بررسی عوامل زوال شهرهای خوزستان در دوران میانۀ اسلامی (سده¬های چهارم تا هشتم هجری)

محورهای موضوعی : تاریخ و تمدن اسلامی

سجاد پاپی ¹ , فرشید لاری منفرد ²

1 - گروه تاریخ، دانشگاه شهید چمران اهواز ، اهواز - ایران.
2 - گروه تاریخ، دانشگاه اصفهان، اصفهان- ایران.

تاریخ دریافت : 1404/03/14 تاریخ پذیرش : 1404/07/14 تاریخ انتشار : 1404/09/29

کلید واژه: خوزستان, زوال شهرنشینی, ویرانی شهرها, اهواز, ارجان, عسکرمکرم, جندیشاپور,

چکیده مقاله :

خوزستان در سده¬های نخست هجری دارای شهرهای آباد و پرونق فراوانی بود. از اواخر سدۀ چهارم به بعد، به تدریج بسیاری¬ از شهرهای کوچک و بزرگ این منطقه رو به ویرانی و زوال نهادند. به طوری که در سدۀ هشتم هجری، بسیاری از آن شهرها دیگر وجود نداشتند و معدود شهرهای باقی مانده نیز رونق و آبادانی سابق را نداشتند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی در پی پاسخ به این سوال اساسی است که چه عواملی موجب ویرانی بسیاری از شهرهای خوزستان در فاصلۀ سده¬های چهارم تا هشتم هجری شده است؟ یافته-های پژوهش نشانگر آن است که ویرانی بسیاری از شهرهای کوچک و بزرگ خوزستان در سده¬های چهارم تا هشتم هجری برآیند عوامل اقتصادی، طبیعی، اجتماعی و سیاسی مختلفی بوده است. تغییر مسیر تجارت دریایی از خلیج فارس به دریای سرخ، بلایای طبیعی، استیلای طوایف کوچرو بر برخی شهرها و در نهایت تحولات سیاسی- نظامی سدۀ¬های پنجم تا هشتم هجری در زوال شهرنشینی و ویرانی نهایی شهرهای خوزستان در دورۀ مذکور نقش داشته¬اند.

چکیده انگلیسی:

 

In the first centuries of the Islamic era, Khuzestan had many prosperous cities and towns; however, from the fourth century of the Islamic calendar onwards, many cities and towns in this region declined and were destroyed. This research, with an analytical approach, seeks to answer the fundamental question: What factors caused the decline of urban life and the destruction of many cities in Khuzestan between the fourth and eighth centuries AH? The research findings show that the decline of urban life in Khuzestan from the fourth to the eighth centuries AH was the result of various economic, natural, social, and political factors. The change in the route of maritime trade from the Persian Gulf to the Red Sea, natural disasters, changes in the region's demographic structure, the domination of nomadic tribes over some cities, and ultimately the political-military developments of the fifth to eighth centuries AH played a role in the decline of urban life and the final destruction of the cities of Khuzestan.

منابع و مأخذ:

آیتی، عبدالمحمد(1383). تحریر تاریخ وصاف. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ابن اثیر، علی بن محمد(1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابن بطوطه، محمد بن عبدالله(1417ق). رحله ابن بطوطه. به‌کوشش عبدالهادی تازی، رباط: أکادیمیه المملکه المغربیه.
ابن بلخی(1374). فارسنامه. تحقیق منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس شناسی.
ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن(1992). المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم. به‌کوشش محمد و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن حوقل، محمد بن حوقل(1938). صورة الارض. بیروت: دار صادر، الطبعه الثانیه.
ابن سباهی¬زاده، محمد بن علی(1427ق). اوضح المسالک الی معرفة البلدان و الممالک. به‌کوشش مهدی الرواضیه، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد(1408ق). تاریخ این خلدون. به‌کوشش سهیل زکار، بیروت: دارالفکر.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر(د.تا). البدایة و النهایة. بیروت: دار الفکر.
ابن‌مجاور، یوسف بن یعقوب(1996). صفة البلاد الیمن و المکه و بعض الحجاز المسماة تاریخ المستبصر. به‌کوشش ممدوح حسن محمد، قاهره، مکتبه الثقافه الدینیه.
ابو الفدا حموی، اسماعیل بن علی(1427ق). تقویم البلدان. قاهره: مکتبه الثقافیه الدینیه.
اصطخرى، ابراهيم بن محمد(2004). المسالک و الممالک. به‌کوشش محمد شفیق غربال، قاهره: الهیئه العامه لقصور الثقافه.
امام شوشتری، سید محمدعلی(1331). تاریخ جغرافیایی خوزستان. تهران: موسسه مطبوعاتی امیرکبیر.
بارتولد(1308). تذکره جغرافیایی ایران. ترجمۀ حمزه سردادور، تهران: چاپخانه اتحادیه.
بدلیسی، شرف الدین(1276.ق). شرف‌نامه. به کوشش ولادیمیر ولیامینوف، بطرزبورغ: دارالطباع اکادمیه ایمپراطوریه.
بحرانی پور، علی؛ کاظمی، علی(1394). دلایل برآمدن و زوال شهرهای مسیر رودخانه کارون در خوزستان قرون 3-4 ه.ق. مطالعات تاریخ فرهنگی. 7(26)،1-28.
بلاذری، احمد بن یحیی(1988). فتوح البلدان. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
پاپی، سجاد (1398). تاریخ سیاسی و اجتماعی خوزستان در عصر سلجوقیان و خوارزمشاهیان. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز.
پرهون، حسن (1390). نقش و اهمیت سه بندر مهروبان، سینیز و جنابه در ساحل خلیج‌فارس. در عبدالرسول خیراندیش و مجتبی تبریزنیا. پژوهشنامه خلیج‌فارس(دفتر اول و دوم)، تهران: خانه کتاب، چاپ دوم.
پورکاظم، کاظم(1373). جغرافیای تاریخی خوزستان. اهواز: موسسه فرهنگی آیات.
تتوی، احمد بن نصر الله(1382). تاریخ اَلفی (تاریخ هزار ساله اسلام). تهران: علمی و فرهنگی.
تنوخی، محسن بن علی(1391ق). نشوار المحاضرة و اخبار المذاکرة. به‌کوشش عبود شالجی، بی¬جا: بی¬نا.
تنوخی، محسن بن علی(د.تا). الفرج بعد الشده. به‌کوشش عبود شالجی، بیروت: دار صادر.
تودولایی، بنیامین بن یونه (1380). سفرنامۀ رابی بنیامین تودولایی. ترجمۀ مهوش ناطق، تهران: کارنگ.
جیهانی، ابو عبدالله احمد بن محمد(1368). اشکال العالم. ترجمۀ علی بن عبدالسلام کاتب، به‌کوشش فیروز منصوری، مشهد: به نشر؛ آستان قدرس رضوی.
حافظ ابرو، عبد الله بن لطف الله(1375). جغرافیایی حافظ ابرو. به‌کوشش صادق سجادی، تهران: میراث مکتوب.
حدود العالم من المشرق الی المغرب (1362). به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: طهوری.
حمدالله مستوفی، حمدالله بن ابی بکر(1381). نزهه القلوب. تحقیق محمد دبیر سیاقی،قزوین: حدیث امروز.
خزائلی، علیرضا(1382). رشد و زوال شهرهای ایران در دورۀ ایلخانان. پایان¬نامه دکتری، دانشگاه تبریز.
رایگانی، ابراهیم(1394). واکاوی عوامل موثر بر ویرانی ارجان پس از چندین قرن رونق و شکوفایی. تاریخ اسلام و ایران. 25(28)، 41-64.
رحمتی، محسن(1395). جغرافیای تاریخی ماسبذان در دوره سلجوقی. فرهنگ ایلام. 17(52)،7-24.
رشیدالدین فضل الله همدانی(1945). مکاتب رشیدی. به‌کوشش محمد شفیع، لاهور: ایجو کیشنل پریس.
زرین کوب، عبدالحسین(1367). تاریخ مردم ایران. تهران: امیرکبیر.
سبط بن بن‌جوزی،‌ یوسف‌ بن‌ قزاوغلی(1422ق)‌.مرآةالزمان. به‌کوشش سعد فهمی، بیروت: عالم الکتب.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد(1382ق). الأنساب. به‌کوشش عبدالرحمن بن یحیی، حیدرآباد: مطبعه مجلس دایرةالمعارف العثمانیه.
سیاه¬پور، کشواد (1389). نقش سیاسی- نظامی کردان فارس و خوزستان در دوره فتوح اسلامی. تاریخ ایران، 3(3)، 97-116.
شوشتری، میرعبداللطیف خان(1363). تحفةالعالم و ذیل التحفه. به‌کوشش صمد موحد، تهران: طهوری.
شیخ صدوق، محمد بن علی (1390ق). من لایحضره الفقیه. طهران: دارالکتب الاسلامیه.
طبری، محمد بن جریر(د.تا). تاریخ الامم و الملوک. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بی‌نا.
فرخ احمدی، حمیدرضا (1388). سایه فراموشی بر سه شهر تاریخی در خوزستان؛ بصنی، سوق الاربعه و جبی. وطن امروز، ش194(1/5/1388).
فقیهی، علی اصغر(1357). آل بویه و اوضاع زمان ایشان با نموداری از زندگی مردم آن عصر. تهران: گیلان صبا.
قلقشندی، احمد بن علی(د.تا). نهایة الارب فی معرفه انساب العرب. بیروت: دار الکتب العلمیه.
کاتب اصفهانی، عماد الدین محمد بن محمد(1425.ق)، تاریخ دولة آل سلجوق‌، بیروت: دار الکتب العلميه.
کسروی، احمد(1384). تاریخ پانصد ساله خوزستان. تهران: دنیای کتاب.
ک‍رزن،‌ ج‍ورج‌ ن‍ات‍ان‍ی‍ل(1380)‌ . ایران و قضیه ایران. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
لسترنج،گای(1377).جغرافياى تاريخى سرزمين¬هاى خلافت شرقى. ترجمه محمود عرفان، تهران: علمی و فرهنگی.
مستوفی، حمد الله(1366). نزهه القلوب. به کوشش محمود دبيرسياقي، تهران: نشر طهوري.
مسعودی، علی بن حسین(د.تا). التبیه و الاشراف. به‌کوشش عبدالله اسماعیل صاوی، قاهره: دار الصاوی.
مقدسی، محمد بن احمد(1361). احسن التقاسیم فی معرفةالاقالیم. ترجمه علی نقی منزوی، تهران: شرکت مولفان و مترجمان.
نویری، احمد بن عبدالوهاب(د.تا). نهایة الارب فی فنون الادب. قاهره: وزاره الثقافه و الارشاد القومی، الموسسة المصریة العامة.
نیساری، سیروس(1350). کلیات جغرافیایی ایران. تهران: بی‌نا.
وثوقی، محمدباقر (1384). تاریخ خلیج فارس و ممالک همجوار. تهران: سمت.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله(1995). معجم البلدان. بیروت: دار صادر.
Petachia (1856). Travels of Rabbi Petachia of Ratisbon. Translated by A. Benisch, with notes by W. F. Ainsworth, London: Trübner & Co.; The Jewish Chronicle Office.