مقایسه کارایی مدلهای تحلیل سلسله مراتبی و تحلیل شبکه در پتانسیل سنجی منابع آب کارست مطالعه موردی: شهرستان بیرجند
محورهای موضوعی : ژئو مورفولوژیمحسن رضائی عارفی 1 , مریم ربیعی گسک 2
1 - استادیار گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 - گروه آموزشی جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان،تهران،ایران
کلید واژه: بحران آب, منابع آب کارست, اعتبار سنجی, شهرستان بیرجند,
چکیده مقاله :
در اين پژوهش با مدل تحلیل سلسله مراتبی، لايههاي اطلاعاتي ليتولوژي، فاصله از گسل، شيب، جهت شيب، ارتفاع، فاصله از آبراهه، فاصله ازگسل و كاربري اراضي به عنوان نقشه هاي عامل در نظرگرفته شدند. همچنين به منظور استخراج مدل پتانسيل یابی منابع آب کارست ، شیپ فایلها فراخواني شدند. لايه هاي اطلاعاتي متفاوت با اعمال نظرات كارشناسي و مشاهدات ميداني به صورت نقشه هاي معيار طبقه بندي شدند. درنهايت با توجه به اوزان به دست آمده در هر دو مدل AHP وANP، نقشه پتانسیل سنجی منابع آب کارست در شهرستان بیرجند بدست آمد. نتايج حاصله نشان داد كه در مدل AHP از كل مساحت شهرستان بیرجند، 40/26 درصد در طبقه خیلی کم توسعه يافته، 58/27 درصد در طبقه کم توسعه یافته، 86/23 درصد در طبقه متوسط، 75/15 درصد در طبقه توسعه زیاد و 40/6 درصد در طبقه توسعه خیلی زیاد گرفته است. در مدل ANP از کل مساحت شهرستان بیرجند،75/11 درصد در طبقه خیلی کم توسعه يافته، 28/32 درصد در طبقه کم توسعه یافته، 29 درصد در طبقه متوسط، 85/18 درصد در طبقه توسعه زیاد و 8 درصد در طبقه توسعه خیلی زیاد گرفته است. بنابراین نتایج تحقیق نشان داد که در کارآیی دو روش در اعتبار سنجی با لایه چاه و قنات، مدل ANP از اعتبار بیشتر برخوردار است چون بعد از هم پوشانی دو لایه ، تعداد چاه و قنات بیشتری بر روی مناطق کارست توسعه یافته و خیلی توسعه یافته در داخل لایه آبخوان قرار گرفت.
In arid regions, considering that karsts are considered suitable areas for storing freshwater aquifers, their identification is doubly important. The. In this research, with the Analytic Hierarchy Model, the information layers of lithology, distance from fault, slope, slope direction, elevation, distance from watercourse, distance from fault, and land use were considered as factor maps. Also, in order to extract the potential assessment model for karst water resources, shapefiles were retrieved. Different information layers were classified into standard maps by applying expert opinions and field observations. Finally, according to the weights obtained in both AHP and ANP models, a potential map of karst water resources in Birjand city was obtained. The results showed that in the AHP model, 26.40% of the total area of Birjand city was in the very underdeveloped category, 27.58% in the underdeveloped category, 23.86% in the medium category, 15.75% in the high development category, and 40.6% in the very high development category. In the ANP model, 11.75% of the total area of Birjand city was in the very underdeveloped category, 32.28% in the low development category, 29% in the medium category, 18.85% in the high development category, and 8% in the very high development category. Therefore, the results of the study showed that in the efficiency of the two methods in validation with the well and aqueduct layer, the ANP model has more validity because after overlapping the two layers, more wells aqueducts were located on the developed and highly developed karst areas within the aquifer layer
• بهنیافر،ابوالفضل.، قنبرزاده.، هادی.( 1395).¬ژئومورفولوژی¬کارست، مشهد، انتشارات نگاران سبز.
