مبانی اجتماعی و سیاسی تبدیل قِران و تومان عصر قاجاریه به ریال و اسکناس در دوره رضاشاه
الموضوعات : History of Iran in the Islamic period
عاطفه رنجبر جمال آبادی
1
,
غلام حسین زرگری نژاد
2
,
امیر تیمور رفیعی
3
1 - گروه تاریخ و باستان شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - گروه تاریخ، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 - گروه تاریخ، ,واحد محلات، دانشگاه آزاد اسلامی، محلات، ایران
الکلمات المفتاحية: نظام پولی قاجار, اصلاحات پولی رضاشاه, بانک ملّی, ریال, قِران و تومان.,
ملخص المقالة :
این پژوهش به تحلیل مبانی اجتماعی و سیاسی تحول بنیادین نظام پولی ایران در دوره گذار از عصر قاجار به عصر رضاشاه میپردازد. واکاوی عوامل اجتماعی و سیاسی در تغییرات پولی ایران در دوران مذکور در جهت پاسخگویی بدینپرسش بوده که مبانی اجتماعی و سیاسی گذار از نظام پولی قاجار به دوره رضاشاه چه بوده است؟ بنابر یافتههای پژوهش؛ در دوره قاجار، نظام پولی کشور دچار بیثباتی مزمن و هرجومرج ساختاری شد. دولت رضاشاه در پاسخ به این میراث نابسامان، با لغو امتیازات خارجی، تأسیس نهادهای ملّی مانند بانک ملّی ایران و وضع قوانین نوین، بهدنبال بازپسگیری حاکمیت پولی و تبدیل پول به نمادی از اقتدار ملّی برآمد که این فقط یک اقدام اقتصادی نبود؛ بلکه بخشی جداییناپذیر از یک پروژه سیاسی گستردهتر با هدف ایجاد یک دولت متمرکز و مستقل بهشمار میرفت. این تحقیق، ضمن بررسی آشفتگیهای نظام پولی قاجار، مبانی سیاسی اصلاحات رضاشاه و پیامدهای اجتماعی و فرهنگی این گذار تاریخی را واکاوی میکند. روشتحقیق در مقاله حاضر؛ تاریخی با رویکرد کیفی بوده، اطلاعات مؤرد نیاز بهشیوه کتابخانهای گردآوری شده که پس از تطبیق، به توصیف و تحلیل دادهها منجر شده است. نتایج نشانمیدهد که اگرچه این اصلاحات در دستیابی به اهداف سیاسی خود یعنی تمرکز قدرت و استقلالمالی موفق بود؛ امّا در سطح اجتماعی با مقاومتهای فرهنگی عمیقی روبهرو شد که تداوم استفاده از واحد «تومان» در فرهنگعامه تا به امروز، نماد بارز آن است.
آبراهاميان، يرواند، (1377)، ايران بين دو انقلاب، ترجمه احمد گل¬محمّدي و محمّدابراهيم فتاحي، تهران، نشر ني.
ابوت، کیث¬ادوارد، (1398)، شهرها و تجارت ایران در دوره قاجار (گزارش کنسول ابوت از اقتصاد و جامعه ایران 1866- 1847م.)، ترجمه عبدالحسین رئیس¬السادات، تهران: امیرکبیر.
امین، ایرج، «اسناد منحصر به فرد منتشرنشده درباره پول و تجارت در دوران ناصری (آخرین بخش (2))»، ایرانشناسی، س 13، ش 1، 164- 148، 1380.
بهار، محمّدتقي، (1371)، تاريخ مختصراحزاب سياسي ايران، ج 1 و2، تهران، اميرکبير.
پولاک، یاکوب¬ادوارد، (1368). ایران و ایرانیان (ایران، سرزمین و مردم آن)، ترجمه کیکاووس¬جهانداری، چ 2، تهران، خوارزمی.
خادم¬آدم، ناصر. (1365)، سیاست¬های اقتصاد کشاورزی در نظام¬های مختلف و ایران، تهران، پیشرو.
زرگر، علی¬اصغر، (1372)، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در دوره رضاشاه، ترجمه کاوه بیات، تهران، پروین.
سوداگر، محمّدرضا، (1357)، رشد روابط سرمایه¬داری در ایران (مرحله انتقالی 1340- 1304)، تهران، پازند.
عاقلي، باقر، (1370)، خاطرات يک نخست وزير(دکتر احمد متين دفتري)، تهران، علمی.
غلامی، شهرام، (1397)، اقتصاد کشاورزی ایران دوره پهلوی¬اوّل، تهرران، دنیای اقتصاد.
فوران، جان، (1383). مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال¬های پس از انقلاب¬اسلامی، ترجمه احمد تدین، تهران: خدمات فرهنگی رسا.
کاتوزيان، محمّدعلي، (1372)، اقتصاد سياسي ايران از مشروطه تا پايان سلسلـﮥ پهلوي، ترجمه: محمّدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، مرکز.
کمالي، مسعود، (1381)، جامعه مدني، دولت و نوسازي در ايران معاصر، ترجمه: کمال پولادي، تهران، باز.
لمبتون، ا. ک. س، (1377). مالک و زارع در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران، علمی¬وفرهنگی.
لمبتون، آ. ک. س، (1375)، ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، تهران، جاودان¬خرد.
ماته، رودی، «ضرابخانه جدید دولتی»، گفت¬وگو، ش 15، 59- 81، 1376.
مجلّه بانک¬ملّی ایران، 1318، ش 36.
نهاوندی، هوشنگ، (1392)، محمّدرضا پهلوی آخرین شاهنشاه 1980- 1919، ترجمه دادمهر، تهران، شرکت کتاب.
هاليدي، فرد، (1358)، ديکتاتوري و توسعهی سرمايه داري در ايران، ترجمه: فضلالله نيک آيين، تهران، اميرکبير.
یزدانی و دیگران، «پیامدهای اقتصادی سیاست ارزی ایران در سال¬های 1318- 1310ش»، تاريخ اجتماعي و اقتصادی پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، س 11، ش 2، 381- 359، 1401.
Keshavarzian, Arang. (2007), Bazaar and State in Iran: The Politics of the Tehran Bazarplace. Cambridge, UK, and New York, Cambridge University Press.
Kelly, J. B, (1968), Britain and the Persian Gulf, 1795–1880, pp. xiv, 911, 2 maps. Oxford, Clarendon Press, 1968. Published online by Cambridge University Press
Berezin, L, (1852), Puteshesrive Posevernoi persii, Kazan.
