تدوین الگوی عوامل موثر بر ارزیابی فرار مالیاتی شرکت‌ها در ایران با استفاده از روش نظریه‌پردازی داده‌بنیاد

محورهای موضوعی : حسابداری مالی و حسابرسی

محمد نمازی ¹ , سید حمید رضا رخشا ²

1 - استاد تمام گروه حسابداری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 - دانشجوی دکتری حسابداری، دانشکده حسابداری و مدیریت، دانشگاه شیراز

تاریخ دریافت : 1401/07/26 تاریخ پذیرش : 1401/12/02 تاریخ انتشار : 1404/09/19

کلید واژه: پایانه فروشگاهی, فرارمالیاتی, تئوری داده‌بنیاد,

چکیده مقاله :

هدف این مقاله، شناسایی عوامل موثر بر فرار مالیاتی و تدوین الگوی نهایی مربوط به ارزیابی فرار مالیاتی شرکت‌ها در ایران با استفاده از اطلاعات حسابداری مدیریت شرکت و نظریه‌پردازی داده‌بنیاد است. روش پژوهش، روشی کیفی مبتنی بر نظریه‌پردازی داده‌بنیاد با کمک ابزار مصاحبه علمی، عمیق و ساختارنیافته خبرگان مالیاتی است که از طریق گام‌های کدگذاری سه مرحله‌ای باز، محوری و انتخابی، در سال 1400 انجام شده است. همچنین بخش ادبیات نظری پژوهش برمبنای مطالعه‌های کتابخانه‌ای، جمع‌آوری و تهیه گردیده است. جامعه آماری را خبرگان صاحب نظر مالیاتی از بین کارکنان وزارت امور اقتصادی و دارایی و استادان رشته‌حسابداری دانشگاهای دولتی و خبره در حوزه مالیات تشکیل داده‌اند. یافته‌های این پژوهش با استفاده از روش آنتروپی شانون به صورت آماری نشان داده شد. تحلیل یافته‌ها با استفاده از نرم‌افزار مکس‌کیودا صورت گرفته است. نتایج پژوهش عوامل علی، زمینه‎ای ،مداخله‌گر، راهبردها و پیامدها را نشان می‌دهد. به گونه خاص عوامل فردی، درون‌سازمانی، برون سازمانی، شرایط نامناسب اقتصادی و عوامل کیفیت اطلاعات حسابداری مدیریت به عنوان عوامل علی در ارزیابی ریسک فرارمالیاتی مشاهده گردید. با توجه به کدگذاری‌های انجام گرفته و‌ الگوی تدوین شده راهبردهای زیر برای ارزیابی و کاهش ریسک فرارمالیاتی نیز مشخص شد: اجرای هرچه سریع‌تر پایانه فروشگاهی و سامانه مودیان برخط، توجه بیشتر به گزارشگری مالی بین‌المللی IFRS و استفاده از زبان گزارشگری مالی توسعه پذیر XBRL. الگوی نهایی ارائه‌ شده برای جامعه نقش کاربردی داشته و پیامدهای مثبتی برای شرکت‌ها، استفاده‌کنندگان، دولت، مالیات‌ستان‌ها، اقتصاد و عموم مردم در بر دارد.

چکیده انگلیسی:

The purpose of this article is to identify the factors affecting tax evasion and develop a conceptual model for assessing corporate tax evasion using Grounded Theory in Iran. The research method is a qualitative method based on Grounded Theory with the help of scientific, in-depth, and unstructured interview tools of tax experts, which was conducted in 1400 through three steps of open, pivotal, and selective coding. Also, the theoretical literature section of the research has been collected and prepared based on library studies. The statistical population is composed of tax experts from the staff of the Ministry of Economic Affairs and Finance and professors of accounting at public universities and experts in the field of taxation. The findings of this study were statistically demonstrated using the connecting Shannon entropy method. The findings were analyzed using MAXQDA software. The research results show causal, contextual, intervening factors, strategies, and consequences. Individual factors, internal organization, external organization, unfavorable economic conditions, and quality factors of management accounting information were observed as causal factors in assessing evasion tax risk. According to the coding performed and the developed model, the following strategies were identified to assess and reduce tax evasion risk. Implementation of the store terminal and online payer system as soon as possible, more attention to IFRS international financial reporting and the use of XBRL extensible financial reporting language. The conceptual model presented for society has a practical role and positive consequences for companies, users, taxpayers, economy, and the public.

