر شکل و محتوا . فصلنامه نگره . شماره 14. 49 -39 . 1389.
عابدوست،حسین،زیباکاظم¬پور. تداوم حیاتات اسفنکسها و هارپی ها باستانی در هنر دوره اسلامی، فصلنامه نگره .ش 13 . 91-81 . 1388.
فریه،ر،دبلیو . هنرهای ایران، ترجمه،پرویزمرزبان. تهران، انتشارات فرزان. 1374.
کاتلی،مارگریتا،لوئی هامبی . هنرهای سلجوقی و خوارزمشاهی، ترجمه،یعقوب آژند.تهران، انتشارات یساولی. 1376.
کاشغری، محمودبن حسن، دیوان لغات الترک، ترجمۀ حسن محمدزاده صدیق، تبریز، اختر. 1384.
گرابار، الک، تاریخ ایران از فروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان، ترجمۀ حسن انوشه، جلد پنجم، تهران، امیرکبیر. 1379.
گروسه، رنه. امپراطوری صحرانوردان. تهران . انتشارات علمی و فرهنگی. 1368.
لک¬پور، سیمین، سفیدروی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور. 1375.
لمبتون، آن کس.س،سیری در تاریخ ایران بعد از اسلام، ترجمۀ یعقوب آژند، چاپ چهارم، تهران، امیرکبیر. 1391.
محمدحسن،زکی، چین و هنرهای اسلامی، ترجمۀ غلامرضا تهامی، تهران، فرهنگستان هنر. 1384.
محمدحسن،زکی، هنر ایران در روزگار اسلامی، ترجمۀ محمدابراهیم اقلیدی، چاپ اول، تهران، علمی و فرهنگی. 1336.
محمدحسن،زکی . تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام.ترجمه، محمدخلیلی. تهران،انتشارات اقبال . 1377.
مرادی، آزاده، مطالعه زیباشناسی فلزکاری سلجوقی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده هنر، گروه پژوهش هنر، استاد راهنما؛ اشرف¬السادات موسوی¬لر، (منتشر نشده). 1395.
موسوی حجازی، بهار . مجتبی انصاری . تحلیل زیباشناسانه تزیین در هنر فلزکاری ایران ( دوره اسلامی تاحمله مغول )، فصلنامه مدرس هنر . دوره 1 . شماره 2 .85- 67. 1381.
نوروزی طلب،علیرضا . محمد،افروغ . بررسی فرم وتزیین و محتوا در هنر فلزکاری سلجوقی و صفوی، .فصلنامه مطالعات هنراسلامی . شماره 12 .128 -113 .1389.
وارد، ریچل، فلزکاری اسلامی، ترجمۀ مهناز شایسته¬فر، تهران، موسسه مطالعات هنر اسلامی. 1384.
ویلسون، اوا، طرح¬های اسلامی، ترجمۀ محمدرضا ریاضی، چاپ هفتم، تهران، سمت. 1390.
هیل،درک .الگ،گرابار . معماری و تزیینات اسلامی، ترجمه،مهردادوحدتی دانشمند.تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1375.
الیاده، میرچا. اسطوره ، رؤیا، راز ، ترجمه : رؤیا مترجم، تهران، انتشارات علم. 1381.
