تحلیل حرکتهای روایی منظومۀ دِوَلرانی و خضرخان اثر امیرخسرو دهلوی
محورهای موضوعی : زبان و ادبیات فارسیمصطفی اطهر 1 , محبوبه خراسانی 2
1 - گروه فارسی، دانشگاه ملی اردو مولانا آزاد، لکهنو، هندوستان.
2 - گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجفآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجفآباد، ایران
کلید واژه: نقد ادبی, امیرخسرو دهلوی, دولرانی و خضرخان, ساختگرایی, صورت و محتوا,
چکیده مقاله :
ابوالحسن امیرخسرو دهلوی شاعر و عارف نامدار پارسیزبان هندوستان در سال 651 ق. در هند زاده شد و به سال 725 ق. در دهلی درگذشت. اهمیت امیرخسرو در ادبیات فارسی بیشتر بدان سبب است که وی نخستین پیرو خمسهسرایی نظامی گنجوی است و به بهترین نحو از عهدۀ این پیروی برآمده است. گرچه موضوع داستانهای خمسۀ امیرخسرو نیز به تقلید از نظامی انتخاب شده است، اما در میان مثنویهای وی «دولرانی و خضرخان» موضوعی خاص دارد و حکایت عشقی واقعی و تاریخی است که از نظر ساختار و محتوا با دیگر داستانهای وی متفاوت است. ساختار بيان يك كليت است؛ يعني اجزای آن داراي هماهنگي و همبستگيِ دروني هستند. در تحليل نهايي، عناصر يك ساختار، ديگر زندگي و تكامل مستقلي ندارند؛ آنها چون درون ساخت يا نظام قرار گرفتهاند، كاركردهاي تازهاي مييابند كه اين كاركردها تابع قواعد و قوانيني هستند كه الگوي ساختاري اثر را نيز تعيين ميكنند. ما در این نوشته در پی آن بودیم تا با آموزههای تحلیل ساختار و محتوا به بررسی این منظومه بپردازیم. نتیجه اینکه پایان این قصه، با خویشکاریهای پایانی پراپ تفاوت زیادی را نشان میدهد؛ نوع روایت امیرخسرو دهلوی خاتمۀ قابل تأملی دارد که برخلاف روایتهای مورد بررسی پراپ داستان با ازدواج، پایان خوش و دریافت پاداش به پایان نمیرسد. پایان داستان نه تنها مرگ جسمانی، بلکه مرگ آرمان عشق، اخلاق و انسانیت در برابر قدرت است و این نقطۀ بزرگ تفارق قصه با زندگی واقعی است.
Abul Hasan Amir Khosrow Dehlavi, a famous Persian-speaking poet and mystic of India, was born in 651 AH in India and died in 725 AH in Delhi. Amir Khosrow's importance in Persian literature is largely due to the fact that he was the first follower of Nizami Ganjavi's Khamseh and he was the best at following this tradition. Although the subject of Amir Khosrow's Khamseh stories was also chosen in imitation of Nizami, among his Masnavis, "Deval-Rani and Khizr Khan" has a special subject and is a true and historical love story that is different from his other stories in terms of structure and content. The structure of expression is a whole; that is, its components have internal harmony and correlation. In the final analysis, the elements of a structure no longer have an independent life and development; Since they are placed within the structure or system, they find new functions that are subject to the rules and regulations that also determine the structural pattern of the work. In this article, we sought to examine this system with the teachings of structural and content analysis. The result is that the end of this story shows a great difference from Propp's final functions; Amir Khosrow Dehlavi's type of narrative has a remarkable ending that, unlike the narratives examined by Propp, does not end with marriage, a happy ending, and receiving a reward. The end of the story is not only physical death, but also the death of the ideal of love, morality, and humanity in the face of power, and this is the great point of difference between the story and real life.
1. اته، هرمان (1351). تاریخ ادبیات فارسی. ترجمه با حواشی صادق رضازاده شفق. تهران. نگاه معاصر.
