نقش تجارت در گسترش اسلام در تُمْبوکْتو
محورهای موضوعی : تاریخ و تمدن اسلامی
1 - گروه معارف اسلامی،دانشگاه آزاد اسلامی مشهدعضو هیات علمی
کلید واژه: تاریخ اسلام در آفریقا, بازرگانی و گسترش اسلام, , کاروانهای صحرایی, تُمْبوکْتو .,
چکیده مقاله :
شهر تُمْبوکْتو (تیمبوکتو) که در اواخر سدۀ پنجم هجری/ یازدهم میلادی در حاشیه جنوبی صحرای بزرگ آفریقا و در نزدیکی رود نیجر شکل گرفت، در سدههای میانه پیسین بهعنوان محل تلاقی کاروانهای صحرایی و مرکز دانش و تجارت غرب آفریقا شکوفا شد. پژوهش حاضر میکوشد ارتباط تجارت و گسترش اسلام در تُمْبوکْتو را تحلیل کند و به این پرسش پاسخ دهد که نقش تجارت در گسترش اسلام در تُمْبوکْتو چه بود؟ گسترش اسلام در تُمْبوکْتو نتیجه تعامل پیچیدهای میان تجارت عبوری، قدرت سیاسی و فعالیتهای علمی بود. بازرگانان مسلمان در روندی تدریجی با ایجاد تسهیلات در مسیرهای تجاری، رواج زبان عربی، نزدیکی به دربارهای غرب آفریقا، سکونت در تُمْبوکْتو و رهاکردن تجارت و پرداختن به تبلیغ اسلام و حمایت از علما،مردمان این سرزمین را به اسلام فراخواندند و زمینهساز گسترش اسلام در این شهر شدند.
The city of Timbuktu, which was founded in the late 5th century AH/11th century AD on the southern edge of the Sahara Desert near the Niger River, flourished in the previous middle ages as a meeting place for desert caravans and a center of knowledge and trade in West Africa. The present study attempts to analyze the relationship between trade and the spread of Islam in Timbuktu and to answer the question: What was the role of trade in the spread of Islam in Timbuktu? The spread of Islam in Timbuktu was the result of a complex interaction between transit trade, political power, and scientific activities. Muslim merchants gradually converted the people of this land to Islam by facilitating trade routes, spreading the Arabic language, being close to the courts of West Africa, settling in Timbuktu and abandoning trade, and engaging in the propagation of Islam and supporting scholars. They paved the way for the spread of Islam in this city.
ابراهیم علی، احمد، (2024). مظاهر الحیاة الاجتماعیة لتجار السودان الغربی عهد مملكتی مالی و الصنغی، مجله التاریخ و المستقبل، شماره ۷۵.
ابن بطوطه، ابوعبدالله محمد بن عبدالله (1370). سفرنامه. ترجمه محمدعلی موحد ، تهران : انتشارات آگاه.
ابن خلدون، عبدالرحمن (1370). العبر. ترجمه عبدالمحمد آیتی ، تهران : موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابن صغیر، (1986). اخبار الائمه الرستمیین. بهکوشش محمد ناصر و ابراهیم بحاز، الجزایر: مطبوعات الجمیله.
ابن عبدالحکم، عبدالرحمن بن عبدالله ابوالقاسم (1415). فتوح مصر و اخبارها. قاهره: مکتبه مدبولی
ابن الوزان، الحسن بن محمد الوزان الفاسی (1883). وصف أفریقیا. بهکوشش محمد حجی و محمد ألخضر، بیروت: دار الغرب إلسلامی.
اسماعیلی، مریم و ولیالله برزگر کلیشمی و مهدی عبادی (1395). مغربیان و تجارت خارجی مصر در روزگار آل عثمان. پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی. سال 49، شماره 1.
بکری، ابوعبید عبدالله بن عبدالعزیز بن محمد (1992). المسالک و الممالک. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
بکری، ابوعبید عبدالله بن عبدالعزیز بن محمد (1424). المسالک و الممالک. بهکوشش جمال طلبه ، بیروت ، دارالکتب العلمیه.
