چالشهای حقوقی و سیاست کیفری در بهکارگیری پلتفرمهای مجازی در دادرسیهای کیفری مرتبط با مجازات سالب حیات
محورهای موضوعی : حقوق جزا و جرم شناسی
فروغ صفری شرفشاده
1
,
امیررضا محمودی
2
1 - گروه حقوق، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران
2 - گروه حقوق، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران
کلید واژه: پلتفرمهای مجازی, دادرسی کیفری دیجیتال, مجازات سالب حیات, حق حیات, عدالت کیفری, سیاست کیفری,
چکیده مقاله :
مروزه گسترش پلتفرمهای مجازی در فرآیندهای دادرسی کیفری، بهویژه در پروندههای منتهی به مجازات سالب حیات، به یکی از مهمترین چالشهای نظری، ساختاری، اخلاقی و سیاستگذارانه در نظامهای عدالت کیفری تبدیل شده است. این تحول، مباحثی اساسی را پیرامون امکان انطباقپذیری فناوریهای دادهمحور با اصول بنیادین دادرسی عادلانه، نظیر حق دفاع مؤثر، استقلال قاضی، کرامت انسانی و مشروعیت ساختاری آرای قضایی برانگیخته است. بهنظر میرسد در غیاب چارچوبهای تقنینی دقیق، راهبردهای کیفری سنجیده، و نهادهای نظارتی چندلایه، بهکارگیری این ابزارها در صدور احکام کیفری غیرقابل بازگشت، زمینهساز تضعیف عدالت و تهدید حق بنیادین حیات خواهد بود. تبیین ابعاد حقوقی و چالشهای سیاست کیفری ناشی از کاربست پلتفرمهای فناورانه در فرایند رسیدگی به چنین پروندههایی، و ارائه راهبردهایی جهت بهرهبرداری مسئولانه و کنترل شده از آنها، هدف اساسی این پژوهش را تشکیل میدهد. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه منابع معتبر کتابخانهای، در چارچوب نظام کیفری ایران سامان یافته و با تمرکز بر نسبت میان فناوری، اقتدار قضایی و اصول دادرسی منصفانه، به تحلیل ساختاریافته موضوع پرداخته است. یافتههای پژوهش بر ضرورت بازاندیشی در حدود مداخله فناوری، حفظ نقش بیبدیل قاضی انسانی، و تقویت سازوکارهای پاسخگویی نهادی و پایشپذیر، بهویژه در فرآیندهایی که با حق حیات انسان پیوند دارند، تأکید میورزد
The rapid integration of virtual platforms into criminal proceedings—particularly in cases leading to capital punishment—has emerged as one of the most critical theoretical, structural, and policy-oriented challenges confronting contemporary criminal justice systems. This development has sparked fundamental debates regarding the compatibility of data-driven technologies with core principles of fair trial, including effective defense rights, judicial independence, human dignity, and the structural legitimacy of criminal verdicts. In the absence of precise legislative frameworks, coherent penal strategies, and multilayered oversight mechanisms, the use of such tools in the issuance of irreversible criminal judgments risks undermining justice and endangering the fundamental right to life. This study aims to elucidate the legal dimensions and penal policy challenges associated with the application of digital platforms in the adjudication of such cases, and to propose strategic approaches for their responsible and regulated use. Employing a descriptive-analytical method and drawing upon authoritative library-based sources, the research is grounded within the Iranian criminal justice system and offers a structured analysis of the interaction between digital technology, judicial authority, and procedural fairness. The findings underscore the urgent need to reconsider the scope of technological intervention, uphold the irreplaceable role of human judges, and strengthen institutional accountability mechanisms, particularly in proceedings directly linked to the right to life.
بخش نخست: منابع پارسی الف)کتب: 1. ابوذری، مهرنوش،(1401) ،حقوق و هوش مصنوعی، میزان، تهران
2. ابوالقاسمی، ملیحه، (1402)، نقش هوش مصنوعی در دادرسی کیفری، پژواک عدالت ، تهران
3. انصاری، باقر،(1403)، حقوق دادهها و هوش مصنوعی: مفاهیم و چالشها،سهامی انتشار، تهران
4. باقری نژاد، زینب، (1400)، اصول حاکم بر آیین دادرسی کیفری، انتشارات خرسندی، تهران
5. کیال، مهرنوش ، (۱۳۹۴)، مجازات اعدام در اسناد جهانی و قوانین ایران، مجد، تهران
6. هالوی، گابریل(1402)، مسئولیت کیفری رباتها (هوش مصنوعی در قلمرو حقوق کیفری)، شاهیده، فرهاد؛ قوانلو، طاهره، میزان، تهران
ب)مقالات: 7. اکبری، جهاندار؛ آشوری، محمد؛ اردبیلی، محمد علی؛ صفاری، علی (۱۳۹۹)، فلسفه سلب حیات با نگاهی بر حقوق کیفری ایران، پژوهش حقوق کیفری، دوره 8، شماره 30 ، صفحات9-41
8. برهانی، محسن؛ رادمند، محمد امین، (۱۳۹۶)، تقلیل گرایی نسبت به مجازات های سالب حیات در حقوق کیفری ایران، فصلنامه راهبرد، دوره26، شماره ۸۲، صفحات ۳۰۷-۳۲۶
9. شیخوند، محمد صادق ؛ کرد علیوند، روح الدین ؛ مینایی، بهروز ؛ آشوری، محمد ؛ مهدوی ثابت، محمدعلی، (1402)، مطالعه تطبیقی کاربرد تسهیل کننده هوش مصنوعی در امر تعقیب کیفری؛ ظرفیت و چالشها، فصلنامه پژوهشهای حقوق تطبیقی، دوره27، شماره1 ، صفحات 81-104
10. شیخوند، محمد صادق ؛ کرد علیوند، روح الدین ؛ مینایی، بهروز ؛ آشوری، محمد ؛ مهدوی ثابت، محمدعلی، (1402)، هوش مصنوعی و صدور احکام کیفری؛ تصمیم سازی یا تصمیم گیری؟ ، فصلنامه پژوهشهای حقوق تطبیقی، دوره27، شماره4 ، صفحات 138-167
بخش دوم: منابع غیر پارسی الف- کتب 1. Cui, Y. (2019). Artificial intelligence and judicial modernization. Springer Singapore.
2. Ryberg, J., & Roberts, J. V. (2022). Sentencing and artificial intelligence. Oxford: Oxford University Press.
ب- مقالات 3. Donohue, M. E. (2019). A replacement for Justitia’s scales?: Machine learning’s role in sentencing. Harvard Journal of Law & Technology, 32, 657–678.
4. Karsai, K. (2023). Algorithmic decisions within the criminal justice ecosystem and their problem matrix. In G. Vermeulen, N. Peršak, & N. Recchia (Eds.), Artificial intelligence, big data and automated decision-making in criminal justice (pp. 13-22). Revue Internationale de Droit Pénal.
5. Peršak, N. (2021). Automated justice and its limits: Irreplaceable human(e) dimensions of criminal justice. Revue Internationale de Droit Pénal, Special Issue on Artificial Intelligence, Big Data and Automated Decision-Making in Criminal Justice, 225–243. Antwerpen: Maklu Publishers.
6. Završnik, A. (2020). Criminal justice, artificial intelligence systems, and human rights. ERA Forum, 20, 567–583. https://doi.org/10.1007/s12027-020-00602-0
7. Završnik, A. (2021). Algorithmic justice: Algorithms and big data in criminal justice settings. European Journal of Criminology, 18(5), 623–642. https://doi.org/10.1177/1477370819876762
