واکاوی تحولات سیاسی و دگرگونیهای اجتماعی عصر قاجار با محوریت نقش بازرگانان
محورهای موضوعی : فصلنامه تاریخ
محمّد اسماعیلی
1
,
ابوالحسن مبیّن
2
,
امید سپهری
3
1 - دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، گروه تاریخ، واحد بجنورد، دانشگاه آزاد اسلامی، بجنورد، ایران
2 - گروه تاریخ، واحد بجنورد، دانشگاه آزاد اسلامی، بجنورد، ایران
3 - گروه تاریخ، واحد بجنورد، دانشگاه آزاد اسلامی، بجنورد، ایران
کلید واژه: عصر قاجار, بازرگانان, تحولات سیاسی, دگرگونیهای اجتماعی,
چکیده مقاله :
تجار (بازرگانان) به عنوان رکن اصلی بازار یکی از سه گروه راس هرم قدرت بودند و بر اساس موقعیت اجتماعی و اقتصادی خود در امور نقش آفرینی میکردند. آنها با شروع حکومت قاجاریه و تسلّط دولتهای روس و انگلیس با وضعیت نابهسامانی مواجه شدند. ضعف دولت مرکزی و قدرت حاکمان ستمگر و قدرتهای خارجی، تجار ایرانی را در آسیبپذیرترین موقعیت طبقاتی اجتماعی قرار داد. این امر باعث افزایش درگیری بین بازرگانان و دولت شد. تلاش ناکام گروهی از بازرگانان برای رویارویی با تهدیدات داخلی و خارجی باعث شد تا آنها آگاهانه به یکی از فعالترین گروههای اجتماعی در روند مشروطیت تبدیل شوند تا خواستههای تاریخی خود را برآورده سازند. هدف از این پژوهش که به روش تاريخي و بررسي توصيفي ـ تحليلي و تطبيق دادهها و اطلاعات از اسناد و منابع صورت گرفته و شيوه گردآوري اطلاعات آن مراجعه به مراكز كتابخانهاي و آرشيوهاي اسناد و روزنامهها است، واکاوی تحوّلات سیاسی و دگرگونیهای اجتماعی عصر قاجار با محوریت نقش بازرگانان میباشد. نتایج نشان داد همراه با خودآگاهی درونی و کسب دانش و تجربه، بازرگانان با واکنشهای سیاسی، اجتماعی و تجاری به تهدیدات داخلی و خارجی پرداختند. . تأسیس انجمن وکلای بازرگان در سال 1301 هجری قمری، نهضت تنباکو (1308 هجری قمری) و تأسیس کارخانهها و شرکت های بازرگانی از جمله فعالیت های آنان است. امّا موانع همچنان باقی بود. آنان انحطاط شديد اقتصادي كشور را به حاكميت سياسي و سياستهاي اتخاذي آن نسبت ميدادند و با اين فكر، در اصلاح امور با جنبش مشروطه همراه شدند.
As the main pillar of the market, merchants were one of the three groups at the top of the pyramid of power and played a role in affairs based on their social and economic status. The unsuccessful attempt of a group of businessmen to face internal and external threats made them consciously become one of the most active social groups in the constitutional process to fulfill their historical demands. The purpose of this research, which was carried out by historical method and descriptive-analytical examination and comparison of data and information from documents and sources, and the method of gathering information is to refer to library centers and archives of documents and newspapers, to analyze the political developments and social transformations of the Qajar era with a focus on It is the role of merchants. The results showed that along with internal self-awareness and gaining knowledge and experience, businessmen dealt with internal and external threats with political, social and commercial reactions. . The establishment of the Association of Merchant Lawyers in 1301 AH, the tobacco movement (1308 AH) and the establishment of factories and trading companies are among their activities. But the obstacles still remained. They attributed the severe economic decline of the country to the political government and its adopted policies, and with this thought, they joined the constitutional movement in reforming affairs.
منابع فارسی
1) اشرف، احمد (1359)، موانع تاريخ رشد سرمايهداري در ايران، تهران: زمينه.
2) اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1350)، روزنامه خاطرات، به كوشش ايرج افشار، تهران: اميركبير.
3) اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1363)، المآثر و الآثار، «چهل سال تاريخ ايران در دورة پادشاهي ناصرالدين شاه»، به كوشش ايرج افشار،ج 1، تهران: اميركبير.
