گونه¬شناسی سازمان فضایی خانه¬های تاریخی شیراز در دوره قاجار

محورهای موضوعی : معماری

الناز کشاورز ¹ , سید مجید مفیدی شمیرانی ² , کاوه بذرافکن ³

1 - دانشجوی دکتری، گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارت متحده عربی، دبی.
2 - استادیارگروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم وصنعت ایران، تهران، ایران
3 - استادیار گروه معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

تاریخ دریافت : 1404/01/15 تاریخ پذیرش : 1404/06/25 تاریخ انتشار : 1404/09/23

کلید واژه: خانه های تاریخی شیراز, الگوی فضایی, ارتباطات بصری, فضاهای باز و نیمه باز, دوره قاجار,

چکیده مقاله :

خانه های تاریخی دارای ویژگی های معماری مشترکی در پلان، چیدمان فضایی  اصول و تناسبات هندسی هستند که در کنار نقش عملکردی، ارتباط تنگاتنگی با شرایط اقلیمی منطقه دارد. با عنایت به اوج معماری مسکونی در دوره قاجار، پژوهش حاضر به بررسی الگوی فضایی و ارتباطات بصری خانه‌های شهر شیراز در این دوره می‌پردازد. هدف اصلی تحقیق، شناسایی وجوه مشترک و تمایزات اصول معماری در طراحی این خانه‌ها و بررسی میزان همگرایی آن‌ها با شرایط اقلیمی منطقه گرم و خشک شیراز است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و ترکیبی از مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی تهیه شده است. برای تحلیل داده‌ها، از نمونه‌برداری هدفمند شامل 10 خانه دوره قاجار استفاده شده و ویژگی‌های هندسی و تناسبات فضاها، چیدمان فضایی و ارتباطات بصری در آن ها مورد بررسی قرار گرفته است. یافته ها نشان می‌دهد که طراحی خانه‌های دوره قاجار شهر شیراز بر اساس سلسله مراتب فضایی شامل فضاهای باز، سرپوشیده و بسته بوده که فضای باز (حیاط مرکزی) به عنوان عنصر محوری با کارکردهای اقلیمی و اجتماعی در طراحی خانه‌ها نقش دارند. فضاهای سرپوشیده و بسته به ترتیب در ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با حیاط مرکزی قرار گرفته‌اند و ارتباطات بصری کنترل شده میان فضاهای داخلی و حیاط از طریق ایوان‌های ستون‌دار و پنجره‌های ارسی، ضمن حفظ حریم خصوصی ساکنان، به ایجاد پیوندی عمیق با طبیعت کمک نموده است. همچنین، رعایت اصولی چون تناسبات هندسی و سلسله مراتب فضایی متناسب با اقلیم، به تحقق اصول درونگرایی و محرمیت در خانه ها منجر شده است. نتایج این تحقیق بیانگر تعامل هوشمندانه معماری خانه های دوره قاجارشهر شیراز با نیازهای اقلیمی، فرهنگی و زیستی ساکنین منطقه بوده که به حفظ حریم خصوصی و ایجاد ارتباط بصری کنترل شده، کمک نموده است. لذا استفاده از الگوهای الهام‌بخش این دوره برای ارتقاء کیفیت فضایی در معماری مسکونی معاصر، پیشنهاد می گردد.

چکیده انگلیسی:

Historic houses possess architectural features that are common in their plans, spatial arrangements, principles, and geometric proportions, some of which, alongside functional roles, maintain a close relationship with the climatic conditions of the region.  The primary objective of the research is to identify both the commonalities and distinctions of architectural principles in the design of these houses while assessing the degree of their alignment with the hot, arid climate of Shiraz. This investigation has been prepared using a descriptive-analytical method, combined with both library and field studies. For data analysis, purposive sampling was conducted, encompassing ten Qajar-era houses, during which geometric features, spatial proportions, spatial arrangements, and visual communications were scrutinized. The findings indicate that the design of Qajar houses in Shiraz is based on a spatial hierarchy, comprising open, covered, and enclosed spaces, where the open area (the central courtyard) serves as a pivotal element that fulfills both climatic and social functions in the design of the houses. The covered and enclosed spaces are situated in direct and indirect relation to the central courtyard, and the controlled visual connections between the interior spaces and the courtyard, facilitated by columned verandas and stained glass windows, not only preserve the privacy of the inhabitants but also foster a profound connection with nature. Furthermore, adherence to principles such as geometric proportions and spatial hierarchy, suitable for the climate, has led to the realization of introvertedness and seclusion within the houses. The results of this study articulate the intelligent interplay between the architecture of Qajar houses in Shiraz and the climatic, cultural, and living requirements of the region's inhabitants, contributing to the preservation of privacy and establishing controlled visual relationships. Thus, the adoption of these inspiring patterns from this period is recommended to enhance spatial quality in contemporary residential architecture.

