واسطهگری روحانیون در مناسبات میان جامعه و حکومت در عصر قاجار بر اساس نظریه میگدال
محورهای موضوعی : مباحث معرفتی و روش شناختی و تاریخ پژوهی
حسین محمدی خشتی
1
,
علی اصغر داودی
2
,
احمد جوانشیری
3
1 - دانشگاه آزاد مشهد
2 - گروه علوم سیاسی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
3 - دانشگاه آزاد مشهد
کلید واژه: دوره قاجار, روحانیون, جامعه مدنی, انقلاب مشروطه, جوئل میگدال,
چکیده مقاله :
با توجه به ساختار قدرت مطلقه در دوره قاجار، بسیاری بر این باورند که جامعه مدنی حداقل تا دوران مشروطه وجود نداشته است. با این حال، میتوان به برخی از بازیگرانی در این دوره اشاره کرد که تا حدودی از حکومت مستقل بوده و بر اساس امکانات و ظرفیتهای خود، به نمایندگی از مردم بر حکومت تأثیرگذار بودهاند. یکی از این بازیگران، روحانیون هستند که نقش برجستهای در واسطهگری میان حکومت و جامعه داشتهاند. هدف این مقاله بررسی نقش وساطت روحانیون به عنوان بازیگران جامعه مدنی در مناسبات بین مردم و حکومت در دوره قاجار است. پرسش اصلی این است که «روحانیون به عنوان بازیگران عرصه مدنی در دوره قاجار چه نقشی در ارتباطات میان مردم و حکومت داشتهاند؟» فرضیه اصلی این است که روحانیون، با بهرهگیری از منابع اقتصادی و سرمایههای اجتماعی و فرهنگی خود، تا حدودی از حکومت مستقل بوده و به عنوان واسطهای مؤثر میان مردم و حکومت، نقش مهمی در ساماندهی اجتماعی و جنبشهای سیاسی ایفا کردهاند. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و بهرهگیری از چارچوب نظری میگدال، به بررسی مهمترین وقایع دوره قاجار پرداخته و به این نتیجه رسیده که روحانیون در مقام بازیگران جامعه مدنی، رهبری مردم در تحولات اجتماعی و سیاسی را بر عهده داشته و با ائتلاف با سایر بازیگران نظیر تجار و بازرگانان، در بسیاری موارد بر تصمیمات شاه و حکومت قاجار تأثیرگذار بودهاند. از مهمترین ابزارهای آنان در مقابله با حکومت میتوان به خطابه، بستنشینی، مهاجرت، بسیج مردم، تکفیر و فتوا اشاره کرد.
Given the structure of absolute power in the Qajar period, many scholars argue that civil society was largely nonexistent until the Constitutional Revolution. However, certain actors during this era, who were somewhat independent of the government, leveraged their capabilities and influence to advocate on behalf of the people. Among these actors, clerics played a significant role in mediating the relationship between society and the state. This article aims to examine the mediating role of clerics as civil society actors in the interactions between the populace and the government during the Qajar period. The central question of this study is: "What role did the clerics play in facilitating communication between the people and the government during the Qajar era?" The primary hypothesis is that clerics, utilizing their economic resources as well as their social and cultural capital, maintained a degree of independence from the state and acted as effective mediators between the people and the government. They played a pivotal role in social organization and political movements. Through a descriptive-analytical approach and employing Migdal's theoretical framework, this research investigates key events of the Qajar period. The findings suggest that the clergy, as civil society actors, led social and political developments, and through alliances with other actors, such as traders and merchants, they significantly influenced the decisions of the Shah and the Qajar government. Among the most important tools they employed against the government were rhetoric, settlement, migration, mobilization of the populace, excommunication, and the issuance of fatwas.
- آجودانی، ماشاالله (1383). مشروطه ایرانی (چاپ چهارم). تهران: نشر اختران.
- آقازاده، جعفر (1393). تحلیلی بر نقش روحانیت شیعه در دوره دوم جنگهای ایران و روس. فصلنامه شیعهشناسی، ش. 12، 143-168.
- آقازاده، جعفر (1394). واکاوری جنبش نرم افزاری روحانیون شیعه در دوره اول جنگهای ایران و روسیه (1218-1228 ق). مطالعات قدرت نرم، ش. 5، 10-31.
- آقازاده، جعفر (1396). اقدامات فتحعلیشاه قاجار برای کسب مشروعیت سیاسی بر اساس روشهای جاری در دوره اسلامی. پژوهشهای تاریخی، ش. 53، 107-126.
- اکبری، محمدعلی (134). چالشهای عصر مدرن در ایران عهد قاجار (چاپ دوم). تهران: مؤسسه انتشاراتی روزنامه ایران.
- الگار، حامد (1369). دین و دولت در ایران: نقش علما در دوره قاجار (ابوالقاسم سری، مترجم) (چاپ دوم). تهران: انتشارات توس.
- امینی، علیرضا و ابوالحسن شیرازی، حبیب¬الله (1385). تحولات سیاسی-اجتماعی ایران از قاجاریه تا رضاشاه (چاپ دوم). تهران: نشر قومس.
