مقایسه بیع شرط و عقد دارای خیار شرط

محورهای موضوعی : فقه و حقوق خصوصی

شیوا عزیزآبادی ¹ , سید مهدی دادمرزی ²

1 - دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 - دانشیار حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.

تاریخ دریافت : 1403/02/26 تاریخ پذیرش : 1403/10/02 تاریخ انتشار : 1404/10/28

کلید واژه: بیع شرط, خیار شرط, تصرفات ناقله, بیع الخیار, ذوالخیار,

چکیده مقاله :

اصل اولیه در معاملات این است که هیچ‌کدام از طرفین نتوانند عقد را بر هم بزنند این اصل با استثنائاتی مواجه است که به طرفین یا یکی از آن‌ها اختیار فسخ معامله را می‌دهد. خیار شرط یکی از اختیاراتی است که طرفین با توافق آن را در عقد می‌گنجانند تا بتواند برای مدتی حق بر هم زدن عقد را داشته باشند. یکی از مباحثی که فقها ذیل بحث خیار شرط مطرح کرده‌اند و آن را از مصادیق خیار شرط می‌دانند بیع الخیار یا بیع شرط است. حال با توجه به اینکه فقها بیع الخیار را از مصادیق خیار شرط می‌دانند در این نوشتار درصدد بررسی این مسئله هستیم که آیا بیع الخیار قابلیت انطباق در تمامی احکام بر خیار شرط را دارد یا وجه تمایزهایی با هم دارند. با بررسی های به عمل آمده مشخص کردیم که در اکثر موارد از جمله ماهیت، ادله عامه و شرایط صحت با هم وجه اشتراک دارند و در پاره ای احکام مانند ادله خاصه، جعل خیار برای ثالث، تصرفات ناقله و شرط استئمار در ظاهر از هم متمایز می شوند و در اکثر موارد نیز فقه و حقوق ساکت است. درمجموع این نتیجه به دست می‌آید که بیع شرط در اکثر موارد می‌تواند از خیار شرط تبعیت کند و و مواردی هم که در ظاهر به عنوان وجه تمایز بیع شرط بیان می شوند، تمایز واقعی نیست بلکه تمایز ادعایی و مفروض است و تمایز ادعایی هم مایّز نیست

چکیده انگلیسی:

The original principle in transactions is that neither party can terminate the contract. However, this principle faces exceptions that give one or both parties the option to cancel the transaction. The "condition option" (khiyar al-shart) is one of the authorities that the parties include in the contract by agreement, so that they have the right to terminate the contract for a period of time. One of the issues that jurists have discussed under the condition option and consider it an example of the condition option is the "option sale" (bay' al-khiyar) or the "conditional sale." Now, considering that the jurists consider the option sale as an instance of the condition option, in this paper, we aim to investigate whether the option sale can be applied to all the rulings of the condition option or if there are distinctions between them. Through our investigations, we found that in most cases, including nature, general evidence, and conditions of validity, they share similarities. However, in some rulings, such as specific evidence, granting the option to a third party, transferring transactions, and the condition of usage, they seem to differ from each other, and in most cases, jurisprudence and law are silent. In summary, the conclusion is that the conditional sale can follow the condition option in most cases, and the cases that are seemingly presented as distinctions of the conditional sale are not real distinctions but rather alleged and assumed distinctions, and the alleged distinctions are not distinguishing factors.

منابع و مأخذ:

1. ابن براج طرابلسی، قاضی عبدالعزیز بن نحریر (بی‌تا). جواهر الفقه وتلیه رسالتان للسید المرتضى والشیخ الطوسی. قم: مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين، چاپ اول.
2. ابن رشد، أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد بن (1425 ق). بداية المجتهد ونهاية المقتصد. القاهرة: دار الحديث.
3. ابن منظور، ابو الفضل جمال الدین محمد بن مكرم (1414 ه‍ ق). لسان العرب. بیروت: دار الفكر للطباعة، سوم.
4. اراکی، محمد علی (1414 ه‍ ق). الخيارات (للأراكي). قم: مؤسسه در راه حق، چاپ اول.
5. اصفهانی، سید ابو الحسن (1422 ه‍ ق). وسیله النجاة (مع حواشی الإمام الخميني). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمينى، چاپ اول.
6. اصفهانی، مجلسى دوم، محمد باقر بن محمد تقی (1410 ه‍ ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الطبع و النشر، چاپ اول.
7. اصفهانی، محمد حسین کمپانی (1418 ه‍ ق). حاشیه کتاب المكاسب (للأصفهاني، ط - الحديثة). قم: أنوار الهدى، چاپ اول.
8. امامی، حسن (1347). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه، چاپ سوم.
9. ایروانی، علی بن عبدالحسین نجفی (1406 ه‍ ق). حاشیه المكاسب (للإيرواني). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول.
10. ابراهیمی، سعید؛ علی‌اکبر ایزدی‌فرد؛ حسین کاویار (1393). بیع شرط و عقد اجاره. فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دوره 11، شماره 38، ص 11-39.
11. اعتماد شفیع، مصطفی؛ دیلمی، احمد (1404). نقدی تحلیلی بر حق جبران خسارات اعلامی در مصوبه حقوق شهروندی در نظام اداری. فصلنامه دانش حقوق عمومی، دوره 14، شماره 3، ص 27-52.
12. باقری اصل، حیدر (1391). جریان خیار در عقود جایز. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال چهارم، شماره ششم، ص 44-27.
13. بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1405 ه‍ ق). الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علميه، چاپ اول.
14. بلخی، نظام الدین (1310 ه ق). الفتاوی الهندیه. بیروت: دارالفکر.
15. تبریزی، جعفر سبحانی (1414 ه‍ ق). المختار في أحكام الخيار. قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام، چاپ اول.
16. تبریزی، میرزا فتاح شهیدی (1375 ه‍ ق). هداية الطالب إلي أسرار المكاسب. تبریز: چاپخانه اطلاعات، چاپ اول.
17. جزری، ابن اثير مبارک بن محمد (بی‌تا). النهاية في غريب الحديث و الأثر. قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، چاپ اول.
18. جزیری، عبد الرحمن؛ غروی، سید محمد؛ یاسر مازح (1419 ه‍ ق). الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البيت عليهم السلام. بیروت: دار الثقلين، چاپ اول.
19. جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1387). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش، چاپ دوازدهم.
20. جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1386). الفارق. تهران: گنج دانش، چاپ اول.
21. جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1402). المدونه. تهران: گنج دانش، چاپ دوم.
22. جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1388). دائره معارف حقوق مدنی و تجارت. تهران: گنج دانش، چاپ اول.
23. جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1382). مجموعه محشی قانون مدنی. تهران: گنج دانش، چاپ دوم.
24. جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1392). وسیط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش، چاپ هشتم.
25. جوهری، اسماعیل بن حماد (1410 ه‍ ق). الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربية. بیروت: دار العلم للملايين، چاپ اول.
26. جواهرکلام، محمد هادی (1401). اثر فسخ قرارداد نخست بر معاملات بعدی. دوفصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، شماره دوم، ص 213-168.
27. حائری، سید علی بن محمد طباطبایی (1418 ه‍ ق). ریاض المسائل (ط - الحديثة). قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، چاپ اول.
28. حسینی، محمد علی و همکاران (1402). قاعده سازی دیوان عالی کشور از توصیف خیارات قراردادی و احراز شرط عدم تصرفات ناقله (نقد رای وحدت رویه شماره 810). فصلنامه علمی پژوهشی حقوق خصوصی، دوره یازدهم، شماره چهل و دوم، ص 22-45.
