کنشگری فردوسی در مناسبات بین خسروپرویز و بهرام چوبینه از منظر تاریخگرایی نوین
محورهای موضوعی :
1 - استادگروه زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه شیراز. شیراز. ایران.
کلید واژه: شاهنامه, هرمز, خسروپرویز, بهرام چوبینه, تاریخگرایی نوین,
چکیده مقاله :
دیکدیویس در کتاب حماسه و نافرمانی، بر آن است که شاهنامه، بر خلاف نامش که گویی در ستایش شاهان و اقتدارگرایی مطلق است، به شکلی ضمنی، نقد بنیادین قدرت را محور خود قرار داده؛ چنانکه لحن روایت فردوسی، بهشکلی است که یلانی چون رستم، کاوه، مزدک و بهرام چوبینه، در دیدۀ خواننده خوش مینشینند، نه پادشاهان همعهد آنها. نگارنده ضمن تأیید کلیت این دیدگاه، در مورد بهرام چوبینه با دیک دیویس همراه نیست. اگرچه برخی از پژوهشگران در کشور نیز، چون دیک دیویس، بهرام چوبینه را قهرمان بلامنازع عهد خسروپرویز تلقی میکنند، اما از آنجا که بر اساس تاریخگرایی نوین، تاریخ نه ثبت عینی و بیطرفانۀ یک پدیده، بلکه حاصل تفسیر گفتمانی هر موضوعی است و هم موبدان و هم فردوسی نمیتوانستهاند فارغ از نظام اندیشگانی خود رفتار کنند، چون بهرام نخستین یلی است که بدون فره و تبار شاهی، داعیۀ پادشاهی در سر دارد، سلطنتطلبی یل بیفرهی چون او را عدول از اشه و داد میدانستهاند و از این رو روایت خسرو و بهرام را به شکلی پیش بردهاند که مخاطب با خسرو همراه شود، نه بهرام. بنابراین اگرچه در رویارویی هرمزد با بهرام، هنوز بهرام را سودای پادشاهی در سر نیست و فردوسی ( یا منبع/ منابع او) در کنار بهرام میایستد و به شکلی نگارین مخاطب را با او همراه میکند، اما در مواجهۀ خسرو با بهرام، این خسرو است که خوش میدرخشد و بهرامِ بیفره، چونان بختبرگشتهای دیوزده مینماید که با اهرمنخویی و به ناحق، در پی تاج و تخت است و در فرجام از کرده سخت پشیمان.
Dick-Davis, in the book of Epic and Sedition, states that the Shahnameh, contrary to its name, which seems to praise kings and absolute authoritarianism, has implicitly made the fundamental criticism of power so that the tone of Ferdowsi's narrative is such that the audience sympathizes with heroes such as Rostam, Kaveh, Mazdak, and Bahram Chubineh, not the kings of their period. While confirming the generality of this view, the author does not agree with Dick-Davis about Bahram Chubineh. Although some scholars in the country regard him to be the undisputed hero of the Khosrow Parviz era, since according to modern historicism, history is not an objective and impartial record of a phenomenon, but it is the result of a discursive interpretation of every subject. Besides, both Moobadan (writers of Khowdāy-nāmes) and Ferdowsi could not have acted independently of their own system of thought, because Bahram is the first warrior who claims to be a king without having a royal lineage. And since this matter is contrary to Asha and justice, they have advanced the narrative of Khosrow and Bahram in such a way that the audience sympathizes with Khosrow, and not Bahram. Therefore, although in Hormoz ‘s confrontation with Bahram, Bahram is not yet interested in kingship, Ferdowsi stands by Bahram and makes the audience sympathize with him, but in Khosrow 's confrontation with Bahram, it is Ḵhosrow who shines brightly, and Bahram looks like an unfortunate who, with evil deeds, seeks the throne unjustly, although he regrets what he did in the end.
- آیدنلو، سجاد(1399)، «زنی که بهرام چوبین او را دید که بود»، کهن¬نامه ادب پارسی، سال 11، ش 2، 21- 52.
- ابراهیمی، مختار، عشیری لویسی، عباس(1401)، «تصاویر برساخته از مرگ یزدگرد، رستم فرخزاد و ماهویه در کشاکش گفتمان¬ها»، پژوهش¬نامۀ ادب حماسی، سال 18، ش1، پیاپی 33، 13-37.
- احمدوند،شجاع و همکاران(1395)، «فهم و تطور اسطوره فره ایزدی از عهد ساسانی تا دوره اسلامی»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال 6، ش1، 1-30.
- ابن مسكویه، احمد بن على(1376)، تجارب الامم، ترجمۀ ابو القاسم امامى و على نقى منزوى، تهران: توس.
- اردستانی رستمی،حمیدرضا (1399)، روزگار نخست، تهران: نگاه معاصر.