- انصاری، بهمن (1394). انقلاب مشروطه از آغاز تا انجام. تهران: انتشارات منشور سمیر.
- انصاری، بهمن (1402). خلاصه انقلاب مشروطه از آغاز تا انجام (چاپ اول). تهران: انتشارات آرون.
- آوری، پیتر (1373). تاریخ معاصر ایران: از تأسیس تا انقراض سلسله قاجاریه (محمد رفیعی مهرآبادی، مترجم) (چاپ سوم). تهران: مؤسسه انتشارات عطایی.
- بخشایشی اردستانی، احمد و سلیمانپور، قربانعلی (1387). درآمدی جامعهشناختی بر خصلتهای مدنی نهاد روحانیت و نقشآفرینی آن در وقوع انقلاب اسلامی. مطالعات سیاسی، ش. 1، 17-34.
- براتیپور، حسن؛ راهبر، اهورا و منشادی، مرتضی (1401). رابطه دولت و جامعه مدنی در پرتو نظریه جوئل میگدال. پژوهشنامه علوم سیاسی، ش. 68، 37-86.
- بروجردی، مهرزاد (1396). روشنفکران ایرانی و غرب (جمشید شیرازی، مترجم) (چاپ هفتم). تهران: نشر فرزان روز.
- بشیریه، حسین (1374). جامعهشناسی سیاسی: نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی. تهران: نشر نی.
- پیرحسنلو، علی (1381). جریانهای سیاسی در انقلاب مشروطیت ایران. روزنامه ایران، 16 و 17 مرداد، 1-12.
- زرگرینژاد، غلامحسین (1374). رسائل مشروطیت. تهران: انتشارات کویر.
- زرگرینژاد، غلامحسين (1379). بررسی احکامالجهاد و اسبابالرشاد: نخستین اثر در تکوین ادبیات جهادی تاریخ معاصر. مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، ش. 155، 143-168.
- زیباکلام، صادق (1377). سنت و مدرنیته: ریشهیابی علل ناکامی اصلاحات و نوسازی سیاسی در ایران عصر قاجار (چاپ ششم). تهران: انتشارات روزنه.
- سمیعی اصفهانی، علیرضا (1387). جامعه قدرتمند، دولت ضعیف: تبیین جامعهشناختی مناسبات دولت-جامعه در ایران عصر قاجار. فصلنامه سیاست، ش. 38، پاییز، 117-143.
- شریعتی، شهروز و عباسی، مهدی (1393). ستیهندگی جامعه مدنی شبکهای و دولت در ایران: بازخوانی رابطه دولت و جامعه ایران در آغاز عصر پهلوی اول با تأکید بر نقش مدرس. پژوهشنامه علوم سیاسی، ش.10، 37-62.
- شمیم، علی¬اصغر (1378). ایران در دوره سلطنت قاجار: قرن سیزدهم و نیمه اول قرن چهاردهم هجری قمری (چاپ هشتم). تهران: مؤسسه انتشارات مدبر.
- صدیقی، بهرنگ و طلوعی، وحید (1392). روشنفکران و ملت در کارگزار گفتمانی آستانه انقلاب مشروطه. جامعهشناسی ایران،ش. 14، 39-67.
- فوران، جان (1377). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی (احمد تدین، مترجم). تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- قربی، محمدجواد و رفیع، حسین (1388). عالمان دین در آوردگاه مشروطه. نشریه زمانه، ش. 86 و 87، 1-18.
- کاتوزیان، محمدعلی (1380). دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی (حسن افشار، مترجم) (چاپ پنجم). تهران: نشر مرکز.
- کدی، نیکی. آر (1381). ایران در دوران قاجار و برآمدن رضاخان (مهدی حقیقتخواه، مترجم). تهران: ققنوس.
- کسروی، احمد (1363). تاریخ مشروطه ایران (جلد اول). تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
- مرشدیزاده، علی؛ کشاورز، عباس و احمدپور، بابک (1389). بسیج و اقدام سیاسی در نهضت تنباکو. دانش سیاسی، ش. 6، 177-206.
- میگدال، جوئل (1395). دولت در جامعه (محمدتقی دلفروز، مترجم). تهران: نشر کویر.
- ناظمالاسلام کرمانی، محمدبن¬علی (1381). تاریخ بیداری ایرانیان (تاریخ مشروح و حقیقی مشروطیت ایران) (چاپ ششم). تهران: انتشارات امیرکبیر.
- ورهرام، غلامرضا (1367). نظام سیاسی و سازمانهای اجتماعی ایران در عصر قاجار (چاپ اول). تهران: مؤسسه انتشارات معین.
- یزدخواستی، بهجت و اسماعیلی، علی (1387). آسیبشناسی جنبش مشروطیت: تحلیل تطبیقی مبانی فکری نهضت مشروطیت با انقلاب اسلامی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی دانشگاه اصفهان، ش. 15، 119-166.