4) آدميت، فريدون (1355)، فكر دموكراسي اجتماعي در نهضت مشروطيت ايران، تهران: پيام.
5) آدميت، فريدون و ناطق، هما (1356)، افكار اجتماعي و سياسي و اقتصادي در آثار منتشر نشده دورة قاجار، تهران: آگاه.
6) بامداد، مهدي (1358)، شرح حال رجال ايران در قرن 12و13و14 هجري، تهران: كتابهاي جيبي.
7) براون، ادوارد. جي (1338)، انقلاب ايران، ترجمة احمدپژوه، تهران: كانون معرفت.
8) بشیری، احمد (1363)، كتاب آبي؛ گزارشهاي محرمانه وزارت امور خارجه انگليس درباره انقلاب مشروطه ايران، به كوشش احمد بشيري، تهران: نشر نو.
9) بهرامي، عبدالله (1363)، خاطرات عبدالله بهرامي، تهران: علمي و فرهنگي.
10) پولاك، ادوارد. ياكوب (1361)، سفرنامة پولاك «ايران و ايرانيان»، ترجمة كيكاووس جهانداري، تهران: شركت سهامي انتشارات خوارزمي.
11) تاريخچه سيساله بانك ملي ايران 1377-1307هـ.ق (1338)، تهران: بانك ملي ايران.
12) تفرشي حسيني، احمد (1351)، روزنامة اخبار مشروطيت و انقلاب ايران «يادداشتهاي احمد تفرشي حسيني در سالهاي 1321 تا 1328 قمري، به انضمام وقايع استبداد صغير»، به كوشش ايرج افشار، تهران: امیرکبیر.
13) تنكابني، ميرزا محمد (بیتا)، قصصالعلماء، تهران: علمية اسلاميه.
14) جمالزاده، سيد محمدعلي (1362)، گنج شايگان يا اوضاع اقتصادي ايران، تهران: كاوه.
15) حاج سياح محلاتي، محمدعلي (1346)، خاطرات حاج سياح يا دورة خوف و وحشت، به كوشش حميد سياح، به تصحيح سيفالله گلكار، تهران: كتابخانة ابنسينا.
16) حبلالمتين (كلكته) سالهاي بين 1313 هـ.ق تا 1324هـ.ق.
17) حبلالمتين، (17 ذيحجه 1323هـ.ق)، سال سيزدهم، شماره 26.
18) حبلالمتين، (دوشنبه 20 صفر 1318هـ.ق)، سال نهم، شماره 4.
19) حسيني فسايي، حاج ميرزا حسن (1361)، فارسنامة ناصري، تصحيح و تحشيه، دكتر منصور رستگار فسايي، ج 1، تهران: اميركبير.
20) دستره، آنت (1363)، مستخدمين بلژيكي در خدمت دولت ايران (1898-1915م.)، ترجمه منصور اتحاديه (نظام مافي)، تهران: تاريخ ايران.
21) دولت آبادي، يحيي (بیتا)، حيات يحيي، ج 2، تهران: ابن سينا.
22) روزنامة پرورش (قاهره ـ مصر)، (10 محرم 1318)، سال اول، شماره 14.
23) روزنامة ثريا، (دوشنبه 22 ربيعالآخر 1323هـ.ق/ 26 ژوئن 1905)، شمارة 36.
24) روزنامه اختر (استانبول)، (9 جماديالآخر 1308هـ.ق)، سال هفدهم، ش23.
25) روزنامه ثريا، (دوشنبه 29 ربيعالآخر 1323 هـ.ق/ 3ژوئيه 1905)، شمارة 37.
26) روزنامه ثريا، (قاهره ـ مصر)، (24 جماديالاول 1317هـ.ق)، سال اول، شماره 41.
27) روزنامه حبلالمتين، (13 ربيعالاول 1324هـ.ق)، سال سيزدهم، شماره 36.
28) سازمان اسناد ملي: پروندههاي مربوط به وزارت ماليه، وزارت تجارت، وزارت عدليه، اسناد ادارات گمركي، اسناد مربوط به اشخاص تجار از سال 1313 تا 1327هـ.ق اسناد مربوط به تهران، آذربايجان، يزد و بوشهر سالهاي بين 1313 تا 1326هـ.ق.