- بلعمی، ابوعلی(1378)، تاریخنامه طبری، ترجه محمد روشن، تهران: سروش.
- بودن، ریمون(1388)، ایدئولوژی در منشأ معتقدات، ترجمۀ ایرج علی¬آبادی، تهران: شیرازه.
- پاینده، حسین(1398)، نظریه و نقد ادبی، تهران: سمت.
- تفضلی، احمد(1376)، تاریخ ادبیات پیش از اسلام، تهران: سخن.
- ثعالبی،ابو منصور محمد بن عبد الملك(1384)، شاهنامه، تهران: اساطیر.
- حمیدیان، سعید(1383)، درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی، تهران: ناهید.
- خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین(1380)، تاریخ حبیب السیر، تهران: پیام.
- دریایی، تورج(1383 الف)، شاهنشاهی ساسانی، ترجمه مرتضی ثاقب¬فر، تهران: ققنوس.
- دریایی، تورج (1383 ب)، سقوط ساسانیان، ترجمۀ منصوره اتحادیه، فرحناز امیرخانی حسینک¬لو، تهران: نشر تاریخ ایران.
- دینوری، ابوحنیفه(1383)، اخبارالطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران: نی.
- دیویس، دیک(1396)، حماسه و نافرمانی، ترجمۀ سهراب طاووسی، تهران: ققنوس.
- شهبازی،علی¬رضا(1389)، تاریخ ساسانیان، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
- صهبا، فروغ(1391)، کاربرد ابهام در فرایند خوانش متن، تهران: آگه.
- طبری، محمد بن جریر(1375)، تاریخ طبری، تهران: اساطیر.
- طغیانی، اسحاق، وطن¬خواه، رضوان(1389)، «بررسی و مقایسۀ دو چهرۀ نیمه¬تاریخی شاهنامه (بهرام گور و بهرام چوبین» بر اساس نظریه قدرت)، پژوهش¬های ادب عرفانی(گوهر گویا)، دورۀ 4، ش4، 1-28.
- فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
- قهرمانی، جمشید(1400)، مسیحیان در روزگار خسروپرویز، تهران: فروهر.
- کریستن¬سن، امانوئل(1394)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: نگاه.
- گیرشمن، رومان و همکاران(1385)، ایران باستان، ترجمه و تدوین یعقوب آژنگ، تهران: مولی.
- مجتبایی، فتح¬الله(1352)، شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان، تهران: انجمن فرهنگ ایران باستان.
- مجمل التواریخ و القصص(1399)، به تصحیح و تحقیق اکبر نحوی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن.
- محمودی بختیاری، بهروز و همکاران(1394)، « تراژدی قدرت: بررسی تطبیقی داستان بهرام چوبین و تراژدی نکبث»، ادبیات تطبیقی، ش12: 105- 128.
- مسکویه، احمد بن على ابن مسكویه(1376)، تجارب الامم، ترجمۀ ابو القاسم امامى و على نقى منزوى، تهران: توس.
- مهرکی، ایرج، عبدالاحدی، اشرف(1392)، «قیام بهرام چوبین در شاهنامه فردوسی»، فصلنامه تخصصی تحلیل و نقد متون زبان و ادبیات فارسی، ش18، 147-164.
- نحوی، اکبر، نبوی، سمیه(1395)، «بررسی روابط خسروپرویز با شهربراز بر اساس منابع تاریخی و شاهنامه»، شعرپژوهی (بوستان ادب)، سال هشتم، ش4، پیاپی 30؛ 179-198.
- نحوی، اکبر(1384)، نگاهی به روش¬های ارجاع به منابع در شاهنامه، نامه فرهنگستان، دوره 7، ش 4: 32-64.
- هدایت، صادق(1398)، سه قطره خون، تهران: گیوا.
