تحلیل کیفی عوامل مؤثر بر تشکیل بازار مشتقه ارزی در بورس کالای ایران: رویکرد نظریه داده‌بنیاد

محورهای موضوعی : فصلنامه تحلیل بازار سرمایه

هومن صمدزاده ¹ , پرویز سعیدی ² , مریم بخارائیان خراسانی ³

1 - گروه مالی، واحد علی آباد کتول، دانشگاه آزاد اسلامی، علی آباد کتول، ایران.
2 - گروه مدیریت و حسابداری، واحد علی‌آباد کتول، دانشگاه آزاد اسلامی، علی‌آباد کتول، ایران.
3 - گروه حسابداری، واحد علی آباد کتول، دانشگاه آزاد اسلامی ،علیب آباد کتول، ایران.

تاریخ دریافت : 1404/02/27 تاریخ پذیرش : 1404/04/16 تاریخ انتشار : 1404/09/30

کلید واژه: بازار مشتقه ارزی, بورس کالای ایران, نظریه داده‌بنیاد, تحلیل کیفی, مدیریت ریسک ارزی,

چکیده مقاله :

هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر تشکیل بازار مشتقه ارزی در بورس کالای ایران با رویکرد کیفی و بهره‌گیری از نظریه داده‌بنیاد است. اهمیت مدیریت ریسک نوسانات ارزی و توسعه ابزارهای مالی پیشرفته، ضرورت راه‌اندازی بازار مشتقه ارزی در بستر اقتصادی ایران را دوچندان ساخته است. این پژوهش با انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۱ نفر از خبرگان مالی، مدیران اجرایی و اساتید دانشگاهی، و با استفاده از روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی انجام شده است. داده‌های کیفی با کمک نرم‌افزار MAXQAD و از طریق کدگذاری سه مرحله‌ای باز، محوری و انتخابی تحلیل گردید.

فرآیند تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی پنج مقوله اصلی شد: شرایط علّی (فرصت‌های سودآوری، نیاز به شفافیت بازار، ضرورت ابزارهای پوشش ریسک)، شرایط زمینه‌ای (زیرساخت‌های فنی، چارچوب‌های قانونی حمایتی، فرهنگ سرمایه‌گذاری)، عوامل مداخله‌گر (سطح دانش مالی، محدودیت‌های اعتباری)، راهبردها (طراحی ابزارهای مشتقه مناسب، آموزش فعالان بازار، ایجاد شفافیت در معاملات) و پیامدها (بهبود مدیریت ریسک ارزی، ارتقای شفافیت، افزایش کارایی بازارهای مالی).

مدل مفهومی ارائه‌شده در این پژوهش، چارچوبی بومی برای طراحی و توسعه بازار مشتقه ارزی در ایران است. این مدل بر ضرورت اقدامات ساختاری، نهادی و رفتاری به‌صورت همزمان تأکید دارد.

چکیده انگلیسی:

The aim of this study is to identify and analyze the factors influencing the formation of a currency derivatives market in the Iran Mercantile Exchange using a qualitative approach and grounded theory. The importance of managing exchange rate fluctuations and developing advanced financial instruments has doubled the necessity of establishing a currency derivatives market in Iran's economic context. This research was conducted through semi-structured interviews with 11 financial experts, executive managers, and academic professors, using the snowball sampling method. The qualitative data were analyzed using MAXQDA software and through open, axial, and selective three-stage coding. The data analysis process led to the identification of five main categories: causal conditions (profit opportunities, need for market transparency, necessity of risk-hedging instruments), contextual conditions (technical infrastructures, supportive legal frameworks, investment culture), intervening conditions (level of financial knowledge, credit limitations), strategies (design of appropriate derivative instruments, training market participants, creating transparency in transactions), and consequences (improvement in currency risk management, enhancement of transparency, increased efficiency of financial markets). The conceptual model presented in this research provides a localized framework for designing and developing the currency derivatives market in Iran. This model emphasizes the simultaneous need for structural, institutional, and behavioral actions.