29) سپهر، عبدالحسينخان (1368)، يادداشتهاي ملكالموريخن و مرآت الوقايع مظفري، با تصحيحات و مقدمة دكتر عبدالحسين نوايي، تهران: زرين.
30) شريف كاشاني، محمد مهدي (1362)، واقعات اتفاقيه در روزگار، به كوشش منصورة اتحاديه (نظام مافي) و سيروس سعدونديان، تهران: تاريخ ايران.
31) ضرابي (سهيل كاشاني)، عبدالرحيم كلانتر (1341)، تاريخ كاشان، به كوشش ايرج افشار، تهران: كتابفروشي ابن سينا.
32) عيسوي، چارلز (1362)، تاريخ اقتصادي ايران، ترجمة يعقوب آژند، تهران: گستره.
33) فلور، ويلم، م. (1344)، تجار در ايران عصر قاجار، ترجمة غلامعلي عرفانيان، مشهد، دانشگاه فردوسي، مجله دانشكده ادبيات و علوم انساني، سال سيزدهم، شمارة اول.
34) فلور، ويلم، م. (1352) جستارهايي از تاريخ اجتماعي ايران در عصر قاجار، ترجمة ابوالقاسم سري، ج 1 و 2، تهران: توس.
35) کاساکوفسکی، ولادمیر (1401)، خاطرات کلنل کاساکوفسکی، ترجمة عباسقلی جلی، تهران» اساطیر.
36) كاظمزاده، فيروز (1371)، روس و انگليس در ايران 1864-1914م. پژوهشي دربارة امپرياليسم، ترجمه دكتر منوچهر اميري، تهران: آموزش انقلاب اسلامي (شركت سهامي).
37) كرزن، جرج.ن (1367)، ايران و قضية ايران، ترجمة وحيد مازندراني، تهران: علمي و فرهنگي.
38) كسروي، احمد (1351)، تاريخ مشروطه ايران، تهران: اميركبير.
39) لسانالملك سپهر، محمدتقي (1377)، ناسخالتواريخ، به اهتمام جمشيد كيانفر، تهران: اساطير.
40) لمبتون، آن. ك.س (1375)، ايران عصر قاجار، ترجمة سيمين فصيحي، مشهد: جاويدان خرد.
41) محيط مافي، هاشم (1366)، تاريخ انقلاب ايران يا مقدمات مشروطيت، به كوشش مجيد تفرشي و جواد جان فدا، تهران: علمي.
42) مراغهاي، حاج زينالعابدين (1393)، سياحتنامة ابراهيم بيك، به كوشش م.ع. سپانلو، تهران: آگاه.
43) معاصر، حسن (1347)، تاريخ استقرار مشروطيت در ايران (مستخرج از روي استاد محرمانه وزارت امور خارجه انگلستان)، استخراج و تهيه حسن معاصر، تهران: ابن سينا.
44) معتضد، خسرو (1366)، حاج امينالضرب و تاريخ تجارت و سرمايهگذاري صنعتي در ايران، تهران: جانزاده.
45) ملكزاده، مهدي (1371)، تاريخ انقلاب مشروطيت ايران، تهران: علمي.
46) مهدوي، شيرين (1379)، زندگينامهي حاج محمدحسن كمپاني دارالضرب، ترجمة منصورة اتحاديه / فرحناز اميرخاني حسينكلو، تهران: تاريخ ايران.
47) ناطق، هما (1373)، بازرگانان در داد و ستد با بانك شاهي و رژي تنباكو، تهران: توس.
48) ناظمالاسلام كرماني، ميرزا محمد (1362)، تاريخ بيداري ايرانيان، به اهتمام علياكبر سعيدي سيرجاني، تهران: آگاه.
49) وقايع اتفاقيه؛ مجموعه گزارشهاي خفيه نويسان انگليس در والايات جنوبي ايران از سال 1291 تا 1322هـ.ق (1362)، به كوشش علياكبر سعيدي سيرجاني، تهران: نوين.
منابع لاتین
1) Gilbar. G.G (1997), The merchants (Tujjar) and the persian constitutional revolution of 1905, Asian and African studies, XL.
2) Werner, Christoph (2005), "Pious Merchants Religious sentiments in wills and testaments", Religion and society in Qajar Iran, Ed. by: Robert Gleave, london and newyork, Routledge Curzon, 1st Ed.