منابع و مأخذ:

اخوت، هانیه. (1392). بازشناسی هویت دینی در مسکن سنتی(نمونه موردی: شهر یزد)، رساله دکتری رشته معماری، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده هنر و معماری.
امیدواری، سمیه؛ حمزه نژاد، مهدی؛ امیدواری، الهام. (1399). گونه شناسی عناصر فضایی نیمه باز در معماری خانه های اسلامی(مطالعه موردی: خانه های یزد (دوره قاجاری) و خانه های دمشق (دوره عثمانی)). مطالعات شهر ایرانی اسلامی. 11(42): 19-32. 20.1001.1.2228639.1399.11.42.2.3 Doi:
بلالی اسکویی, آزیتا و دهقان, سمانه . (1400). گونه شناسی کالبدی خانه های تاریخی ارومیه در دوره قاجار. معماری و شهرسازی آرمان شهر، 14(37): 1-14. Doi: 10.22034/aaud.2020.220357.2137
بلالی اسکویی، آزیتا؛ جمالی، یحیی؛ کریمی پور، المیرا؛ خیری، جواد . (1402). تبیین ارتباط سازماندهی فضایی و جهت گیری خانه‌های تاریخی با تاکید بر نقش ورودی (نمونه موردی: خانه های بومی تبریز در دوره قاجار). دانش های بومی ایران ، 10(20):239-277. doi: 10.22054/qjik.2023.75679.1395
پوردیهیمی، شهرام؛ زمانی، بهادر؛ نگین تاجی، صمد(1390). رویکردی انسانی به مسکن.، صفه. 21(3):5-14.
حائری مازندرانی، محمدرضا (1388). خانه، فرهنگ، طبیعت: بررسی معماری خانه های تاریخی و معاصر به منظور تدوین فرآیند و معیارهای طراحی خانه، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
حسنی، کیانوش؛ نوروز برازجانی، ویدا ؛ نصیرسلامی، محمدرضا(1396). بازخوانی فرم حیاط و فضاهای وابستة آن با استفاده از دستور زبان شکل در معماری در یکصد خانة دورة قاجار شهرکاشان. باغ نظر. 13(44):65-76. https://www.bagh-sj.com/article_42148.html
ذاکرعاملی، لیلا؛ جبل عاملی، عبداله .(1392). بررسی سير تحول ایوان در خانه های سنتی دشت یزد- اردکان از دوره مظفری تا قاجار. صفه، 62 :103-118. Doi: 20.1001.1.1683870.1392.23.3.7.3
روشن دل، زهرا؛ هاشمی زرج آبادی، حسن؛ قربانی، حمیدرضا.(1396). بررسی سیر تحول ایوان در خانه های نهبندان از قاجار تا پهلوی. مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان. 11(4):53-79. Doi:20.1001.1.26766116.1396.11.4.3.1
روشن‌دل، زهرا؛ هاشمی زرج آباد،حسن؛ قربانی، حمیدرضا. (1395). بررسی معماری خانه های سنتی قاجار در نهبندان با تأکید بر خانه نعمت الله تقوی. دانش مرمت و میراث فرهنگی، 4(7):1-18.
زارعی، محمد ابراهیم؛ موسوی حاجی، سید رسول؛ کاظمی، شریف. (1397). تامل بر ساختار فضایی و گونه‌شناسی خانه‌های سنتی دستگردان طبس. مطالعات شهر ایرانی اسلامی.31: 33-50.. https://sid.ir/paper/510307/fa
زارعی، هانی (1395). معماری خانه‌های شیراز- دوره قاجاریه. تهران: انتشارت سمیرا.
زارعی، هانی؛ رازانی، مهدی؛ قزلباش، ابراهیم . (1396). بازشناسی الگوی طراحی خانه‌های تاریخی شیراز در دوره قاجاریه با رویکرد اقلیمی، پژوهش های باستان شناسی ایران، 7(13):225-242. Doi:10.22084/nbsh.2017.8534.1380
زینلیان، نفیسه؛ اخوت، هانیه.(1396). ساختارشناسی حیاط در خانه‌های قجری اقلیم گرم و خشک و گرم و مرطوب. با تمرکز بر گونه حیاط مرکزی. مطالعه موردی: خانه های یزد و دزفول. شهر ایرانی اسلامی. 8(30): 15-29. https://sid.ir/paper/510305/fa
سلطانی، مهرداد؛ منصوری، امیر؛ فرزین، احمدعلی. (1391). تطبیق نقش الگو و مفاهیم مبتنی بر تجربه در فضای معماری، باغ نظر، 9(21):3-12. https://www.bagh-sj.com/article_1698.html
صفری اصل، لیلا. (1401). بررسی الگوها و گونه‌شناسی کالبدی ایوان در خانه‌های تاریخی؛(مطالعه موردی: خانه‌های قاجار و پهلوی‌ اول شهر تبریز). مسکن و محیط روستا. 41(177): 45-60. Doi:10.22034/41.177.45
