بازخوانی مفهوم "نشوز" در قرآن، فقه و قوانین مدنی ایران؛ ضرورت بازنگری در قوانین خانواده با نیم نگاهی به قوانین کشورهای اسلامی و اروپایی
الموضوعات : فقه و تاریخ تمدّن
حسین احمری
1
,
سید محسن رزمی
2
,
میثم سالمی
3
1 - دانشیار گروه فقه دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد
2 - گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
3 - گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
الکلمات المفتاحية: آیه ضرب, نشوز, سوره نساء, روابط فرازناشویی, حقوق زنان, قوانین خانواده, تفسیر تطبیقی,
ملخص المقالة :
این مقاله به بررسی مفهوم «نشوز» در قرآن کریم، تفاسیر فقهی و قوانین مدنی ایران میپردازد. با تحلیل آیات ۳۴ و ۱۲۸ سوره نساء و بررسی آرای ۱۷ مفسر شیعه و سنی، همچنین مطالعه بیش از ۲۰ مقاله علمی در ۱۵ سال اخیر، نشان میدهد که «نشوز زن» مفهومی چندبعدی و مورد اختلاف است. تحلیلهای این پژوهش نشان میدهد که برداشتهای سنتی از نشوز غالباً تحت تأثیر پیشفرضهای مردسالارانه قرار داشته و نیازمند بازنگری بر اساس معیارهای قرآنی است. یافتهها حاکی از آن است که بهترین تعریف برای نشوز، «بیمیل شدن زوج یا زوجه به همسر و گرایش به زن یا مرد دیگر همراه با ناسازگاری» است که به آن «رابطه فرازناشویی» گویند، که دلایل آن نیاز به بررسی دقیق دارد. این ادعا با تحلیل ۴ آیه قرآنی که واژهای از ریشه «نشز» دارند، تقویت میشود. این تعریف باعث میشود سایر رفتارهای زن که صرفاً مخالف میل شوهر است، بهاشتباه نشوز تلقی نشود.
در آیه ۳۴ سوره نساء، مدیریت خانواده به مرد سپرده شده، اما هدف نهایی، اصلاح زن ناشزه و حفظ کیان خانواده با روشهای عاقلانه و محترمانه است. مطالعه تطبیقی نشان میدهد که رویکرد قرآنی در مقایسه با قوانین خانواده در کشورهای عربی (مانند مراکش) از انعطاف بیشتری برخوردار بوده و بر جنبههای تربیتی تأکید دارد. در مقابل، آیه ۱۲۸ راهحل مقابله با نشوز مرد را «صلح» میداند، حتی اگر به قیمت گذشت زن تمام شود. با این حال، آیات پس از آن (مانند آیه ۱۳۰) در مواردی که بدرفتاری مرد ادامه یابد، جدایی را جایز میشمارند.
مقاله با مقایسه تطبیقی قوانین سایر کشورها پیشنهاد میکند قوانین خانواده ایران با این نگاه بازبینی شود تا همخوانی بیشتری با کرامت انسانی و اهداف قرآن داشته باشد. پیشنهادهای اصلاحی این تحقیق شامل: 1) تدوین تعریف دقیق حقوقی از نشوز 2) الزام به مشاوره خانواده قبل از هر اقدام قضایی 3) ایجاد نهادهای میانجیگری تخصصی 4) بازنگری در مجازاتهای مرتبط با نشوز میباشد. این تغییرات میتواند منجر به کاهش آمار طلاق و ارتقای سلامت روابط خانوادگی در جامعه شود.