منابع و مأخذ:


فهرست منابع
ابوالمعالي، خديجه؛ (1391). پژوهش كيفي از نظريه تا عمل. تهران: نشر علم.
ازکیا، مصطفی؛ ایمانی‌جاجرمی، حسین؛ (1384). بررسی جامعه شناختی عوامل کارایی شوراهای اسلامی شهر. مطالعات جامعه شناختی، 26 (11)، 33-64.
اعتمادی، حسین؛ سپاسی، ‌سحر؛ ساری، ‌محمدعلی؛ (1396). ارزیابی ریسک سیاست‌های کمینه سازی مالیات شرکت‌ها. مطالعات تجربی حسابداری مالی، 54 (14)، ص 18-1.
امیری، میثم؛ (1396). اقتصاد رفتاری و فرارمالیاتی. فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، شماره 64، ص 130-95.
ایزدخواستی، حجت؛ دادگر، یدالله؛ بیگی، پوریا؛ (1400). بررسی تاثیر همزمان کیفیت نهادی و فرار مالیاتی بر عملکرد نظام مالیاتی کشورهای منتخب MENA. فصلنامه اقتصاد مقداری، زمستان 1400، 18(4) ص 125-158.
بهرامفر، نقی؛ رسولی، ولی اله؛ (1377). ویژگی‌های کیفی اطلاعات حسابداری مدیریت و نقش آن در تصمیم‌گیری. بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، سال 6، شماره 24و 25، ص 109-86.
حساس یگانه، یحیی؛ رضایی، شهروز, (1397). مدلی برای تاثیرمسئولیت اجتماعی و هزینه‌های مالیات شرکت براجتناب و فرار مالیاتی. مطالعات تجربی حسابداری مالی، سال 15، شماره 58، ص 27-58.
خاکی، غلامرضا؛ (1396). روش تحقیق گرانددی با رویکرد پایان‌نامه نویسی. تهران، نشر فوژان.
خوشبخت، اسماعیل؛ تائبی، امیرحسین؛ زینلی، حدیث؛ (1401). دینداری، اخلاق حرفه‌ای حسابداران و تقلب‌های گزارشگری مالی. پژوهش‌های حسابداری مالی و حسابرسی، دوره 14، شماره 1(پیاپی 53)/ بهار 1401، ص 223-253.
خواجوی، شکرالله؛ کرمشاهی، بهنام؛ (1397). پدیدارشناسی نقش نگرش فردی بر اخلاق مالیاتی. دوفصلنامه ارزشی رفتاری، سال 3، شماره پنجم، صص 208-187.
خواجوی، شکرالله؛ کیامهر، محمد؛ (1395). مدل‌سازی اجتناب مالیاتی با استفاده از اطلاعات حسابداری. مجله دانش حسابداری، سال 7، شماره 25، صص 100-79.
دانایی‌فرد، حسن؛ امامی، مجتبی؛ (1386). استراتژی‌های پژوهش کیفی: تاملی بر نظریه‌پردازی داده‌بنیاد. اندیشه مدیریت، سال 1، شماره 2، صص 69-97.
رمضاني، سيدمهدی؛ عسكري، علي؛ (1394). مديريت ريسک مالياتي با تاکيد بر اندازه و نوع فعاليت مؤديان حقوقي.
زارع، علیرضا؛ افشانی، علیرضا؛ اسلامی، حسین؛ توتونچی، جلیل؛ روحانی، علی؛ (1400). کاوشی کیفی در بسترهای اجتماعی فرایند پرداخت مالیات. نشریه جامعه شناسی کاربردی، سال 33، پیاپی (87)، شماره 3، 1401، 29-50.
فرودی، مریم؛ حجازی، رضوان؛ (1399). ارایه الگوی مفهومی مدیریت سود مبتنی بر روش نظریه داده‌بنیاد چند وجهی. پژوهش‌های حسابداری مالی و حسابرسی، سال 12، شماره 48، زمستان 99، ص 120-95.
فروغی، داریوش؛ فدوی، محمدحسن؛ حاجیان‌نژاد، امین؛ (1394). بررسی تاثیر سیاست‌های اجتناب مالیاتی بر نوع گزارش حسابرس. پژوهشنامه مالیات، دوره 23، شماره 25.
فروغی، داریوش؛ میرزایی، منوچهر؛ رساییان، امیر؛ (1391). تاثیر فرار مالیاتی بر ریسک سقوط قیمت سهام. پژوهشنامه مالیات، شماره 13، صص 100-71.
مجتهدزاده، ویدا؛ ابوحمزه، مینا؛ میرزایی، محمدمهدی؛ (1394). تاثیر کیفیت افشای شرکتی بر گریزمالیاتی. پژوهش‌های تجربی، سال 4، شماره 15، صص 21-1.
معتمدی، پگاه؛ تاری وردی، یدالله؛ (1401). تاثیر عدم اطمینان محیطی بر پایداری سود. پژوهش‌های حسابداری مالی و حسابرسی، دوره 14، شماره 1(پیاپی 53)، بهار 1401، ص 49-31.
نمازي، محمد؛ (1384). بررسي كاربردهاي تئوري نمايندگي در حسابداري مديريت.‎ پیشرفت‌های حسابداری (علوم اجتماعی و انسانی شیراز)، دوره 22، شماره 2، صص 164-147.
نمازی، محمد؛ صادق‌زاده مهارلویی، محمد؛ (1396). پیش‌بینی فرار مالیاتی با استفاده ازالگوریتم‌های داده‌کاوی درخت تصمیم. حسابداری مالی، 9 (36)، صص 100-76.
نمازی، محمد؛ اسماعیل‌پور، حسن، (1399). تاثیر استانداردهای بین‌المللی گزارشگری مالی بر فرار و اجتناب مالیاتی. مجله دانش حسابداری، دوره 11، شماره 1، صص 33-1.
هادیان، ابراهیم؛ تحویلی، علی، (1392). شناسایی عوامل موثر بر فرار مالیاتی در اقتصاد ایران. فصلنامه برنامه‌ریزی و بودجه، سال18، شماره 2، ص 58-39.