• پور اکبری،سجاد.،کلانتری،نصرا....، مصلح ،ارش.و عقدکی،یاسر. (1395).پتانسیل یابی منابع آب کارستی با استفاده ازGIS و RS و AHP (مطالعه موردی :تاقدیس های لیلی و کی نو در شمال شرق خوزستان)، مهندسی منابع آب ایران،سال 13،شماره 2،صص112-99.
• خوش رفتار، رضا.، سرور، ج.، و فرید مجتهدی، نیما.(1395). بررسی اشکال کارستی در توده کوهستانی درفک-گیلان. فضای جغرافیایی، سال ۱۶،شماره53صص،۳۹-۵۶.
• دشتی برمکی، مجید.، رضائی، محسن.، و اشجاری، جواد.(1394). پتانسيل يابي منابع آب کارست کوههاي دوان و شاپور براساس تصميم گيري چندمعياره، پژوهش آب ايران، .دوره9،شماره1،صص100-89.
• مزيدي، احمد.، كرم، امیر.، و كوراوند، مژگان.( 1395). پتانسيل يابي توسعه كارست با استفاده از منطق فازي (مطالعه موردي : حوضه دشت سوسن و دشت ايذه¬)، پژوهشهاي ژئومورفولوژي كمي، سال 5،شماره 2، صص 141-130.
• رضایی عارفی، محسن.، معتمدی راد، محمد.، تقوی مقدم، ابراهیم.، و صادقی، منصور.(1403).پتانسیل یابی منابع آب کارست در شهرستان بیرجند با استفاده از مدل تحلیل سلسله مراتبی و سیستم اطلاعات جغرافیایی، جغرافیای طبیعی لارستان،سال 17،شماره 64، صص،38-17.
• رضائی عارفی، محسن.، زنگنه اسدی،محمد علی، بهنیافر،ابوالفضل و جوانبخت، محمد.( 1399). شناسایی درجه کارستی شدن حوضه کوهستانی کلات در شمال شرق ایران، فضای جغرافیایی،سال20،شماره 71،صص74-49.
• رضائی عارفی،محسن.، زنگنه اسدی،محمد علی.، بهنیافر، ابوالفضل.، و جوانبخت، محمد.( 1399). پهنه بندی تحول کارست با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی (مطالعه موردی: حوضه کوهستانی کلات، خراسان رضوی)،جغرافیا،سال18،شماره64،صص94-79.
• زنگنه تبار، ساسان.، و محمدخان، شیرین.( 1403). مقایسه پتانسیل توسعه فروچالههای کارستی در بخشهایی از زاگرس مرتفع و چینخورده مطالعه موردی: پرآو-بیستون و کبیرکوه. پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی،سال13،شماره1،صص191-176
• زنگنهتبار، ساسان.، و قدیمی،مهرنوش. (1398). بررسی پتانسیل منابع آبی کارست پرآو-بیستون بهعنوان منابع تأمین آب پایدار اکوسیستمهای زاگرس، اکوهیدرولوژی، سال6،شماره1، صص123-111.
• زروش، ناهید.،¬واعظي،عبدالرضا.،¬ و كريمي، حاجی.(1393).ارزيابي پتانسيل توسعه كارست در تاقديس كبير كوه استان ايلام با استفاده از تلفيق فازي و روش تحليل سلسله مراتبي AHPو سنجش ازدور و GIS، پژوهشهاي ژئومورفولوژي كمي، سال 3، شماره 3، صص 144¬-157.
• معتمدی راد، محمد.، گلی مختاری، لیلا.، بهرامی، شهرام، و زنگنه اسدی، محمد علی.(1400). ارزیابی کیفیت منابع آبی از نظر شرب، کشاورزی و صنعت در آبخوان کارستی روئین اسفراین استان خراسان شمالی، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال 21، شماره 62 ، صص 93-74.