طاهری سرمد، فائزه؛ عینی فر، علیرضا؛ شاهچراغی، آزاده. (1398). مقایسه تطبیقی گونه شناسی سازمان فضایی و عناصر کالبدی دوره‌های قاجار و پهلوی خانه‌های سنتی شهر کرمانشاه. پژوهش های باستان شناسی ایران (نامه باستان شناسی). 9(23):149-168. Doi: 10.22084/nbsh.2019.18444.1895
عالمی، مهوش.(1387). باغ ها و حیاط های ایرانی، رویکردی به طراحی معاصر ایران. گلستان هنر، 11: 106-112.
فرحبخش، مرتضی؛حناچی، پیروز؛ غنائی، معصومه. (1396). گونه شناسی خانه های تاریخی بافت قدیم شهر مشهد، از اوایل قاجار تا اواخر پهلوی اول. مطالعات معماری ایران، 12: 97-116. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111794.html
کرباسی. عاطفه.(1402). گونه شناسی ایوان در خانه های تاریخی نجف آباد. مرمت و معماری ایران. 13(35): 19-36. http://mmi.aui.ac.ir/article-1-1330-fa.html
لطیفی، محمد؛ دیبا، داراب.(1399). داده کاوی ساختار فضایی مسکن بومی قاجار؛ نمونه موردی: خانه جنگجویان اصفهان. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. 10(3): 164-171. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-43890-fa.html
لنگ، جان. (1383). آفرینش نظریه معماری، ترجمه: علیرضا عینی فر، تهران: دانشگاه تهران .
محرابیون محمدی، فاطمه؛ بیگ زاده شهرکی، حمیدرضا؛ امیدواری، سمیه. (1400). گونه شناسی فضاهای نیمه باز در خانه های بومی دوره صفویه و قاجاریه شهر تاریخی نایین. معماری و اقلیم گرم و خشک. 9(13): 1-20. Doi: 10.29252/ahdc.2021.16382.1530
محمدزاده، مهدی؛ فرکیش، هیرو. (1400). بررسی گونه شناسی معماری بومی جهت دستیابی به اصول طراحی بناهای مسکونی در محله ماشه، جزیره کیش. پژوهش‌هاي معماري اسلامي. ۹ (۴) :۷۷-۹۳. http://jria.iust.ac.ir/article-1-1186-fa.html
مشهدی، علی؛ سینایی، آیلا. (1402). تحلیل قیاسی اثرپذیری مؤلفه‌های پیکره‌بندی کالبدی و فضایی خانه‌های قاجاری از فرهنگ و اقلیم در مناطق گرم و خشک و گرم و مرطوب ایران. معماری اقلیم گرم و خشک. 11(1): 193-210. Doi: 10.22034/ahdc.2023.19348.1706
معماریان، غلامحسین. (1375). آشنایی با معماری مسکونی ایرانی. گونه شناسی درونگرا. تهران : انتشارات دانشگاه علم و صنعت.
معماریان، غلامحسین. (1376). آشنایی با معماری مسکونی ایرانی. گونه شناسی برونگرا. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت.
معماریان، غلامحسین؛ طبرسا، محمدعلی. (۱۳9۲). گونه و گونه شناسی معماری، معماری و شهرسازی ایران، 6: 103-114. https://doi.org/10.30475/isau.2014.61978
مهدوی نژاد، محمدجواد؛ منصورپور، مجید و مسعودی نژاد، مصطفی. ( 1395). جایگاه اقلیم در ترکیب بندی بناهای معاصر (مطالعه موردی: خانه های دوران قاجار در شهر دزفول). هویت شهر، 10(2): 61-74. Doi: 20.1001.1.17359562.1395.10.2.6.3
مهدوی نژاد، محمدجواد؛ منصورپور، مجید؛ محمد، هادیانپور.(1393). نقش حیاط در معماری معاصر ایران، مطالعه موردی: دوره‌های قاجار و پهلوی. مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، تهران، 15( 2):
ناصری، ندا؛ داوطلب، جمشید؛ حسنپور، فرامرز؛ حیدری، ابوالفضل؛ اویسی کیخا، زهره.(1403). بازشناسی اصول هندسی و تناسباتی در فضاهای باز و سرپوشیده اقلیم گرم و مرطوب(مطالعه موردی: خانه های تاریخی بوشهر). توسعه پایدار شهری. 5(14): 1-24. Doi: 10.22034/usd.2024.2012610.1137
نیکقدم، نیلوفر (1392). الگوی خانه های نیمه باز خانه های بومی دزفول، بوشهر و بندرلنگه در ارتباط با مؤلفه های اقلیم محلی، هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی،18(3): 69-81. Doi: 10.22059/jfaup.2013.51319
یزدی، یاسمن؛ مفیدی شمیرانی، سید مجید؛ اعتصام، ایرج. (1400). بررسی رابطۀ اجزای کالبدی خانه‌های بومی اقلیم گرم و خشک ایران (مطالعۀ موردی: خانه‌های قاجاری یزد).باغ نظر. 18(96). 59-76. Doi: 10.22034/bagh.2020.170445.3984