بلاذری، احمد بن یحیی (1412). فتوح البلدان. بهکوشش رضوان محمد رضوان، بیروت: دار الکتب العلمیه.
بوید، آلن ا. و نیکرسون، جان (1385). مبادله نمک با طلا. ترجمه علی بحرانیپور، بررسیهای نوین تاریخی، ش2.
حسن محمد، نبیله (1430). فی التاریخ افریقا الاسلامیة. اسكندریه: دارالمعرفه الجامعیه.
السامعی، احمد ، (2021). العلاقات بین الغرب الإسلامی والسودان الغربی. الجزایر: جامعة قسنطینه للعلوم الاسلامیة.
السعدی، عبدالرحمن عبدالله بن عمران بن عامر (1981). تاریخ السودان. پاریس: مدرسه السنه شرقی.
درجینی، ابوالعباس احمد بن سعید بن سلیمان (1974). طبقات المشایخ بالمغرب. بهکوشش ابراهیم طلای، قسنطینه: مطبعه البعث.
دندش، عصمت عبدالطیف (1408). دورالمرابطین فی نشرالاسلام فی غرب افریقیا. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
دیویدسن، بزیل (1369). افریقا، تاریخ یک قاره. ترجمه هرمز ریاحی و فرشته مولوی،تهران: انتشارات امیرکبیر.
صفدی، صلاحالدین خلیل (1420). الوافی بالوفیات. بهکوشش أحمد الأرناؤوط و تركی مصطفی، بیروت: دار احیاءالتراث.
طرخان، إبراهیم علی (1971). إمبراطوریة غانه الإسلامیة. القاهرة: الهیئة العامة للكتاب.
عمری، شهابالدین احمد بن یحیی بن فضلالله (1423). مسالک الابصار فی ممالک الامصار. ابوظبی: المجمع الثقافی.
قلقشندی، ابی العباس احمد بن علی (1987). صبح الاعشی. بهکوشش محمدحسین شمسالدین، بیروت، دارالکتب العلمیه.
کعت التنبکتی، محمود (1435). تاریخ الفتاش فی اخبار البلدان و الجیوش و اکابر الناس و ذكر وقائع التكرور و عظائم الامور و تفریق انساب العبید من الاحرار . بهکوشش آدم بومبا، دمشق: موسسه الرساله ناشرون.
کوک، ژ.م (1375). مسلمانان آفریقا. ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.
مارمول، کاربخال (1984). أفریقیا. ترجمة محمد حجی و آخرون، الرباط : الجمعیة المغربیة.
مهلبی، حسن بن احمد (بیتا). کتاب العزیزی یا المسالک والممالک، بیجا: بینا.
لومبارد، موریس (1391). جغرافیای تاریخی جهان اسلام در چهار قرن نخستین. ترجمۀ عبدالله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
هیسكت، مروین (1369). گسترش اسلام در غرب افریقا. ترجمه احمد نمایی و محمدتقی اكبری، مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.
Conrad, Divad. (2005). Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay. New York: Infobase Publishing.
El-Fasi, M. (Editor) (1988). General history of Africa (Africa from the Seventh to the Eleventh Century). Los Angeles: University of California Press.
Hunwick, John (1999).Timbuktu and the Songhay Empire: Al-Sa‘dī's Ta’rīkh Al-sūdān down to 1613 and other Contemporary Documents. Leiden: Brill.
Levtzion, Nehemia (2012). Islam in the Bilad al-Sudan to 1800. in Islam in Africa and the Middle EastStudies on Conversion and Renewal. London: Routledge.
Reece, Katherine (2005). West African Kingdoms: Empires Of Gold and Trade (Ancient Civilizations). Vermont and Wisconsin: Rourke Pub Group.
Low, Rabin. (1995). editor. From Slave Trade to “Legitimate” Commerce: The Commercial Transition in Nineteenth-Century West Africa. Papers from a conference of the Centre of Commonwealth Studies, University of Stirling. (African Studies Series, number 86.) New York: Cambridge University Press.