• ثقفی، مهدی.،امیراحمدی، ابوالقاسم، و ربیعی، مریم.(1395). تشخیص واکنش های ژئومورفیک مخروطه افکنه های جنوب دشت بیرجند به فعالیتهای تکتونیکی و تغییرات آب و هوایی با استفاده از داده های میدانی، جغرافیا و برنامه ریزی،سال20، شماره 57،صص 114-97.
• واعظی هیر، عبدالرضا.، خلخالی، مرضیه، و تبرمایه، مهری.( 1403). پتانسیلیابی منابع آب زیرزمینی در واحدهای سازند سخت و کارستی استان آذربایجان غربی، آب و خاک,سال 38،شماره3،صص 350-337.
• ویسی، عبدالکریم.، مقیمی، ابراهیم.، مقصودی، مهران.، یمانی، مجتبی، و حسینی، موسی. (1401). ارزیابی تحولیافتگی توده کارستی شاهو با استفاده از روش دادهکاوی تعمیمیافته،پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی،سال 11،شماره3،صص 56-39.
• نخعی، اعظم.، زنگنه اسدی، محمد علی.، بهنیافر، ابوالفضل، و گلی مختاری، لیلا.(1402). پهنه بندی توسعه کارست در حوضه آبریز بقمچ کشف رود با مدل منطق فازی ANP، پژوهشهای ژئومورفولوژی کمی، سال 11، شماره 4، صص255-230.
• British Columbia, M.,(2003). Karst management Handbook for British Columbia.
• Etishree, A., Rajat, A.‚ Garg, R.D.‚ Garg‚ P.K.‚ (2013). Delineation of groundwater potential zone: An AHP/ANP approach‚ Journal of Earth System Science, Vol 122 (3): 887- 898.
• Das, S., Chakraborty, S., (2011). Selection of non-traditional machining processes using
analytic network process. Journal of Manufacturing Systems, Vol.30 No.1, pp: 41-53.
• Ford, D.C., Williams, P.W., (2007). Karst Hydrogeology and Geomorphology, Wiley, Chichester, 562 pp.
• Hartmann A. Goldscheider, N .Wagener, T .Lange, J. Weiler, M., (2014). Karst water resources in a changing world: Review of hydrological modeling approaches, American Geophysical Union (AGU) Reviews of Geophysics, 10.1002/2013RG000443.
• Khoshraftar, R., Sarvar, J., Mojtahedi, N., (2016). "Investigation of karst forms in DorfakGuilan mountainous mass", Journal of Geographical Space, 32: 40-58.
• Manap, M.A., Nampak, H., Pradhan, B., Lee, S., Sulaiman, W.N.A., Ramli, M.F.,(2014). Application of probabilistic-based frequency ratio model in groundwater potential mapping using remote sensing data and GIS. Arab. J. Geosci. 7(2):711–724
• Pinto, D., Shrestha, S., Babel, M.S. et al., (2017). Delineation of groundwater potential zones in the Comoro watershed, Timor Leste using GIS, remote sensing and analytic hierarchy process (AHP) technique. Appl Water Sci 7, 503–519 https://doi.org/10.1007/s13201-015-0270-6
• Saaty, T. L., (2016). The Analytic Hierarchy Process – Planning, Priority Setting, Resource Allocation. McGraw-Hill
• Smith, J., Garcia, M., Brown, P., (2015). A large-scale simulation model to assess karstic groundwater recharge over Europe and the Mediterranean. Journal of Hydrology, 8(3), 1729–1745
• Waele, J., Gutierrez, F., Audra, P.,( 2015). Karst geomorphology: from hydrological functioning to palaeoenvironmental reconstructions Geomorphology, Vol. 229, pp. 1-2.
-Yu, S., Ding, H., Zeng, Y., (2021). Evaluating water-yield property of karst aquifer based on the AHP and CV. China University of Mining & Technology.