منابع و مأخذ:

میثامی، کامران. (۱۳۹۹). بررسی تشکیل بازار مشتقه ارزی منطبق با شریعت در نظام مالی کشور. تهران: پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
نیک پسند, محمود , میرعرب, سیدعلیرضا و فرح بخش, ندا . (1404). ابزارهای مشتقه مالی و مدیریت ریسک؛ ارائه مدل و تبیین به روش گراندد تئوری. دانش سرمایه‌گذاری, 14(54), 107-128.
زمانی، محمدعلی، و قزلباش، محمد. (۱۴۰۰). ایجاد بازار مشتقات ارزی راهکاری جهت پوشش ریسک نوسان نرخ ارز. در همایش ملی چالش و راهکارهای مالی تجارت بین‌المللی با رویکرد حمایت از تولید ملی. تهران.
بازرگان، علی. (۱۳۹۸). مقدمه‌ای بر روش‌های تحقیق کیفی و آمیخته: رویکردهای متداول در علوم رفتاری. تهران: انتشارات دیدآور.
صادقی، محمد، و موسوی، علی. (۱۴۰۱). ابزارهای مشتقه مالی و مدیریت ریسک؛ ارائه مدل و تبیین به روش گراندد. فصلنامه پژوهش‌های مالی و اقتصادی، ۱۳(۲)، ۹۱–۱۰۸.
حیدری، حسن.، عباس‌زاده، محبوبه.، و سحابی، بهرام. (۱۴۰۲). مطالعه تطبیقی مداخلات ارزی در ایران، مکزیک و ترکیه. پژوهش‌های اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، ۲۴(۱)، ۲۲۳–۲۵۴.
خوانساری، رسول. (۱۴۰۰). الزامات تشکیل بازار آتی ارز در ایران. تهران: پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
جعفرزاده، شهرام، عباسی‌نژاد، حسین، رحمانی، تیمور، و برخورداری، سجاد. (۱۴۰۱). پیامدهای واکنش سیاست‌گذار به حملات سفته‌بازانه در بازار ارز: نقش کیفیت نهادهای سیاسی. فصلنامه اقتصاد مالی، ۱۶(۶۱)، ۱–۲۵.
Mishkin, F. S., & Eakins, S. G. (2021). Financial markets and institutions (9th ed.). Pearson Education.
Hull, J. C. (2022). Options, futures, and other derivatives (10th ed.). Pearson Education.
Fabozzi, F. J. (2020). Capital markets: Institutions and instruments (5th ed.). MIT Press.
Corbin, J. M., & Strauss, A. L. (2015). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (4th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
International Organization of Securities Commissions. (2022). Derivatives market reforms: Eighth progress report on implementation. Madrid: IOSCO.
Chance, D. M., & Brooks, R. (2021). An introduction to derivatives and risk management (10th ed.). Cengage Learning.
Gomber, P., Arndt, B., Lutat, M., & Uhle, T. (2022). Market design and regulation in emerging markets: Challenges and future directions. Journal of Financial Regulation and Compliance, 30(2), 134–152.
Brealey, R. A., Myers, S. C., & Allen, F. (2019). Principles of corporate finance (13th ed.). McGraw-Hill Education.
Charmaz, K. (2014). Constructing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications.
Strauss, A. L., & Corbin, J. M. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
Glaser, B. G. (1978). Theoretical sensitivity: Advances in the methodology of grounded theory. Mill Valley, CA: Sociology Press.
Bank for International Settlements. (2021). Annual economic report 2021. Basel: BIS.
Group of Thirty. (2021). U.S. Treasury markets: Steps toward increased resilience. Washington, DC: Group of Thirty.
Ilzetzki, E., Reinhart, C. M., & Rogoff, K. S. (2023). Exchange rate volatility and monetary policy. VoxEU.