- یارشاطر، احسان(1389)، تاریخ ایران کمبریج، از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ج3، بخش اول، گردآوری احسان یارشاطر، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
References
- Aydenlou, Sajjad (2019)"Who was the woman seen by Bahram Chubineh", Ancient History of Persian Literature, Year 11, No. 2, 21-52[in Persian]
- Ebrahimi, Mokhtar, Ashiri Loveysi, Abbas (2022), “Images made of the death of Yazdgerd, Rostam Farrokhzad and Mahooyeh in the conflict of discourses", Epic Literature Journal, Year 18, No. 1, serial 33, 13-37[in Persian]
- Ahmadvand, Shuja, et al. (2016), Understanding and evolution of the myth of Farrah Izadi from the Sassanid era to the Islamic period, Social History Research, Year 6. No. 1, 1-30 [in Persian]
- Ibn Maskaweh, Ahmad Ali (1997), Tajarebal omam. trans. Abu al-Qasem Imami and Ali Naqi Manzavi, Tehran: Toos. [in Persian]
- Ardestani Rostami, Hamid Reza (2019), Prime Time, Tehran: Negah Moaser. [in Persian]
- Balami, Abu Ali (1999), Tarikhnameh Tabari, trans. Mohammad Roshan, Tehran: Soroush. [in Persian]
- Boden, Rimon (2008), Ideology in the Origin of Beliefs, trans. Iraj Ali Abadi, Tehran: Shirazeh
- Payandeh, Hossein (2018), Theory and Literary Criticism, Tehran: Samt. [in Persian]
- Tafazoli, Ahmad (1376), Pre-Islamic History of Literature, Tehran: Sokhan. [in Persian]
- Sa'alabi, Abu Mansour Muhammad Abdul Malik (2005), Shahnameh, Tehran: Asatir. [in Persian]
- Hamidian, Saeed (2004), An introduction to Ferdowsi's thought and art, Tehran: Nahid. [in Persian]
- Khand Mir, Gh. (2001), Tarikh Habib al-Siyar, Tehran: Payam. [in Persian]
- Daryaei, Toraj (2004), Sassanid Empire, trans. Morteza Saqibfar, Tehran: Qoqnoos.
- Daryaei, Toraj (2004), The Fall of the Sassanids, trans. M. Etehadieh, F. Amirkhani Hosseynak-Lo, Tehran: Tarikh Iran.
- Dinvari, Abu Hanifa (2004), Akhbar al-Tawal, trans. M. Mahdavi Damghani, Tehran: Ney. [in Persian]
- Davis, Dick (2017), Epic and Sedition, trans. Sohrab Tavousi, Tehran: Qoqnoos
- Shahbazi, Ali Reza (2010), Sassanid History, Tehran: Markaz Nashre Daneshgahi.[in Persian]
- Sahba, Forough (1391), The use of ambiguity in the text reading process, Tehran: Agah. [in Persian]
- Tabari, Mohammad Jarir (1996), Tarikh Tabari, Tehran: Asatir. [in Persian]
- Toghyani, Ishaq, Vatankhah, R. (2009), Review and comparison of two semi-historical figures of the Shahnameh (Bahram Gur and Bahram Chubineh), based on the theory of power, Mystical literature Studies (Gowhar Goya), Vol. 4, No. 4, 1-28 [in Persian]
- Ferdowsi, Abulqasem (2007) Shahnameh, by Jalal Khaleghi Mutlaq, Tehran: Center for the Great Islamic Encyclopaedia. [in Persian]
- Ghahramani, Jamshid (2021), Christians in the time of Khosrow Parviz, Tehran: Forohar. [in Persian]
- Christensen, Emanuel (2014), Iran during the Sassanid era, trans. Rashid Yasmi, Tehran: Negah
- Girshman, Roman and et al (2006), Ancient Iran, trans. Yaqub Azhang, Tehran: Mowla.
- Mojtabai, Fathullah (1973), Plato's beautiful city and ideal kingship in ancient Iran, Tehran: Anjoman Farhange Iran Bastan. [in Persian]
- Mojmal al-Tawarikh and Al-Qosas (2019), Ed. Akbar Nahvi, Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Publications in collaboration with Sokhan Publications. [in Persian]
- Mahmoudi Bakhtiari, B. and et al. (2014) The Tragedy of Power: A Comparative Study of the Story of Bahram Chobineh and the Tragedy of Macbeth, Comparative Literature, No. 12: 105-128 [in Persian]
- Moskawieh, Ahmad (1997), Tajareb ol Omam, trans. Abu al-Qasim Imami and Ali Naqi Monzavi, Tehran: Toos. [in Persian]
- Mehraki, Iraj, Abdul Ahdi, Ashraf (2012), Bahram Chobin's Uprising in Ferdowsi's Shahnameh, a specialized quarterly Journal for the analysis and criticism of Persian language texts and literature, No. 18, 147-164[in Persian]
- Nahvi, Akbar, Nabavi, Somayyeh (2015), "Examination of Khosrow Parviz's relations with Shahrbaraz based on historical sources and the Shahnameh", Poetry Research (Boostan Adab), Year. 8, No. 4, series. 30; 179-198[in Persian]
- Nahvi, Akbar (1384), A glance at the methods of giving reference to sources in Shahnameh, Nameh Farhangestan, Vol. 7, No. 4, 32-64. [in Persian]
- Hedayat, Sadegh (2018), Three Drops of Blood, Tehran: Giwa [in Persian]
- Yarshater, Ehsan (2010), Cambridge History of Iran, from the Seleucids to the collapse of the Sassanid Government, vol.3, part 1, compiled by Ehsan Yarshater, trans. Hassan Anousheh, Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
