بررسی و تبیین مؤلفههای تأثیرگذار بر فساد دوران قاجار
محورهای موضوعی : فصلنامه علوم اجتماعیزهرا قاسم زاده 1 , منوچهر علی نژاد 2
1 - دانش آموختۀ دکتری جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران، دانشگاه یزد، یزد، ایران
2 - دانشیار گروه مددکاری و سیاست¬گذاری دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
کلید واژه: دولت خودکامه, فساد, رشوه, مالیات, قاجار,
چکیده مقاله :
در دوران حکومت قاجار دخالت کشورهای روسیه و انگلیس، امتیازاتی که دریافت کردند و ساختار جامعه و حکومت که در آن میتوان شواهد بسیار زیادی از فساد رو به افزایش را مشاهده نمود، نشان دهنده نوع حکومت قاجارها میباشد. مقاله حاضر به بررسی و تبیین فساد در دوران قاجار و مؤلفههای تأثیر گذار در آن پرداخته و با استفاده از نظریات نهادگرایی، استبدادشرقی، حکومت پاتریمونیال و استبدادایرانی به بررسی و تبیین فساد در این دوران در دو بخش نهادهای رسمی و غیررسمی پرداخته است. یافتهها نشان میدهد در بخش نهادهای غیررسمی خلقیات اقتصادی ایرانیان از جمله میهماننوازی؛ محافظهکاری؛ امنیتخواهی و تقدیرگرایی؛ و در بخش نهادهای رسمی: جامعه و ساختار حاکم بر آن، حاکمیت استبدادی و عدم قانونمداری؛ خویشاوندسالاری، نقش زنان، دریافت رشوه، نظام بوروکراسی، نظام مالیاتی، روابط با کشورهای خارجی و امتیازات از جمله مؤلفههای تأثیرگذار در فساد این دوران بوده است.
The Qajar period is one of the unique periods in the history of Iran, which is usually known as the Constitutional Revolution, which is the first revolution in the contemporary history of Iran. Apart from this, the authoritarian rule of the Qajar government and the events that took place through this government are important. During this period, the intervention of Russia and Britain, the concessions they received, and the structure of society and government in which one can see a great deal of evidence of growing corruption, indicate the type of Qajar rule. The present article uses the method of historical sociology to study corruption in the Qajar period and its influential components and using theories of institutionalism, Eastern tyranny, patrimonial rule and Iranian tyranny to study and explain corruption in this period in two parts of official institutions and informally paid. Findings show that in the informal institutions sector, the economic temperament of Iranians, including hospitality; Conservatism; Security-seeking and destiny; And in the section on informal institutions: society and its governing structure, authoritarian rule and lack of rule of law; Kinship, the role of women, bribery, the bureaucracy, the tax system, relations with foreign countries, and privileges were among the influential components of corruption during this period.
1. آبراهامیان, یرواند.(1393). تاریخ ایران مدرن(ترجمه: محمدابراهیم فتاحی). چاپ دهم. تهران: نشر نی.
2. آوری, پیتر(1372). تاریخ معاصر ایران از تأسیس تا انقراض سلسله قاجاریه. (ترجمه: محمد رفیعی مهرآبادی) چاپ سوم. تهران: موسسه انتشارات عطایی.
3. اسماعیلی مهرا، حمید؛ علی بیگدلی، مهری ادریسی. (1396). بررسی اخلاق اجتماعی ایرانیان در سفرنامه های اروپایی (سفرنامه های دوره صفویه و قاجار). فصلنامه علمی - پژوهشی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی, سال هشتم، شماره2. 71-92..
4. اکبری, محمدعلی. (1387). خوانشهاي نظري از بنیاد دولت پیشامشروطگی در ایران. تاریخ ایران, شماره 5. 1-26
5. پرتوی اصغر، عباس مرادی و ابوالفضل رفیعی.(1403). اولویت بنی مولفه های ساختاری فساد اداری در ایران معاصر، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال 21، شماره 1 . 87-108.
6. تنکابنی, حمید. (1397). بازشناسيِ تأثير گروههاي ذي نفود داخلي بر ناكارآمدي نظام دیوانسالاری ایران در دوره قاجار. فصل نامه علمی - پژوهشی جامعه پژوهی فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی, سال نهم، شماره دوم. 29-55.
7. توحیدلو, سمیه.(1394). حیات اقتصادی ایرانیان در دوره مشروطه. چاپ اول، تهران: انتشارات هرمس.
8. جعفری،علی، مرتضی دهقان نژاد، فریدون الهیاری. (1395). اصلاح نظام اداری ایران در عصر قاجار با تأکید بر قانون استخدام کشوری. فصلنامة علمی - پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا, سال بيست و ششم، دوره جديد، شماره 29، پیاپی 119 . 5-38.
9. جمشیدیان، سجاد؛ علی آرامشی نیا. (1397). بررسی گفتمان سفرنامه¬هاي آغازِ دوره قاجار و تأثیر آنان بر نوخواهی عصر ناصری. فصلنامه تاریخ روابط خارجی, سال نوزدهم، شماره 74 . 51-78.
10. جوادی, ریحانه. (1391). درآمدي بر جامعه شناسي تاريخي اصلاحات: استدلالهاي مخالفان اصلاحات در اصلاحات ناصرالدين شاه (1275- 1278) از دیدگاه انتخاب عقلانی. فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران, دوره اول، شماره 3. 9-40.