Aksu, M., & Kosedag, A. (2006). Transparency and Disclosure Scores and Their Determinants in the Istanbul Stock Exchange. Corporate Governance: An International Review, 14(4), 277-296.‏
Al-Rahamneh, N. M., & Bidin, Z. (2022). The Effect of Tax Fairness, Peer Influence, and Moral Obligation on Sales Tax Evasion among Jordanian SMEs. Journal of Risk and Financial Management, 15(9), 407.
Alm, J. (2021). Tax evasion, Technology, and Inequality. Economics of Governance, 22(4), 321-343.‏
Brooks, N. (2001). Challenges of Tax Administration and Compliance. Tax Conference, Asian Development Bank. PP. 1-35.
Corbin, J., & Strauss, A. (2008). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory. Thousand Oaks, CA: Sage. Organizational Research Methods, 12(3), 614-617.‏
Gamannossi degl’Innocenti, D., & Rablen, M. D. (2018). Tax Evasion on a Social Network.‏
Glaser, B., Strauss, A., 1967. The Discovery of Grounded Theory. Aldine Publishing Company, Hawthorne, NY.
Ghosh, D., & Olsen, L. (2009). Environmental Uncertainty and Managers’ Use of Discretionary Accruals, Accounting, Organizations and Society, 34(2), PP. 188-205.
Goulding, C. (2002) Grounded Theory: A Practical Guide for Management, Business and Market Researchers. Sage, London.
Kahneman, D. (2003). Maps of Bounded Rationality: Psychology for Behavioral Economics, Nobel Foundation 2002.
Kemme, D. M., Parikh, B., & Steigner, T. (2020). Tax Morale and International Tax Evasion. Journal of World Business, 55(3), 101052.‏
Khalil, S., & Sidani, Y. (2020). The Influence of Religiosity on Tax Evasion Attitudes in Lebanon. Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 40, 100335, pp. 1-14.‏
Patton, M. Q. 1990. Qualitative Evaluation and Research Methods. California: SAGE Publications Inc.
Ritsatos, T. (2014). Tax evasion and Compliance; From the Neo-Classical Paradigm to Behavioral Economics, A Review. Journal of Accounting & Organizational Change.‏
Slemrod, J. (2007). Cheating Ourselves. The Economies of Tax Evasion. Journal of Economic Perspectives, 21(1), 24-48.
Strauss, A. & Corbin, J. (1998). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory. Thousand Oaks, CA: Sage Publications, Inc.
Yousefi, K., Vesal, M., & Pilvar, H. (2020). Import Tax Evasion and Avoidance: Evidence from Iran. The Quarterly Review of Economics and Finance, 75, 31-39.