رویکردی تازه به تمثیل مفصل؛ از ابزار بیانی تا میانجی اقناع و تأویل
محورهای موضوعی : تمثیل در زبان و ادب فارسی
آذر سالاروند
1
,
مسعود سپه وندی
2
,
علی فرداد
3
1 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران
2 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران
3 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران
کلید واژه: تمثیل مفصل, اقناع, تأویل, بلاغت فارسی, متون تفسیری و عرفانی,
چکیده مقاله :
این پژوهش با عنوان «رویکردی تازه به تمثیل مفصل؛ از ابزار بیانی تا میانجی اقناع و تأویل» به بازخوانی جایگاه و کارکردهای تمثیل مفصل در سنت بلاغی، تفسیری و عرفانی فارسی میپردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که تمثیل مفصل برخلاف تلقی رایج، نه شاخهای از تشبیه یا استعاره، بلکه ساختاری مستقل با نقش معرفتی، اقناعی و تربیتی است. ضرورت این مطالعه در آن است که پژوهشهای گذشته اغلب تمثیل را در چارچوبهای محدود بلاغی بررسی کرده و ظرفیتهای عمیق آن را نادیده گرفتهاند. هدف تحقیق، نشاندادن این است که تمثیل مفصل میتواند علاوه بر تبیین و سادهسازی مفاهیم دشوار، مخاطب را در فرآیند کشف معنا مشارکت دهد و از رهگذر اقناع ذهنی و تأویل معنوی، لایههای تازهای از دریافت و تجربه را پدید آورد. پرسش اصلی این است که این شیوه بیانی چگونه در متون تفسیری و عرفانی پیش از قرن دهم، نقش میانجی میان اقناع ذهنی و تأویل معنوی را ایفا کرده است. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی، بر اساس مطالعات کتابخانه ای و مبتنی بر شواهد متنی از آثار تفسیری و عرفانی برجسته و مقالات مرتبط است. نتایج تحقیق نشان میدهد که تمثیل مفصل با تأکید بر تناسب میان اجزای تمثیل و با تکیه بر روایتهای رمزی، به ابزاری نقادانه، هستیشناختی و تربیتی بدل شده و باید بهعنوان یک طبقه مستقل بلاغی–فلسفی مورد توجه قرار گیرد.
This study, entitled “A Fresh Approach to Extended Allegory: From Rhetorical Device to Mediator of Persuasion and Hermeneutics”, reexamines the place and functions of extended allegory (tamthīl-i mufassal) in Persian rhetorical, exegetical, and mystical traditions. The central problem addressed is that extended allegory, contrary to conventional views, is not merely a branch of simile or metaphor but an independent structure with epistemic, persuasive, and pedagogical functions. The necessity of this research arises from the fact that earlier studies have often confined allegory to narrow rhetorical frameworks, thereby neglecting its deeper capacities. The aim of the study is to demonstrate that extended allegory not only explains and simplifies complex concepts but also actively engages the audience in the process of discovering meaning, and through mechanisms of mental persuasion and spiritual interpretation, generates new layers of understanding and experience. The main research question is how this rhetorical form functioned as a mediator between persuasion and hermeneutics in exegetical and mystical texts prior to the tenth century AH. The methodology is descriptive–analytical, based on library research and textual evidence drawn from seminal exegetical and mystical works as well as related scholarly articles. The findings reveal that extended allegory, by emphasizing proportionality among its elements and employing symbolic narratives, evolved into a critical, ontological, and pedagogical tool, and should thus be recognized as an independent rhetorical–philosophical category.
1. آقا سردار نجفقلیخان. (۱۳۶۲). درّه نجفی در علم عروض، بدیع و قافیه. تهران: فروغی.
2. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (۱۳۹۶). روضالجنان و روحالجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
3. بیدگلی، آرش. (۱۳۹۹). بلاغت و عروض و قافیه در ادب فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی با همکاری انتشارات سخن.
4. جعفری، حسین. (۱۳۹۵). «کارکرد تمثیل در منطقالطیر عطار». پژوهشهای ادبی، ۲۶، ۱۲۱–۱۴۵.
5. جرجانی، عبدالقاهر. (۱۳۸۴). دلائل الاعجاز فی القرآن. ترجمه و تحلیل سیدمحمد رادمنش. اصفهان: شاهنامهپژوهی.
6. حسینی، مریم. (۱۳۹۷). «تمثیل و رمز در آثار مولوی». بلاغتپژوهی، ۳۶، ۱۰۶–۱۲۵.
7. خطیب قزوینی، جلالالدین محمد. (۲۰۱۰م). الایضاح فی علوم البلاغة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
8. درواجکی، ابوالفضل. (۱۳۹۸). لطائف التفسیر. تصحیح سعیده کمائیفرد. تهران: میراث مکتوب.
9. دهخدا، علیاکبر. (۱۳۷۷). لغتنامه. زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی. تهران: دانشگاه تهران.
10. رادویانی، محمد بن عمر. (۱۳۶۲). ترجمانالبلاغه. تصحیح احمد آتش. تهران: اساطیر.
11. سعیدی سیرجانی، علیاکبر (تصحیح). (۱۳۸۰). تفسیر سورآبادی (اثر ابوبکر عتیق نیشابوری). تهران: فرهنگ نشر نو.
12. سکاکی، یوسف بن ابیبکر. (بیتا). مفتاح العلوم. بیروت: دارالکتب العربیة.
13. شمسالعلمای گرکانی، محمد. (۱۳۷۷). ابدعالبدایع. تهران: احرار.
14. شمس قیس رازی. (۱۳۸۸). المعجم فی معاییر اشعار العجم. تهران: نشر علم.
15. شمیسا، سیروس. (۱۳۸۷). بیان. تهران: نشر میترا.
16. علوی، سیدشریف. (بیتا). المطول. بیروت: دارالکتب العلمیة.
17. کزازی، میرجلالالدین. (۱۳۹۲). بدیع؛ زیباشناسی سخن پارسی. تهران: کتاب ماد.
18. مولوی بلخی، جلالالدین محمد. (۱۳۸۹). فیه ما فیه. تصحیح فروزانفر. تهران: بهزاد.
19. میبدی، احمد بن ابیسعد. (۱۳۹۳). کشفالاسرار و عدةالابرار. تهران: امیرکبیر.
20. نظری، احمد؛ سپهوندی، مسعود؛ صحرایی، قاسم. (۱۴۰۰). «مغفولات بلاغت در تفسیر روضالجنان و روحالجنان ابوالفتوح رازی». بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، ۶(۲)، ۶۳–۷۴.
21. —— . (۱۴۰۱). «بررسی زیباییهای ادبی بلاغی مغفول در متون تفسیری فارسی». زیباییشناسی ادبی، ۱۳(۵۳)، ۶۵–۸۶.
22. وطواط، رشیدالدین محمد. (۱۳۶۲). حدائقالسحر فی دقائقالشعر. تهران: کتابخانه طهوری و سنایی.
23. همایی، جلالالدین. (۱۳۸۶). فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: نشر هما.