11. حاجیان¬پور، حمید؛ معصومه دهقان. (1388). كاركردهاي سياسی- اجتماعي حرمسرا در عهد قاجار. پژوهش زنان, دوره 1، شماره 2، 53-80
12. حاضری، علی محمد، هادی رهبری. (1385). بررسی ماهیت طبقاتی تجار در دوره قاجار. مجله جامعه شناسی ایران, دوره هفتم، شماره 1، 92-66.
13. دانشیار, مرتضی. (1399). هویت سازی ناموفق: ایران و قضیه ترکمانان در دوره قاجاریه (1344-1210ق/1795-1925م). مجله پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، شماره 22 doi: 10.22111/jhr.2021.35862.2934
14. رحمانی، محمود، سعید محمدخانی، مرتضی دهقان نژاد. (1392). درآمدی بر رشوه، پیشکش و انواع آن در عهد قاجار. فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا, سال بیست و سوم، دوره جدید، شماره 17، پیاپی 107 153-127.
15. رفیع¬پور, فرامرز. (1398). سرطان اجتماعی فساد. چاپ سوم. تهران: شرکت سهامی انتشار.
16. زاهدای، شمس السادات؛ حمید تنکابنی. (1388). درآمدي بر ريشه شناسي نهاد ديوانسالاري ايران. فرهنگ، ویژه تاریخ, شماره 71. 146-109.
17. زیباکلام, صادق )1385). ما چگونه، ماشدیم، ریشه یابی علل عقب ماندگی در ایران. چاپ چهاردهم. تهران: انتشارات روزنه.
18. رحمانی سیده، قباد منصوربخت و جواد هروی. (1404). تاثیر رشوه بر ساختار سیاسی و نظم و امنیت اداری در دوره قاجار، نشریه مطالعات تاریخ انتظامی، پیاپی 45، 1-28.
19. شعبانی, علی . 1000 فامیل (1366). چاپ اول، تهران: انتشارات بوعلی.
20. شهیدانی، شهاب، کبری مهدی نسب. (1397). اخلاق، عادات و رسوم ایرانیان از نگاه مأموران انگلیسی عصر ناصری. فصلنامه پژوهش های تاریخی, سال پنجاه و چهارم، دوره جدید، سال دهم، شماره اول (پیاپی 37) . 178-53.
21. عباسی, مصیب. (1393). بررسی وضعیت استقراض خارجی ایران در دوره مظفرالدین شاه. پژوهش نامه تاریخ, سال نهم، شماره 34. 150-127.
22. عباسی, مصیب. (1389). بررسی استقراض خارجی ایران در عهد ناصرالدین شاه. پژوهش نامه تاریخ, سال ششم، شماره بیست و یکم 89-49.
23. فوران, جان .( 1392). مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی. (ترجمه: احمد تدین)، چاپ چهاردهم. تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا.
24. کاتوزیان, محمدعلی همایون(1379). رژیم سلطانی: مورد رژیم پهلوی در ایران.(ترجمه: امیرمحمد حاجی یوسفی و محمدسعید قائنی نجفی). اطلاعات سیاسی و اقتصادی, 153 و 15431-12.
25. کاتوزیان, محمدعلی همایون.(1387). تضاد دولت و ملت، نظریه تاریخ و سیاست در ایران. (ترجمه: علیرضا طیب). چاپ پنجم، تهران: نشر نی.
26. کاظمی زمهریر, مهدی.(1393). تفكر روشنفكران عصر قاجار و امكان گذار از نظريه حكومت به دولت. دو فصلنامه علمی - پژوهشی پژوهش سیاست نظر، بهار و تابستان ، شماره پانزدهم 119-89.
27. کاظمی، مهرشاد، ناصر تکمیل همایون، رضا شعبانی.)1398). بازنمایی اخلاقیات، رفتارهاي اجتماعی و آداب فرهنگی مردم تهران در دوره قاجار با تکیه بر گزارش های سیاحان خارجی. فصلنامه علمی - پژوهشی پژوهشنامه تاریخ, سال چهاردهم، شماره 54, ، 40-61
28. کرایب, یان (1399) نظریهی اجتماعی کلاسیک مقدمه¬ای بر اندیشه¬ی مارکس، وبر، دورکهیم، زیمل (ترجمه: شهلا مسمی پرست) تهران: نشر آگه.
29. کریمی زنجانی اصل، محمد، سیده آمنه حسینی گلسفیدی.(1375). ناسازگی در قدرت سیاسی، نگاهی گذرا به ساختار قدرت سیاسی در ایران عصر قاجار (از ابتدا تا ظهور مشروطیت). اطلاعات سیاسی- اقتصادی, شماره 113 و 114 99-84.
30. مخلص¬آبادی, مرجان نگهی.(1389). بررسي جرم شناختي عصر قاجاريه در بستر تاريخ اجتماعي. پژوهشنامه تاريخ اجتماعي و اقتصادي ، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، دوفصلنامة علمي ، مقاله علمي- پژوهشي, سال هشتم، شماره دوم , 372-329.
31. نورث, داگلاس سی.(1377). نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی. (ترجمه: محمدرضا معینی). چاپ اول، تهران: سازمان برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی - اجتماعی و انتشارات.
32. وبر, ماکس (1394) اقتصاد و جامعه (ترجمه: عباس منوچهری، مهرداد ترابی نژاد و مصطفی عمادزاده). تهران: انتشارات سمت.
33. وزینی افضل, مهدی. (1397). دیدگاهها و مواضع طبقات تأثیرگذار جامعه قاجار. فصلنامه آرشیو ملی, سال چهارم، شماره چهارم، شماره پیاپی 16. 91-49.