29. الحصفکی، محمد بن علی بن محمد بن عبدالرحمن (1423 ه‍ ق). الدر المختار شرح تنویر الابصار و جامع البحار. بی‌نا: چاپ اول.
30. حلّى، ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد (1410 ق). السرائر الحاوي لتحرير الفتاوى. قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم.
31. حلّى، علامه حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1420 ه‍ ق). تحرير الأحكام الشرعية على مذهب الإمامية (ط - الحديثة). قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام، چاپ اول.
32. حلّى، علامه حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1414 ه‍ ق). تذكرة الفقهاء (ط - الحديثة). قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، چاپ اول.
33. حلّى، علامه حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1413 ه‍ ق). قواعد الأحكام في معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
34. حلّى، فخرالمحققین، محمد بن حسن بن یوسف (1387 ق). إيضاح الفوائد في شرح مشكلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ اول.
35. حلّى، مقداد بن عبدالله سیوری (1404 ه‍ ق). التنقيح الرائع لمختصر الشرائع. قم: انتشارات کتابخانه آية الله مرعشى نجفى، چاپ اول.
36. حمیری، نشوان بن سعید (1420 ه‍ ق). شمس العلوم و دواء كلام العرب من الكلوم. بیروت: دار الفكر المعاصر، چاپ اول.
37. خراسانی، آخوند محمد کاظم بن حسین (1406 ق). حاشیه المكاسب (للآخوند). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول.
38. خمینی، سید روح الله (1434). موسوعه الامام خمینی. تهران: موسسة تنظيم و نشر آثار الإمام الخمينى قدس سره، چاپ سوم.
39. خمينى، سید روح الله موسوی (بی‌تا). تحرير الوسيلة. قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم، چاپ اول.
40. خمينى، سید روح الله موسوی (1421 ه‍ ق). كتاب البيع (للإمام الخميني). تهران: مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، چاپ اول.
41. خوانساری، محمد امامی (بی‌تا). الحاشية الثانية على المكاسب (للخوانساري). چاپ اول.
42. خویی، سید ابو القاسم موسوی (بی‌تا). مصباح الفقاهة (المکاسب). بی‌نا: بی‌تا.
43. خویی، سید ابو القاسم موسوی (بی‌تا). منهاج الصالحین (للخوئی). قم: نشر مدينة العلم، چاپ اول.
44. خویی، شهید، سید محمد تقی موسوی (1414 ق). الشروط أو الالتزامات التبعية في العقود. بیروت: دار المؤرخ العربي، چاپ اول.
45. الزیلعی، عثمان بن علی بن محجن البارعی (1313 ق). تبیین الحقائق شرح كنز الدقائق وحاشية الشِّلْبِيِّ. القاهرة: المطبعة الكبرى الأميرية.
46. سبزواری، سید عبد الأعلى (1413 ه‍ ق). مهذّب الأحكام (للسبزواري). قم: مؤسسه المنار - دفتر حضرت آية الله، چاپ چهارم.
47. شهیدی، مهدی (1388). حقوق مدنی 6. تهران: مجد.
48. شیرازی، سید محمد حسینی (بی‌تا). إيصال الطالب إلى المكاسب. تهران: منشورات اعلمى، چاپ اول.
49. شیرازی، ناصر مکارم (1425 ق). أنوار الفقاهة - كتاب البيع (لمكارم). قم: نتشارات مدرسة الإمام علي بن أبي طالب، چاپ اول.
50. طباطبایی، سید محمد حسین (بی‌تا). تفسیر المیزان. قم: چاپ اسماعیلیان، بی‌تا.
51. طبرسی، فضل بن حسن (1408 ه‍ ق). مجمع البیان. قم: نشر دارالمعرفه.
52. طرابلسی، ابن براج، قاضی عبدالعزیز (1406 ه‍ ق). المهذب (لابن البراج). قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
53. طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن (1407 ه‍ ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علميه، چاپ اول.
54. طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن (1387). المبسوط في فقه الإمامية. تهران: المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، چاپ سوم.
55. طالـبی، علی؛ نجات‌اله، ابراهیمیان؛ منصور امینی (1402). معاملات با حق استرداد غیررسمی با نگرش فقهی. فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دوره 19، شماره 73، ص 223-244.
56. عاملی، حرّ محمد بن حسن (1409 ه‍ ق). وسائل الشيعة. قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، چاپ اول.
