ناسازواری عناوین و وظایف در تشکیلات قضایی عثمانی

محورهای موضوعی : تاریخ و تمدن اسلامی

طاهر بابایی ¹ , شقایق محبعلی ²

1 - تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد
2 - دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

تاریخ دریافت : 1404/04/11 تاریخ پذیرش : 1404/07/14 تاریخ انتشار : 1404/09/29

کلید واژه: نظام قضایی عثمانی, قاضی, قضا, قاضی عسکر, ناسازواری عناوین با کارکرد,

چکیده مقاله :

ساختار قضایی عثمانی دربردارندۀ اصطلاحات و مناصبی بود که عنوانشان با کارکرد و وظایف آنها تفاوت چشمگیری داشت. این ناسازواری در عناوین و کارکردها بیش از هر چیز در سه اصطلاح قاضی، قضا و قاضی‌عسکر نمود یافته است. در این مقاله نشان داده شده که قاضی در حکومت عثمانی متفاوت از قاضی سایر حکومت‌ها، از مدیران مهم ایالتی بود که به وظایف اداری- بلدی اشتغال داشت. این ناسازواری عنوان قاضی با وظایف مربوطه تحت‌تأثیر سیاست عثمانی در گماردن قاضیان از میان خاندان‌های برجسته، یا طبقۀ تحصیل‌کرده مدرسی و یا در جریان توسعۀ منابع درآمدی به وجود آمده است. نیز مشخص شده است که قضا در میان عثمانیان، در مفهوم شهرستان و واحد اداری ایالتی به کار می‌رفت که نام خود را از قاضی به‌عنوان مدیر قضا گرفته بود و تبدیل آن به واحد اداری، به سبب ادغام «ناحیه» به‌عنوان واحد اداری با «قضا» به‌عنوان واحد امور حقوقی بوده است. قاضی‌عسکر نیز که در حکومت‌های مسلمان دیگر به قضاوت نظامیان اشتغال داشت، به‌عنوان قاضی‌القضات در میان عثمانیان ایفای وظیفه می‌کرد. این مقام، در جریان آشفتگی برآمده از «عصر فترت» عثمانی چنین وظایفی را در برگرفت و به‌عنوان مقام عالی‌دست قضایی عثمانی فعالیت کرد.

چکیده انگلیسی:

 

 

The Ottoman judicial structure included numerous terms and positions that their titles differed significantly from their functions and duties that among these terms, three important terms have been selected: Ḳāḍī/ Kadi, Ḳaḍā/ Kaza , and Ḳāḍī ʿAskar/ Kazasker. In this research, an attempt has been made to collect data from Turkish sources using an analytical-descriptive approach and library studies and it has been determined that the Ottoman Kadi, unlike the judges of other governments, was an important Ottoman provincial administrator who was engaged in administrative-municipal duties. This incompatibility of the title of Kadi with the corresponding duties arose under the influence of the Ottoman policy of appointing judges from prominent families, or from the educated class, or in the process of developing sources of income. It has also been determined that among the Ottomans, the Kaza was used in the sense of a county and a provincial administrative unit that took its name from Kadi as the head of the Kaza and its transformation into an administrative unit was due to the merger of Nahiye (as an administrative unit) with Kaza (as a unit of legal and judicial affairs). Ḳāḍī ʿAskar/ Kazasker, who was engaged in judging military matters in other governments, also served as the Ottoman Ḳādılḳudāt/ Kādılkudât, and during the turmoil arising from the Ottoman Interregnum(Fetret Devri), assumed such duties and acted as the highest judicial authority in the Ottoman Empire.

منابع و مأخذ:

اینالجق، خلیل (1388). امپراتوری عثمانی(عصر متقدم1300 – 1600). ترجمه کیومرث قرقلو، تهران: بصیرت.
اوزون‌چارشلی، اسماعیل‌حقّی (1380). تاریخ عثمانی. ترجمه وهاب ولی، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
بابائی، طاهر (1396). «سنجق». در دانشنامۀ جهان اسلام. (ج 24)، تهران: بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی،
بابائی، طاهر (1403). نقش نخبگان ایرانی در شکوفایی تمدن عثمانی عصر سلیم اول(حک:918 – 926ق) و سلیمان قانونی(حک:926 – 974ق). مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
خواجه سعدالدین افندی، محمد (1280) تاج التواریخ، بی‌جا: طبعخانه عامره.
دورسون، داود (1381). دین و سیاست در دولت عثمانی. ترجمۀ منصوره حسینی و داود وفائی، تهران: انتشارات کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی،.
الرفاعی، محمدانور (1393). تشکیلات اسلامی، ترجمۀ سیدجمال موسوی، مشهد: به‌نشر.
شاو، استانفورد.ج، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه جدید، ترجمه محمود رمضان‌زاده، انتشارات آستان‌قدس رضوی، 1370، مشهد.
صولاق‌زاده، محمد همدمی چلبی (1297). صولاق‌زاده تاریخی، استانبول: محمودبک مطبعه‌سی.
عاشق‌پاشازاده (1332). تواریخ آل‌عثمان، استانبول: مطبعه عامره.
قانون‌نامة آل‌عثمان(منسوب به محمد فاتح) (1330). استانبول: مطبعه احمداحسان و شرکا.
کاظمی‌راشد، منیره، شعبانی، رضا (1394). «ناسازواری عناوین مناصب ینی‌چریان با وظایف آنان»، ش21، تاریخ و تمدن اسلامی، ش 21، صص 121 – 152.
ماوردی، ابی‌الحسن علی‌بن‌محمدبن‌حبیب (1409). الأحكام السلطانيه و الولايات الدينيه، به‌کوشش احمدمبارک البغدادی، کویت: دار ابن‌قتیبه.
وفیق‌پاشا، احمد (1293). لهجه عثمانی، استانبول: مطبعه عامره.
Baykara, Tuncer (2002). “kaza”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (TDVİA). vol 25, İstanbul.
Halaçoğlu, yusuf (1991). XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilâtı ve Sosyal Yapı, Ankara: Türk Tarih kumuru.
İpşirli, Mehmet (1997). Osmanlı Devleti'nde Kazaskerlik (XVII. yüzyıla kadar). TTK Belleten.
İpşirli, Mehmet (1992). “Beylerbeyi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (TDVİA). vol 6, İstanbul.
Ortaylı, İlber Tuncer (2001). “kadı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (TDVİA). Vol 24, İstanbul.
Ortaylı, İlber Tuncer (2008). Türkiye Teşkilat ve İdare Tarihi. Ankara: Cedit Neşriyat.
Pakalın, mehmet zeki, Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Milli eğitim basımevi, 1971, İstanbul.
Şentop, Mustafa (2002). Osmanlı Devleti`nde kazaskerlik kurumu (18. yüzyıl sonlarına kadar(, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı, İstanbul.
Şahin, İlhan (2009). “Sancak”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (TDVİA). vol 36, İstanbul.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1988a). Osmanlı Devletinin Markez ve Bahriye Teşkilatı, Ankara:Türk Tarih Kurumu.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1988b). Osmanlı devletinin İlmiye teşkilatı Ankara: Türk Tarih Kurumu.