سقاخانهها در معماری ایرانی: جستار در محوریت قبله و تحلیل تطبیقی معماری معنوی و نشانهشناسی سقاخانهها با تمرکز بر سقاخانه کربلایی عباسعلی
محورهای موضوعی : تاریخ ایران دوره اسلامی
سمیرا نوریان
1
,
هایده خمسه
2
,
محمد رضا سعیدی
3
1 - گروه تاریخ و باستان شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - گروه تاریخ و باستان شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی «سمت»، تهران، ایران.
کلید واژه: سقاخانه, معماری ایرانی, محوریت معماری, فرهنگ شیعی, مفاهیم دینی.,
چکیده مقاله :
آب بهعنوان یک منبع حیاتی، در تاریختمدنها و شکلگیری جوامع انسانی نقش برجستهای ایفا کرده است. این منبع ارزشمند نهتنها در تأمین نیازهای اولیه، بلکه در توسعه ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع نیز تأثیرگذار بوده است. در جغرافیای ایران، سقاخانهها بهعنوان سازههای عامالمنفعه با کارکرد اصلی تأمین آب، نمادی از باورهای مذهبی و فرهنگیاند و جایگاه ویژهای در فرهنگ اسلامی - ایرانی دارند. پژوهش حاضر باهدف بررسی ارتباط معماری سقاخانهها با مفاهیم مذهبی و اجتماعی مرتبط با واقعه کربلا و تحلیل تأثیر این سازهها بر تقویت جنبههای معنوی و خدمات شهری در جوامع اسلامی ایران انجام شده است. فرضیه اصلی این تحقیق این است که سقاخانهها، بهویژه سقاخانه کربلایی عباسعلی، علاوه بر تأمین آب، دارای کارکرد مذهبی و اجتماعی ویژهای هستند و در طراحی آنها توجه خاصی به محوریت قبله و مفاهیم دینی شیعه شده است. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و بهرهگیری از اسناد و منابع کتابخانهای، سعی دارد ویژگیهای معماری سقاخانهها و تأثیر آنها بر پیوندهای اجتماعی و مذهبی جامعه را موردبررسی قرار دهد. یافتهها نشان میدهد که سقاخانهها با قرارگیری در نزدیکی مساجد و تکایا، نقش مهمی در تقویت بُعد معنوی جامعه دارند و این ویژگی بهویژه در سقاخانه کربلایی عباسعلی بهوضوح دیده میشود که نشاندهنده ارتباط عمیق معماری این سازهها با مفاهیم دینی و مذهبی شیعه است.
Abstract
Water has historically played a pivotal role in the development of human civilizations, impacting not only essential survival needs but also shaping the social, economic, and cultural dynamics of societies. In Iran, Saqqakhanehs -public water dispensers initially designed for drinking water- have evolved to embody deeper cultural and spiritual meanings, especially in relation to the events of Ashura and Shia traditions. This study examines the architectural and symbolic significance of Saqqakhanehs, with a focus on the Karbalaie Abbas Ali Saqqakhaneh in Tehran. By employing a descriptive-analytical methodology that combines theoretical analysis and fieldwork, the research examines the relationship between the architectural design of Saqqakhanehs and their role in fostering community cohesion and spiritual engagement. The findings reveal that Saqqakhanehs, particularly those located near mosques and religious centers, foster a connection to the divine and enhance the spiritual atmosphere of the community. The alignment of these structures with the qibla adds a sacred dimension, transcending their utilitarian role and transforming them into spaces of spiritual reflection and cultural identity. This study underscores the importance of preserving Saqqakhanehs as vital components of Iran's cultural and architectural heritage, advocating for further research to examine the role of such structures within the broader context of Shia religious practices.
1) ابراهیمی، شهناز، (۱۳۸۶). «سقاخانههای تهران»، فرهنگ مردم ایران، (۷ و ۸)، ۳۹-۵۶.
2) احمدی ملکی، رحمان، (۱۳۷۷). «سقاخانههای قدیمی تهران»، وقف میراث جاویدان، (۲۳-۲۴)، ۸۴-۸۹.
3) اطیابی، اعظم، (۱۳۸۳). «سقاخانههای اصفهان»، فرهنگ مردم، (۱۰)، ۵۵-۶۱.
4) افضل طوسی، عفت السادات و مانی، نسیم، (۱۳۹۲). «سنگابهای اصفهان، هنر قدسی شیعه»، باغ نظر، شماره ۱۰(۲۷)، ۴۹-۶۰.
5) بنیادلو، نادیا، (۱۳۸۱). سقاخانههای تهران، چاپ اول، تهران: مؤسسه فرهنگی هنری پیشین پژوه با همکاری پژوهشکده مردمشناسی میراثفرهنگی کشور.