1. نشریه تحقیقات علوم قران و حدیث ، سال دوم، شماره اول، 1384 از مهدی مهریزی
2. قاینی، محسن، (۱۳۷۳) «کتک زدن زن یکی از آثار ریاست مرد»، مجله زنان، ش ۱۹
3. موسوی رکنی،علی اصغر و دهقان منشادی،نجمه، تنبیه زوجه از دیدگاه فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران، ص 42 ، مباحث بانوان شیعه » تابستان 1387 - شماره 16 از صفحه 165 تا 206
4. هاشمی علی آبادی،سیداحمد، بررسی شبهه اخلاقی سلب کرامت زنان در صدر آیه 34 سوره نساء، نشریه پژوهش های اخلاقی،سال ششم، زمستان 1394
5. ابوسليمان، عبد الحميد احمد، ضرب المرأة وسيله لحل الخلافات الزوجية، دمشق، دار الفكر، 1422ق
6. مهریزی، مهدی (۱۳۸۲)، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی
7. موسوی رکنی لاری، سیدمجتبی؛ «حقایق پنهان در آیات قرآن»؛ بینات، سال یازدهم، ش 3، 1384
8. مهریزی، مهدی؛ تطور دیدگاه های فقها در تفسیر آیه 34 سوره نساء؛ مقاله دست نویس، ص 20
9. ابن عاشور، محمدطاهر، تفسير التحرير و التنوير المعروف بتفسير ابن عاشور، 30جلد، مؤسسة التاريخ العربي - لبنان - بيروت، چاپ1420ه ق
10. مراغى، احمد مصطفى، تفسير المراغى،جلد 30، دار الفكر - لبنان - بيروت، چاپ1
11. رضا، محمد رشيد، تفسير القرآن الحكيم الشهير بتفسير المنار، 12جلد، دار المعرفة - لبنان - بيروت، چاپ: 1، 1414 ه.ق
12. بلاغى، محمدجواد، آلاء الرحمن في تفسير القرآن، 2جلد، وجدانى - ايران - قم، چاپ: 1
13. آلوسى، محمود بن عبدالله، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني، 16جلد، دار الكتب العلمية، منشورات محمد علي بيضون - لبنان - بيروت، چاپ: 1، 1415 ه.ق
14. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، 14جلد، ايران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. سازمان چاپ و انتشارات - ايران - تهران، چاپ: 1، 1368 ه.ش
15. فخر رازى، محمد بن عمر، التفسير الكبير (مفاتيح الغيب)، 32جلد، دار إحياء التراث العربي - لبنان - بيروت، چاپ: 3، 1420 ه.ق
16. فضل الله، محمد حسين، من وحى القرآن، 25جلد، دار الملاك - لبنان - بيروت، چاپ: 1، 1419 ه.ق
17. قطب، سيد، فى ظلال القرآن، 6جلد، دار الشروق - لبنان - بيروت، چاپ: 35، 1425 ه.ق
18. مغنيه، محمدجواد، 1424 ه.ق، التفسير الكاشف، 7جلد، - ايران - قم، چاپ: 1، دار الكتاب الإسلامي
19. كاشانى، فتح الله بن شكرالله، منهج الصادقين في إلزام المخالفين، 10جلد، كتابفروشى اسلاميه - ايران - تهران، چاپ: 1، 13 ه.ش
20. قرائتى، محسن، تفسير نور، 10جلد، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن - ايران - تهران، چاپ: 1، 1388 ه.ش
21. ابن عربی (۱۳۳۱)، احکام القرآن، قاهره
22. ابن منظور (۱۳۰۰)، لسان العرب، ۲۰ ج، بولاق
23. ابوالسعود محمد بن محمد ابی تا ، تفسیر ابی السعود، المسمی ارشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم، بیروت : داراحیاء التراث العربی
24. البحرانی، هاشم (۱۴۱۵)، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثة
25. حیان الاندلسی الغرناطی، محمد بن یوسف. (۱۴۰۳)، تفسیر البحر المیحط، ۸ ج، بیروت، دارالفکر
26. رامیار، محمود (۱۳۶۲)، تاريخ قرآن، تهران، امیرکبیر. نج رشید رضا، محمد (۱۹۵۴)، تفسیر القرآدن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، تقریرات درس شیخ محمد عبده ج ۱، مصر (۱۳۷۳ ق)
27. زمخشرى، جارالله محمود بن عمر أبى تا]، الكشاف عن حقائق التنزيل و عيون الاقاويل فى وجوه التاویل، لبنان دارالفکر
28. زنجانی، ابوعبدالله مجتهد (۱۳۳۸)، تاریخ القرآن، بیروت
29. سيوطی، جلال الدین بی تا]، الذر المنثور فی التفسیر المائور ابی جا}
30. طالبی، محمد [۱۹۹۶، امة الوسط، بی نا |
31. طباطبایی، سید محمد حسین (۱۳۹۷)، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران، دارالکتب. از، طبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن (۱۴۰۱)، جوامع الجامع، ج ۱، مقدمه و تصحیح و تعلیقات ابوالقاسم گرجی، دانشگاه تهران
32. طبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن (۱۴۰۶)، مجمع الیان فی تفسیر القرآن، به تصحیح الحاج السید هاشم الرسولی محلاتی، بیروت، دار احیاء الترات العربی
33. فخر رازی، محمد بن عمر (۱۹۹۵)، التفسیر الکبیر، بیروت (۱۴۱۵)
34. فیض کاشانی، ملامحسن (۱۳۳۴)، تفسیر صافی، طهران، انتشارات کتابفروشی محمودی
35. قرطبی (۱۹۳۳)، الجامع لاحکام القرآن، قاهره، بی جا]
36. قمی، علی بن ابراهیم (۱۳۸۷)، تفسیر القمی، چاپ طیب موسوی جزائری، نجف
37. گلایری، علی (۱۳۸۲)، «اسلام و مسئله ضرب زن» رواق اندیشه، ش ۲۷
38. معرفت، محمد هادی (۱۳۸۰) فصلنامه پژوهشهای قرآنی، ش ۲۵ و ۲۶. (۱۳۹۶)، التمهید فی علوم القرآن، ۴ ج، قم، مؤسسه النشر الاسلامی
39. مکارم شیرازی، ناصر زیر نظر (۱۳۵۳)، تفسیر نمونه، قم
40. واحدی نیسابوری، ابوالحسن علی بن احمد (۱۳۵۹)، اسباب النزول ، بیروت، دارالکتب
41. قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند
42. آذرنوش، آذرتاش؛ فرهنگ معاصر عربی؛ تهران: اسلامیه، 1379
43. ابن عربی، ابی بکر محمد بن عبدالله؛ احکام قرآن؛ تحقیق: علی محمد بجاوی، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، ]بی تا[
44. ابن همام الصنعانی، ابی بکر عبدالرزاق؛ المصنف؛ تحقیق: حبیب الرحمن الاعظمی، بیروت: مجلس العلمی، 1390
45. ابوزهره، محمد؛ محاظرات فی عقد الزواج و آثاره؛ قاهره: دارالفکر العربی، 1985
46. اردبیلی، احمد بن محمد (مقدس اردبیلی)؛ زبدة البیان فی احکام القرآن؛ تهران: مکتبة المرتضویه، ]بی تا[
47. اصفهانی، بهاءالدین محمد (فاضل هندی)؛ کشف اللثام عن قواعد الاحکام؛ چ 2، قم: مؤسسة النشرالاسلامیه التابعة لجماعة المدرسین، 1422
48. الفندی، محمدحبیب؛ حوارات الحره حول المراة فی الاسلام التدقی اللغوی؛ مختار فوزی النعال، ]بی جا[، دارالرضوان، 2000
49. امامی، سیدحسن؛ حقوق مدنی؛ چ 2، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1342
50. بجنوردی، سیدمحمد؛ «اسلام خشونت علیه زن را نمی پذیرد»؛ ماهنامه حقوق زنان، سال اول، ش 3، 1377
51. بحرانی، یوسف؛ حدائق الناضره فی احکام العترة الطاهره؛ قم: مؤسسه النشر الاسلامیه التابعه لجماعة المدرسین، ]بی تا[
52. بروجردی، سیدابراهیم؛ تفسیر جامع؛ تهران: کتابخانه صدر، ]بی تا[
53. جوادی آملی، عبدالله؛ حق و تکلیف؛ قم: نشر اسدی، 1384
54. حجتی، محمدباقر؛ تفسیر کاشف؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1363
55. خرمشاهی، بهاءالدین؛ قرآن کریم همراه با ترجمه؛ توضیحات و واژه نامه، تهران: انتشارات نیلو فروجامی، 1374
56. خوانساری، سیداحمد؛ جامع المدارک فی شرح مختصر النافع؛ چ 2، تهران: مکتبة صدوق، 1389
57. دهخدا، علی اکبر؛ لغت نامه دهخدا؛ چ 2، تهران: دانشگاه تهران، 1377
58. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن؛ تحقیق: صفوان عرفان داوودی، بیروت: دارالفتم الدارات، 1992
59. طبرسی، فضل بن حسن؛ تفسیر جوامع الجامع؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1418
60. قرطبی، ابی عبدالله محمد بن احمد؛ الجامع الاحکام الفقهیه؛ قاهره: دارالحدیث، 1416
61. نجفی، محمدحسن؛ الجواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام؛ حقق و علق علیه، محقق القوچانی، چ 7، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1981
62. قرائتى، محسن، 1388 ه.ش، تفسير نور، 10جلد، - ايران - تهران، چاپ: 1، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن
63. جوادی آملی، تفسیر تسنیم – جلد 18 – صفحه 547
64. كاشانى، فتح الله بن شكرالله، 13 ه.ش، منهج الصادقين في إلزام المخالفين، 10جلد، - ايران - تهران، چاپ: 1، كتابفروشى اسلاميه
65. مقاله The Bitter Lot of the Rebellious Wife: Hierarchy, Obedience, and Punishment in Q. 4:34 نوشته ثاقب الحسین – دانشگاه آکسفور - https://doi.org/10.3366/jqs.2021.0466