2. اسدی، مهدیه؛ ظهیری ناو، بیژن؛ پورالخاص، شکرالله (1401). نگاهی دیگر به مثنوی دولرانی و خضرخان امیرخسرو دهلوی. فصلنامۀ متنشناسی ادبی. 14 (56)، 18-1.
3. دهلوی، امیرخسرو (1975). دولرانی و خضرخان. به تصحیح محمدوفا بقایف و مقدمۀ عبدالغنی میرزایف. دوشنبه: انستیتو شرق شناسی.
4. ایگلتون، تری (1392). پیشدرآمدی بر نظریۀ ادبی. ترجمۀ عباس مخبر. تهران: نشر مرکز.
5. باباصفری، علیاصغر (1392). فرهنگ داستانهای عاشقانه در ادب فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
6. پراپ، ولادیمیر (1368). ریختشناسی قصههای پریان. ترجمۀ فریدون بدرهای. تهران: توس.
7. خانلری (کیا)، زهرا (1356). داستانهای دلانگیز ادبیات فارسی. تهران: توس.
8. خراسانی، محبوبه؛ داودی مقدم، فریده (1390). تحلیل دهنامههای ادب فارسی از دیدگاه انواع ادبی. فصلنامۀ متنپژوهی ادبی (دانشکدۀ ادبیات دانشگاه علامه طباطبایی). 15 (50)، 36-9.
9. ذبیحنیا، آسیه (1400). علل رویکرد تعلیمی در منظومۀ دولرانی و خضرخان امیرخسرو دهلوی. مجلۀ مطالعات شبه قاره. 13 (41)، 128-113.
10. ذوالفقاری، حسن (1394). ساختار داستانی منظومههای عاشقانۀ فارسی. فصلنامۀ مطالعات زبان و ادبیات غنایی. 5 (17)، 90-73.
11. سدازنگانی، هرومل (1345). پارسیگویان هند و سند. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
12. صفوی، کوروش (1390). از زبان شناسی به ادبیات. تهران: سوره مهر.
13. عباسزاده، محمدرضا (1391). درآمدی بر روایتشناسی. تهران: سمت.
14. عباسی، علی (1385). پژوهشی در عنصر پیرنگ. پژوهشنامۀ دانشکدۀ زبانهای خارجی دانشگاه تهران. 11 (33)، 103-85.
15. کارگر، مریم؛ منگلی، ماندانا؛ ذبیحنیا، آسیه (1401). نوآوریهای بلاغی و ادبی در منظومۀ عاشقانۀ دولرانی و خضرخان. فصلنامۀ مطالعات زبان و ادبیات غنایی. 12 (4)، 108-90.
16. گرین، ویلفرد و دیگران (1373). مباني نقد ادبي. ترجمه فرزانه طاهري. تهران: نيلوفر.
17. مکاریک، ایرناریما (1383). دانشنامههای نظریههای ادبی. ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: نگاه.
18. محمدصادقی، ریحانه (1395). بررسی برخی از عناصر داستانی در منظومۀ دولرانی و خضرخان. مجموعه مقالات همایش ملی ادبیات غنایی. به کوشش محبوبه خراسانی. دانشگاه آزاد اسلامی نجفآباد. نجفآباد. ایران.
19. میرصادقی، جمال (1390). عناصر داستان. تهران: سخن.
20. نقیبخان، میرغیاثالدین علی قزوینی (1358)،. مهابهارت. تحقیق و تصحیح و تحشیه سید محمدرضا جلالی نایینی؛ ن. س. شوکلا. ج. 1. تهران: طهوری.
21. نیازی، شهرزاد؛ علی¬اصغر باباصفری (1390). تحلیل عناصر داستانی منظومۀ نل و دمن. فصلنامۀ نقد ادبی. 4 (14)، 218-187.
22. Khorasani, M. (2014). A look at story structure of Dewal Devi and Khizr Khan by Amir Khusraw Dehlavi. International Seminar the Literary- Cultural Dynamic of Khusraw’s Though and Art. Aligarh Muslim University, India.
23. Todorov, T. (1969). Grammaire du Décaméron. Paris: Mouton.