6) بهمنیار، هاشم، طالبی، مهناز، (۱۳۹۴). «نقش سقاخانهها در هویتبخشی اسلامی به فضاهای شهری ایران با تجلی فرهنگ عاشورایی»، همایش ملی معماری و شهرسازی هویتگرا، ایران: مشهد.
7) حجار پور خلج، سمانه، (۱۴۰۰). «بررسی تأثیر نهاد وقف در ایجاد سقاخانهها در بافت شهری (مطالعه موردی شهر اصفهان)، میراث جاودان، ۲۹ (۱۱۶)، ۵۳-۷۰.
8) خسروی، محمدباقر، (۱۳۷۸). «آب در فرهنگ، هنر و معماری ایران»، هنر، (۴۲)، ۱۱۲-۱۲۰.
9) خیرخواه آرانی، رضا، (۱۳۸۵). «بررسی بنای بومی و فرهنگی آبانبار (با تأکید بر آبانبارهای کاشان)»، فرهنگ اصفهان، (۳۱)، ۷۹-۸۵.
10) دادمهر، منصور، (۱۳۷۸). سقاخانه و سنگابهای اصفهان، چاپ اول، تهران: گلها.
11) درخش، سعیده و باصولی، مهدی، (۱۴۰۰). «روایت منظرین سقاخانه در شهر ایرانی»، منظر، ۱۳(۵۵)، ۵۴-۶۱.
12) زارعی، صفیه و گلزاریان، مهسا، (۱۳۹۱). «مفاهیم موجود در معماری سقاخانه با تأثیرپذیری از مکتب شیعه»، اولین همایش ملی اندیشهها و فناوریهای نو در معماری، ایران: تبریز، ۴۱۵-۴۲۶.
13) زارعی، محمدابراهیم، حبیبی، حسین، (۱۳۹۲). «سقاخانه و سیر اندیشه ایرانیان در پسزمینه این نوع بنا، مطالعه موردی سقاخانه میرزای شهرکرد»، پژوهشهای باستانشناسی ایران، (۴)، ۳۷-۵۶.
14) ستاریفرد، شهرام، (۱۳۹۲). «سقاخانهها؛ بیانی از هویت اسامی شهرهای ایران»، همایش معماری و توسعه پایدار، ایران: بوکان.
15) شاهحسینی پروانه، (۱۳۷۷). «ردیابی فقر در ساختار فرهنگی شهر تهران از دوره قاجاریه تا جمهوری اسلامی»، تحقیقات جغرافیایی، (۴۸)، ۱۱۱-۱۱۹.
16) شهری، جعفر، (۱۳۶۷). تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم جلد اول، چاپ اول، تهران: نشر فرزان روز.
17) شیخ الحکمایی، محمد، (۱۴۰۲). «شناسایی عوامل ایجاد و کارکرد دارالسیاده در بناهای عامالمنفعه دوره اسلامی»، سومین کنفرانس بینالمللی معماری، عمران، شهرسازی، محیطزیست و افقهای هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب، ایران: تبریز.
18) طاهری دهکردی، معصومه، (۱۳۹۸)، «ساختار تزیینات وابسته به معماری در سقاخانه ارباب میرزا»، چهارمین کنفرانس بینالمللی مطالعات اجتماعی فرهنگی و پژوهش دینی، ایران: کرج.
19) علیآبادی، محمد، زارع، محمدصادق، (۱۳۹۷). «بازشناسی ارتباط معناگرایانه سقاخانهها در موقعیت قرارگیری با تأکید بر سقاخانهها»، کنفرانس بینالمللی عمران، معماری و مدیریت توسعه شهری در ایران، ایران: تهران.
20) عناصری، جابر، (۱۳۸۳). «تأثیر تشیع بر ابنیه، اماکن و زیارتگاههای مذهبی ایران»، شیعهشناسی، ۲(۷)، ۱۲۱-۱۴۶.
21) قابلی، حمیده، (۱۳۹۰). «بررسی معماری سقاخانهها از دیدگاه کهنالگوها»، اولین همایش معماری و شهرسازی اسلامی، ایران: تبریز.
22) کیاني، محمد یوسف، (۱۳۷۹). معماری ایران دوره اسلامی، چاپ اول، تهران: سمت.
23) لاهیجی، علیرضا، (۱۳۹۰). «سقاخانه، عنصر گمشده هویت شهرهای ایرانی»، همایش ملی سازه، راه، معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد چالوس، ایران: چالوس.
24) مرادی، محمدجواد، کسمایی میرمیران، نگین، (۱۳۹۴). «نشانهشناسی در معماری سقاخانهها از دیدگاه پیرس»، همایش ملی فرهنگ، کالبد و محیط در معماری و شهر اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین، ایران: قزوین.
25) نجمی، ناصر، (۱۳۶۲). ایران قدیم و تهران قدیم، چاپ اول، تهران: جان زاده.