57. عاملی، سید جواد بن محمد حسینی (بی‌تا). مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلاّمة (ط - القديمة). لبنان: دار إحياء التراث العربي، چاپ اول.
58. عاملی، سید جواد بن محمد حسینی (1419 ه‍ ق). مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلاّمة (ط - الحديثة). قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
59. عاملی، شهید ثانی زین الدین بن علی (1410 ه‍ ق). الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية (المحشّى - كلانتر). قم: کتابفروشی داوری، چاپ اول.
60. عاملی، شهید ثانی زین الدین بن علی (1413 ه‍ ق). مسالك الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامية، چاپ اول.
61. عاملی، محقق ثانی، علی بن حسین (1414 ه‍ ق). جامع المقاصد في شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، چاپ دوم.
62. قاسمی، محمد علی و پژوهشگران دانشگاه علوم اسلامى رضوى (1426 ه‍ ق). فقیهان امامى و عرصه‌هاى ولايت فقيه. مشهد: دانشگاه علوم اسلامى رضوى، چاپ اول.
63. قمّى، سید تقى طباطبایی (1413 ه‍ ق). عمدة المطالب في التعليق على المكاسب. قم: کتابفروشی محلاتى، چاپ اول.
64. قمّى، سید صادق حسینی روحانی (1429 ه‍ ق). منهاج الفقاهة (للروحاني). قم: انوار الهدى، چاپ پنجم.
65. صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1413 ه‍ ق). من لا يحضره الفقيه. قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم.
66. کاتوزیان، ناصر (1393). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ هشتم.
67. کریمی، عباس؛ شعبانی کندسری، هادی (1396). وضعیت حقوقی مراعی به عنوان وضعیتی در عرض صحت، بطلان و عدم نفوذ. فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره 47، شماره 4، ص 702-683 .
68. کاشانی، فیض، محمد محسن ابن شاه مرتضی (1406 ه‍ ق). الوافي. اصفهان: كتابخانه امام امير المؤمنين، چاپ اول.
69. کلینی، ابو جعفر محمد بن یعقوب (1407 ه‍ ق). الكافي (ط - الإسلامية). تهران: دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم.
70. کرمی کلمتی، فرزاد؛ سید مهدی دادمرزی (1400). بررسی فقهی-حقوقی مبانی عدم جریان خیار شرط در پاره ای از عقود. مجله پژوهش های حقوقی، دوره 20، شماره 46، ص 138-113.
71. گلپایگانی، لطف الله صافى (1416 ه‍ ق). هداية العباد (للصافي). قم: دار القرآن الكريم، چاپ اول.
72. گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت (1426 ه‍ ق). جامع المسائل (بهجت). قم: دفتر معظم‌له، چاپ دوم.
73. گیلانی، میرزا حبیب الله رشتى (1407 ق). فقه الإمامية، قسم الخيارات (للميرزا حبیب الله). قم: کتابفروشی داوری، چاپ اول.
74. مامقانی، عبد الله (1316 ه‍ ق). غاية الآمال في شرح كتاب المكاسب. قم: مجمع الذخائر الإسلامية، چاپ اول.
75. مامقانی، عبد الله (1350 ه‍ ق). نهاية المقال في تكملة غاية الآمال. قم: مجمع الذخائر الإسلامية، چاپ اول.
76. محقق داماد، سید مصطفی (1372). تحلیل ماده 454 قانون مدنی. مجله قضائی و حقوقی دادگستری، شماره نهم، ص 54-45.
77. مشکینی، میرزا علی (بی‌تا). مصطلحات الفقه. بی نا: بی‌تا.
78. نایینی، میرزا محمد حسین غروی (1373). منية الطالب في حاشية المكاسب. تهران: المكتبة المحمدية، چاپ اول.
79. نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن (1404 ه‍ ق). جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحياء التراث العربي، چاپ هفتم.
80. نراقی، مولی احمد بن محمد مهدی (1415 ه‍ ق). مستند الشيعة في أحكام الشريعة. قم: مؤسسه آل البيت، چاپ اول.
81. نراقی، مولی محمد بن احمد (1422 ه‍ ق). مشارق الأحكام. قم: کنگره نراقيين ملا مهدى و ملا احمد، چاپ دوم.
82. نوری، محدث، میرزا حسین (1408 ه‍ ق). مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، چاپ اول.
83. نووی، المجموع (بی‌تا). بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
84. واسطی، زبیدی، حنفى محب الدین (1414 ه‍ ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفكر للطباعة، چاپ اول.
85. یزدی، سید محمد کاظم طباطبایی (1421 ه‍ ق). حاشیه المكاسب (لللیزدی). قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم.